الوقت- مهسا مجیدی؛ کارشناس مسائل افغانستان: رویکرد طالبان به مسئله تنوع قومی و زبانی در افغانستان، تناقضی آشکار با مواضع پیشین این گروه در دوران مخالفت با دولت جمهوری دارد. در گذشته، استدلال رایج این بود که طالبان بخشی از بدنه اجتماعی افغانستان محسوب میشوند و باید در ساختار قدرت مشارکت داده شوند. اما امروز، با حاکمیت کامل این گروه، این پرسش اساسی مطرح است که چرا با به قدرت رسیدن طالبان، اقوام فارسیزبان و سایر گروههای قومی غیرپشتون به حاشیه رانده شده و عملاً از جایگاه «بخشی از بدنه جامعه» به شهروندانی درجه دوم تنزل یافتهاند؟ این تناقض، آشکارا نشان میدهد که نگاه حکومت طالبان به مفهوم «مشارکت» نه بر پایه شمولیت و تکثر، که بر محور انحصارطلبی قومی-مذهبی تعریف شده است.
تحلیل جامعهشناختی سیاستهای یکسانسازی
سیاستهای عملی طالبان، بهویژه در سه سال اخیر (از ۱۵ مرداد ۱۴۰۰ به این سو)، به روشنی حاکی از تلاش برای یکسانسازی قومی، زبانی و مذهبی در افغانستان است. این سیاستها در سطوح مختلفی پیاده میشود. از تحمیل پوشش و ظاهر یکسان (مانند کلاه قندهاری برای کارمندان) تا محدودیتهای شدید بر رسانهها و به حاشیه راندن زبانها و فرهنگهای محلی. بر اساس گزارش مرکز خبرنگاران افغانستان، طی سال گذشته دستکم ۲۰۵ مورد خشونت علیه خبرنگاران ثبت شده و ممنوعیت نشر تصاویر موجودات زنده به ۲۳ ولایت از ۳۴ ولایت کشور ابلاغ شده است. این اقدامات، فضای رسانهای کشور را به سمت «سانسور گسترده و خفقان نظاممند» سوق داده و عملاً هرگونه صدای مخالف را خاموش کرده است.
از منظر جامعهشناختی، این سیاستها را میتوان در چارچوب «مهندسی فرهنگی» تحلیل کرد؛ مفهومی که به تلاش دولتها برای بازسازی فرهنگ و هویت جامعه بر اساس یک ایدئولوژی خاص اشاره دارد. در این چارچوب، فرهنگ نه بهعنوان عرصهای پویا و متکثر، بلکه بهعنوان حوزهای قابل مهندسی، هدایت و کنترل در نظر گرفته میشود. طالبان که عمدتاً از میان پشتونها برخاسته و ریشه در قومگرایی پشتون دارد، با استفاده از ابزارهای قدرت، در حال تغییر ترکیب جمعیتی و فرهنگی افغانستان به نفع قوم پشتون و گسترش آیین پشتونوالی است. مصادره زمینهای کشاورزی و املاک غیرپشتونها، محدودیتهای شغلی بر اساس وابستگی قومی، و توسعه گسترده مدارس دینی که نیروهای همسو با گفتمان طالبان را پرورش میدهند، همگی در راستای این پروژه یکسانسازی قومی- مذهبی و سیاسی (طالبانیسم) قابل تفسیر است.
نقد رویکرد توجیهکننده رفتار طالبان
طالبان میکوشد با استدلالهایی مانند «ضرورت ایجاد انسجام ملی»، «تضمین ثبات سیاسی» یا «اجرای احکام شرعی» این سیاستها را توجیه کنند. اما این توجیهات از چند جهت قابل نقد است:
نخست، مغالطه انسجام و یکسانسازی: توجیهکنندگان مدعیاند که تنوع قومی و زبانی مانع انسجام ملی است و طالبان با یکسانسازی در پی رفع این مانع هستند. اما این استدلال، تنوع را بهعنوان مسئله تعریف میکند، در حالی که در جامعهشناسی سیاسی، تنوع فرهنگی میتواند منبع سرمایه اجتماعی و تابآوری نظام سیاسی باشد، نه تهدید. تجربه جوامع چندفرهنگی نشان میدهد که انسجام ملی نه از طریق حذف تفاوتها، بلکه از طریق مدیریت و به رسمیت شناختن آنها حاصل میشود. بنابراین، توجیه طالبان در واقع مسئله را جابهجا میکند: مشکل نه تنوع، بلکه انحصارطلبی و ناتوانی در مدیریت تکثر است.
دوم، فرقهگرایی به عنوان ایدئولوژی قدرت: توجیهکنندگان، سیاستهای طالبان را «اجرای شریعت» مینامند. اما آنچه در عمل رخ میدهد، تحمیل یک قرائت خاص از دین بهعنوان تنها قرائت مشروع است. این رویکرد، دین را از عرصه تفسیر و اجتهاد خارج و به ابزاری برای مشروعیتبخشی به ایدئولوژی تبدیل میکند. در نتیجه، نهتنها تنوع مذهبی درون جامعه اسلامی نادیده گرفته میشود، بلکه اقلیتهای مذهبی نیز تحت فشار قرار میگیرند. این وضعیت، به تعمیق شکافهای مذهبی و افزایش تنشهای اجتماعی میانجامد؛ زیرا تنوع مذهبی که پیشتر در جامعه وجود داشت، جای خود را به نوعی انحصارگرایی دینی داده است.
سوم، نادیده گرفتن هزینههای انسانی و اجتماعی: توجیهکنندگان بر «ثبات کوتاهمدت» تأکید میکنند، اما از هزینههای بلندمدت غافل میشوند. سیاستهای یکسانسازی، سرمایه فرهنگی جامعه را تضعیف میکند، خلاقیت و نوآوری را کاهش میدهد و شکافهای اجتماعی را افزایش میدهد. در حوزه آموزش، محتوای درسی بهگونهای تنظیم شده که تنوعات قومی و مذهبی کاملاً نادیده گرفته شده است. در نتیجه، دانشآموزان در معرض یک نظام فکری بسته قرار گرفتهاند که امکان مواجهه با دیدگاههای متفاوت یا تفکر انتقادی را به حداقل میرساند. این امر، در بلندمدت به شکلگیری نسلهایی میانجامد که در چارچوبی محدود از مفاهیم و ارزشها تربیت میشوند و ظرفیت کمتری برای تعامل با تنوع فرهنگی و تکثر دارند.
پیامدهای جامعهشناختی
۱. تغییر الگوهای رفتاری و استانداردسازی اجتماعی: تلاش برای یکسانسازی فرهنگی به تغییر در الگوهای رفتاری، هنجارهای اجتماعی و حتی سبک زندگی افراد انجامیده است. نوع پوشش، نحوه تعاملات اجتماعی، مراسم و آیینهای فرهنگی، همگی تحت نظارت و تنظیم قرار گرفتهاند تا با الگوی مورد نظر طالبان همخوانی داشته باشند. این امر، به نوعی «استانداردسازی رفتار اجتماعی» انجامیده که در آن، تفاوتها نه بهعنوان منبع غنا، بلکه بهعنوان تهدیدی برای نظم تلقی میشوند. افراد برای تطبیق با انتظارات حاکمیت، رفتارهای خود را تغییر میدهند، حتی اگر این تغییرات با باورها یا سنتهای شخصی آنها در تعارض باشد.
۲. تخریب حافظه فرهنگی و به حاشیه راندن زبانها: در حوزه رسانه و هنر، سیاست یکسانسازی بهصورت حذف یا محدودسازی شدید مظاهر فرهنگی متنوع اجرا شده است. موسیقی، سینما، تئاتر و بسیاری از اشکال هنری که میتوانستند بازتابدهنده تنوع فرهنگی جامعه باشند، ممنوع یا بهشدت محدود شدهاند. این اقدامات نهتنها به خاموششدن صداهای متنوع فرهنگی انجامیده، بلکه حافظه فرهنگی جامعه را نیز تحت تأثیر قرار داده است؛ زیرا بسیاری از سنتها و اشکال بیان فرهنگی که نسلها بهعنوان بخشی از هویت جمعی حفظ شده بودند، به حاشیه رانده شده یا از بین رفتهاند.
۳. شکلگیری مقاومتهای پنهان و آشکار: این طرح یکسانسازی با چالشهای جدی نیز مواجه بوده است. تنوع عمیق فرهنگی و اجتماعی افغانستان، مانع از آن میشود که یک الگوی واحد بتواند بهطور کامل بر جامعه تحمیل شود. در بسیاری از مناطق، بهویژه در جوامع محلی، سنتها و هنجارهای بومی همچنان به حیات خود ادامه میدهند و در برخی موارد، با سیاستهای رسمی در تعارض قرار میگیرند. این سیاستها به ایجاد مقاومتهای پنهان و آشکار انجامیده؛ زیرا گروههای مختلف اجتماعی تلاش میکنند هویتها و سنتهای خود را حفظ کنند. این مقاومتها، اگرچه همیشه بهصورت علنی بروز نمیکنند، اما نشاندهنده محدودیتهای قدرت در مهندسی کامل فرهنگ هستند.
۴. بیداری خشم تاریخی و خطر شورشهای آینده: یکی از نگرانیهای جدی آن است که این سیاستها، خوی و خشم تاریخی سایر اقوام را که تاکنون سرکوب شده، در بلندمدت بیدار خواهد کرد. افغانستان همواره کشوری با تنوع قومی و زبانی بوده و این تنوع، نقطه قوت آن محسوب میشده است؛ اما طالبان با انکار این واقعیت، در حال تخریب بنیانهای اجتماعی و منابع انسانی-تمدننی افغانستان است. شاید در کوتاهمدت، طالبان با کنترل کامل میدان، رسانهها، مدارس و دانشگاهها، و با تحمیل اطاعت از رهبر خود بهعنوان یک تکلیف شرعی، بتوانند هرگونه امکان واکنش سازمانیافته را از بین ببرند؛ اما این پرسش مطرح است که آیا در میانمدت و بلندمدت نیز خواهند توانست چنین کاری را پیش ببرند؟ از کجا معلوم، شورشی که در بدخشان برای طالبان چالش امنیتی شده بود، در جای دیگری تکرار نشود؟
۵. شکاف درونگروهی و نارضایتی در بدنه طالبان: نارضایتی از سیاستهای یکسانسازی محدود به غیرپشتونها نیست. اختلاف «سراجالدین حقانی» با شیوه حکومتداری حلقه قندهار و «ملاهبتالله آخوندزاده»، انحصار قدرت و ممنوعیت تحصیل دختران، و همچنین دستگیری «ملامعتصم آغاجان» و فرار برخی دیگر از همفکران خود نظیر «شیرمحمد عباس استانکزی» معاون سیاسی وزارت خارجه طالبان، نشانههای خوبی نیست و نشان میدهد که ناراضیان از طالبان محدود به غیرپشتونها نیستند.
نتیجهگیری
سیاستهای یکسانسازی طالبان، نمونهای بارز از تقاطع میان ایدئولوژی، قدرت و فرهنگ است. این سیاستها در کوتاهمدت ممکن است نوعی انسجام ظاهری و نظم اجتماعی ایجاد کند، اما این انسجام بر پایه حذف و سرکوب تفاوتها شکل گرفته و در نتیجه، ناپایدار و شکننده است. در بلندمدت، این سیاستها به تضعیف سرمایه فرهنگی، کاهش خلاقیت و نوآوری، و افزایش شکافهای اجتماعی میانجامد.
