الوقت- پس از ماه‌ها ناکامی میانجی‌گران بین‌المللی و در راس آنها آمریکا برای مجاب کردن روسیه و اوکراین به کاهش تنش نظانی و بازگشت به میز مذاکرات، بالاخره دور جدید گفتگوهای سه جانبه در ابوظبی امارات برگزار شد.
این دور از گفتگو در حالی برگزار شد که طی ماه‌های اخیر شعله‌های جنگ در جبهه‌های نبرد زبانه کشید و دو طرف زیرساخت‌های اقتصادی بویژه انرژی را در راس اهداف نظامی قرار داده بودند و چشم‌انداز موافقت با مذاکرات به شدت کمرنگ شده بود اما با این حال فشارهای کاخ سفید بر اوکراین و همچنین سفرهای مکرر ویتکاف به مسکو و رایزنی‌های مستقیم ترامپ با پوتین، موجب کوتاه آمدن با اکره طرفین برای آمدن مجدد پای میز مذاکرات گردید.
این نشست دو روزه، نخستین دور مذاکرات مستقیم سه کشور از ماه فوریه به شمار می‌رود و در شرایطی آغاز شده که اختلافات اساسی میان مسکو و کی‌یف همچنان حل‌نشده باقی مانده است. این اختلافات بنیادین بر سر سرزمین‌های تحت کنترل روسیه، آینده عضویت اوکراین در ناتو و حضور نظامی غرب در این کشور است.
در نخستین روز مذاکرات، زلنسکی از روند گفت‌وگوها ارزیابی مثبتی ارائه کرد و آن را «سازنده و کاملاً اساسی» خواند. رئیس‌جمهور اوکراین اعلام کرد که در نیمه نخست این مذاکرات، مسائل بشردوستانه و تضمین‌های امنیتی مورد بحث قرار گرفته است. وی همچنین این نشست را یک «لحظه ویژه» توصیف کرد؛ هرچند هنوز نشانه‌ای از توافق مشخص یا پیشرفت تعیین‌کننده در پرونده‌های اصلی اختلاف میان دو کشور منتشر نشده است.
جرد کوشنر، داماد ترامپ و یکی از چهره‌های محوری تیم دیپلماتیک آمریکا نیز در سخنان آغازین مذاکرات بر ضرورت ایجاد چارچوبی جدید برای دستیابی به صلح تأکید کرد. او با اشاره به ناکامی تجربه‌های گذشته گفت که طرف آمریکایی درصدد بررسی عواملی است که به وضعیت کنونی منجر شده و تلاش دارد بر اساس درس‌های گذشته، چارچوبی تازه برای ایجاد صلحی پایدار طراحی کند.
ولادیمیر مدینسکی، رئیس هیئت روسی نیز ابراز امیدواری کرد که مذاکرات بتواند در مسیر دستیابی به صلح به نفع مردم روسیه و اوکراین پیش برود.
اختلافات ارضی؛ اصلی‌ترین مانع توافق
با وجود فضای نسبتاً مثبت اعلام‌شده از سوی زلنسکی درباره روز نخست مذاکرات، اختلافات بنیادین دو طرف همچنان پابرجاست و مسئله سرزمینی در صدر این اختلافات قرار دارد.
روسیه 20 درصد از اراضی سابقاً اوکراینی را در جنگ به تصرف خود درآورده است. مسکو اکنون خواستار خروج نیروهای اوکراینی از بخش‌هایی از مناطق دونتسک، لوهانسک، زاپوریژژیا و خرسون است که همچنان تحت کنترل کی‌یف قرار دارند. مسکو این مناطق را بر اساس همه‌پرسی‌های سال ۲۰۲۲ بخشی از خاک خود می‌داند، در حالی که اوکراین الحاق آنها را به رسمیت نمی‌شناسد و بر حفظ تمامیت ارضی خود تأکید دارد.
در این میان، یکی از گزینه‌های احتمالی مطرح‌شده از سوی اوکراین، توقف درگیری‌ها در امتداد خطوط تماس فعلی است؛ پیشنهادی که می‌تواند زمینه را برای آغاز مذاکرات سیاسی درباره مسائل پیچیده‌تر فراهم کند، بدون آنکه به معنای پذیرش رسمی تغییر مرزها یا چشم‌پوشی از ادعاهای ارضی کی‌یف باشد.
با این حال، حتی درباره اصل و چگونگی برقراری آتش‌بس نیز توافقی وجود ندارد. اوکراین معتقد است ابتدا باید درگیری‌های نظامی متوقف شود تا امکان مذاکره درباره مسائل سیاسی و امنیتی فراهم آید. در مقابل، روسیه نسبت به آتش‌بس بدون دستیابی به توافقی جامع بدبین است و معتقد است توقف موقت جنگ می‌تواند به اوکراین فرصت دهد تا توان نظامی خود را بازسازی و تقویت کند. از همین رو، چگونگی نظارت بر اجرای آتش‌بس و تضمین پایبندی طرفین به آن نیز به یکی دیگر از محورهای اختلاف تبدیل شده است.
تضمین‌های امنیتی و آینده ناتو؛ گره دیگر مذاکرات
موضوع مهم دیگر، ترتیبات امنیتی آینده اوکراین و نوع تضمین‌هایی است که قرار است در صورت دستیابی به توافق صلح برای این کشور فراهم شود.
کی‌یف خواستار دریافت تعهدات الزام‌آور از سوی کشورهای غربی است تا در صورت ازسرگیری عملیات نظامی روسیه، امکان واکنشی مؤثر و بازدارنده وجود داشته باشد. مقامات اوکراینی پیش‌تر بارها خواستار تضمین‌هایی مشابه ماده ۵ پیمان ناتو شده‌اند؛ ماده‌ای که حمله نظامی به یکی از اعضای این ائتلاف را حمله به تمامی اعضا تلقی می‌کند.
در مقابل، مسکو معتقد است هرگونه ترتیبات امنیتی نباید صرفاً بر تأمین امنیت اوکراین متمرکز باشد، بلکه نگرانی‌های امنیتی روسیه و ساختار کلی امنیتی اروپا نیز باید در نظر گرفته شود. در همین چارچوب، مسئله عضویت احتمالی اوکراین در ناتو همچنان یکی از اختلافات محوری دو طرف است. روسیه خواستار صرف‌نظر کردن کی‌یف از این چشم‌انداز است، اما اوکراین آن را بخشی از حق حاکمیتی خود برای انتخاب مسیر سیاست خارجی و امنیتی می‌داند.
موضوع استقرار نیروهای نظامی کشورهای غربی در خاک اوکراین پس از جنگ نیز بر پیچیدگی مذاکرات افزوده است. برخی کشورهای اروپایی این گزینه را به‌عنوان بخشی از سازوکار تضمین امنیت و جلوگیری از تکرار درگیری‌ها مطرح کرده‌اند، اما روسیه به‌شدت با آن مخالف است و هشدار داده که نیروهای نظامی غربی مستقر در اوکراین را اهداف نظامی مشروع تلقی خواهد کرد. در مقابل، کی‌یف چنین حضوری را در صورت عدم عضویت در ناتو، یک لایه حفاظتی اضافی برای خود می‌داند.
اختلاف واشنگتن و اروپا بر سر نقش‌آفرینی در روند صلح
یکی دیگر از ابعاد قابل توجه مذاکرات ابوظبی، اختلاف‌نظر درباره جایگاه اروپا در روند دستیابی به توافق است.
اتحادیه اروپا و شورای اروپا هیئتی مشترک از مقامات ارشد را با همراهی نمایندگانی از فرانسه، آلمان و انگلیس به ابوظبی اعزام کرده‌اند. پیش از آغاز مذاکرات اصلی، نمایندگان اوکراین به‌صورت جداگانه با مقامات اروپایی، ناتو و اتحادیه اروپا دیدار کردند اما اروپایی‌ها خواهان نقش آفرینی مستقیم در مذاکرات بودند و نه صرفاً ناظر مذاکرات. کشورهای اروپایی بر ضرورت مشارکت در هرگونه توافقی که آینده امنیتی قاره را تعیین می‌کند، تأکید دارند. در همین ارتباط فرانسه پیش از نشست تأکید کرده بود که بدون پرداختن به امنیت اروپا، دستیابی به صلحی پایدار در اوکراین امکان‌پذیر نیست و کشورهای اروپایی باید در این روند مشارکت داشته باشند.
اما با این حال نشست ابوظبی با خط خوردن معنادار خواسته اروپایی‌ها و با حضور سه طرف روسی، اوکراینی و آمریکایی برگزار شد. وضعیتی که بار دیگر دور شدن دیدگاه‌های اروپا و آمریکا در دوران ترامپ در مسائل بین‌المللی بویژه درباره مناقشه اوکراین را نمایان کرد.
روسیه پیش‌تر مخالفت خود را با حضور اروپایی‌ها در مذاکرات مستقیم با هیئت‌های روسی و اوکراینی اعلام کرده بود. کرملین تأکید دارد که نشست ابوظبی ماهیتی سه‌جانبه دارد.
انرژی، دریای سیاه و مسائل بشردوستانه در دستور کار
در کنار اختلافات سیاسی و نظامی، مسائل اقتصادی و بشردوستانه نیز از دیگر محورهای مهم مذاکرات است. تبادل اسیران جنگی، بازگشت غیرنظامیان و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی اوکراین از جمله موضوعاتی است که کی‌یف بر پیگیری آنها تأکید دارد.
با نزدیک شدن به فصل زمستان، حفاظت از تأسیسات انرژی و جلوگیری از حملات به زیرساخت‌های برق و سایر مراکز حیاتی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. اوکراین همچنین خواستار احیای ناوبری امن در دریای سیاه و تضمین دسترسی بدون وقفه به مسیرهای تجاری دریایی، به‌ویژه برای صادرات محصولات کشاورزی خود است. موضوعی که علاوه بر منافع اقتصادی دو طرف، برای کشورهای آفریقایی و آسیایی وابسته به صادرات غلات روسیه و اوکراین نیز اهمیت دارد.
آینده تحریم‌های غرب علیه روسیه نیز یکی دیگر از ابعاد اقتصادی احتمالی مذاکرات است. مسکو خواهان لغو یا کاهش محدودیت‌های اقتصادی اعمال‌شده از سوی آمریکا و متحدانش است، در حالی که واشنگتن و پایتخت‌های اروپایی همچنان تحریم‌ها را ابزاری برای اعمال فشار بر روسیه می‌دانند. با این حال، تاکنون هیچ توافق مشخصی درباره لغو تحریم‌ها به‌عنوان بخشی از نتایج مذاکرات ابوظبی اعلام نشده است.
چشم‌انداز مبهم توافق صلح
در مجموع، اگرچه ازسرگیری مذاکرات مستقیم روسیه و اوکراین با میانجیگری آمریکا را می‌توان نشانه‌ای از تحرک دوباره در مسیر دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ دانست، اما فاصله مواضع دو طرف در موضوعات بنیادین همچنان قابل توجه است. اختلاف بر سر سرزمین‌های تحت کنترل روسیه، آینده عضویت اوکراین در ناتو، تضمین‌های امنیتی، حضور نیروهای خارجی و حتی سازوکار برقراری آتش‌بس، مجموعه‌ای از موانع را در برابر دستیابی به توافقی جامع قرار داده است.
تحلیلگران نیز با توجه به تجربه دورهای قبلی مذاکرات و تداوم اختلافات، نسبت به دستیابی سریع به پیشرفت ملموس در ابوظبی تردید دارند. در حالی که دونالد ترامپ اخیراً از نزدیک بودن روسیه و اوکراین به توافق سخن گفته، مواضع اعلام‌شده دو طرف نشان می‌دهد که تحقق چنین توافقی مستلزم مصالحه‌های دشوار سیاسی و امنیتی خواهد بود.
از این منظر، اهمیت نشست ابوظبی را بیش از آنکه در دستیابی فوری به توافق نهایی صلح ارزیابی کرد، باید بخشی از تلاش‌های واشنگتن برای مدیریت تشنج در بازارهای انرژی از طریق محدود کردن حملات اوکراین به زیرساخت‌های نفتی و پالایشگاهی روسیه دانست.
بحران انرژی و تورم سوخت و کالا در بازار آمریکا به واسطه جنگ ایران موجب شد تا جمهوریخواهان و ترامپ، علی‌رغم تمامی تمهیدات از جمله خرید گازوئیل از مسکو، شکست سنگینی در انتخابات میاندوره ای کنگره متحمل شوند. این شکست، چشم‌انداز بحران اختلافات در کابینه ترامپ و همچنین رویارویی کنگره جدید با سیاست‌های کاخ سفید بویژه در رابطه با جنگ ایران و جنگ اوکراین را پررنگ کرده است و از این رو به نظر می‌رسد که ترامپ بیش از زلنسکی و پوتین و اروپایی‌ها به این قاب عکس از لبخندهای نمایشی دیپلمات‌ها نیاز داشت.
