الوقت- درحالی که ترکیه و جمهوری آذربایجان طی یک دهه گذشته گام‌های مهمی برای تعمیق روابط و شکل‌دهی به شراکتی راهبردی برداشته‌اند ولی به نظر می‌رسد در هفته‌های اخیر، اختلافات سیاسی و ملاحظات ژئوپلیتیکی بر روابط این دو متحد سایه انداخته است.
در این رابطه، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهور آذربایجان روز جمعه (۸ آبان) با وجود دعوت شخصی رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه از حضور در نشست سران کشورهای «ترک‌زبان» در آنکارا خودداری کرد، غیبتی معنادار که در شرایط افزایش اختلافات سیاسی و ژئوپلیتیکی میان دو کشور، از تشدید شکاف‌ها در روابط دو متحد دیرینه حکایت دارد.
عدم مشارکت علی‌اف در نشست جهان ترک پس از آن صورت گرفت که روابط آنکارا و باکو در پی انتقاد مقام‌های ترکیه از تصمیم جمهوری آذربایجان درباره محدودیت استفاده از حجاب در مدارس تیره شد. بر اساس مقررات جدید پوشش مدارس در آذربایجان، لباس دانش‌آموزان و معلمان باید با اصل آموزش سکولار مطابقت داشته باشد و استفاده از موارد اضافی که لباس فرم را مختل کند یا با این اصل مغایرت داشته باشد ممنوع است.
تصویب این قانون علاوه‌بر مخالفتهای داخلی، در خارج نیز واکنشهایی را برانگیخت و اوکتای سارال، مشاور اردوغان از این تصمیم انتقاد کرد و خواستار لغو آن شد. در مقابل، مقامات باکو از آنکارا خواستند سارال را از سمت خود برکنار کند و این انتقادها را دخالت در امور داخلی کشورشان اعلام کردند.
با وجود تلاش مقامات ترکیه برای کاهش تنش و برکناری سارال، این اختلاف به یکی از نشانه‌های شکاف در روابط دو متحد تبدیل شد.
هرچند اردوغان در مراسم افتتاحیه نشست آنکارا با تأکید بر پیوندهای زبانی، فرهنگی و تاریخی میان کشورهای ترک‌زبان تلاش کرد اختلافات اخیر را کم‌اهمیت جلوه دهد و گفت:«در تصویر خانوادگی ما جایی برای جدایی، تفرقه یا درگیری نیست، ما همه یکی هستیم و با هم هستیم و به خواست خدا برای همیشه برادریم»، اما وزارت خارجه آذربایجان ۳۱ تبعه ترکیه را به دلیل انتشار مطالب انتقادی درباره باکو در شبکه‌های اجتماعی عنصر نامطلوب اعلام کرد، اقدامی که نشان دهنده نارضایتی باکو از مواضع آنکارا بود.
به گزارش رویترز، این تحولات نگرانی‌هایی را در ترکیه درباره تأثیر اختلافات بر برنامه‌های آنکارا برای گسترش نفوذ در منطقه‌ای که به طور سنتی تحت نفوذ روسیه بوده، برانگیخته است.
اختلاف بر سر مسائل سیاسی و ژئوپلیتیکی
تنش میان ترکیه و جمهوری آذربایجان را نمی‌توان صرفاً به اختلاف بر سر حجاب و مسائل مذهبی محدود کرد و در پس این بحران، مجموعه‌ای از اختلافات سیاسی و ژئوپلیتیکی قرار دارد.
یکی از مهمترین محورهای اختلاف، حساسیت باکو نسبت به تلاش آنکارا برای ایفای نقش قدرت محوری در جهان ترک است.
باکو با تکیه بر موقعیت راهبردی خود در قفقاز جنوبی، منابع انرژی و روابط گسترده با بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای در پی حفظ جایگاه مستقل خود است و تمایلی ندارد سیاست خارجی‌اش در چارچوب اولویتهای ترکیه تعریف شود. در مقابل، آنکارا تلاش می‌کند با گسترش نفوذ خود در قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی، جایگاه محوری در میان کشورهای ترک‌زبان به دست آورد.
از نگاه باکو، اتحاد با ترکیه نباید به معنای پذیرش جایگاهی فرودست یا چشم‌پوشی از استقلال تصمیم‌گیری باشد. برخی دیدگاه‌ها در ترکیه مبنی بر ضرورت هماهنگی سیاستهای خارجی آذربایجان با اولویتهای آنکارا با حساسیت باکو روبه‌رو شده است. چنین رویکردی می‌تواند اصل «یک ملت، دو دولت» را از مفهوم همبستگی و مشارکت برابر دور کند و به برداشتی مبتنی بر نفوذ یک‌جانبه تبدیل سازد.
در همین چارچوب، وبسایت Vesti.az نوشت:«اتحاد به معنای تسلیم نیست و انتقاد از یک تصمیم خاص، ارائه استدلال‌ها و ارائه ارزیابی شخصی یک چیز است. فرض اینکه آذربایجان موظف است سیاستهای خارجی و داخلی خود را با ترجیحات ایدئولوژیک محافل خاصی در جامعه ترکیه همسو کند، چیز دیگری است».
علاوه‌براین، روابط با رژیم صهیونیستی نیز به یکی دیگر از محورهای واگرایی دو کشور تبدیل شده است. درحالی که آنکارا از منتقدان جدی اقدامات نظامی رژیم صهیونیستی علیه فلسطینی‌ها به شمار می‌رود ولی همکاری‌های گسترده نظامی، امنیتی و اطلاعاتی باکو با تل‌آویو به‌ویژه در پی جنگ غزه و تشدید تنشهای منطقه‌ای با رویکرد انتقادی ترکیه در قبال رژیم صهیونیستی در تعارض قرار گرفته است. این تفاوت دیدگاه نشان می‌دهد که اولویت‌ها و محاسبات ژئوپلیتیکی دو متحد برخلاف تصور رایج همواره بر یکدیگر منطبق نیستند.
از سوی دیگر، تلاش ترکیه برای عادی‌سازی روابط با ارمنستان نیز با حساسیت جمهوری آذربایجان مواجه شده است. با اینکه آنکارا پیشرفت در روند صلح میان باکو و ایروان را شرط برداشتن گام‌های عملی در مسیر عادی‌سازی روابط، از جمله بازگشایی مرزها می‌داند، اما این موضوع همچنان یکی از زمینه‌های اختلاف در ارزیابی دو طرف از تحولات منطقه‌ای است.
گونول تول، مدیر برنامه ترکیه مؤسسه خاورمیانه مستقر در واشینگتن در شبکه ایکس نوشت:«کناره‌گیری علی‌اف از نشست آنکارا آخرین نشانه تنش فزاینده میان این دو متحد است و در زیر شعار «۲ دولت، یک ملت» تنشها مدتهاست بر سر مسائلی از جمله حاکمیت آذربایجان، نفوذ آنکارا بر باکو، سیاستهای واگرا نسبت به اسرائیل و نزدیکی ترکیه به ارمنستان در جریان بوده و مناقشه حجاب نشانه‌ای از شکافی عمیق‌تر است».
ابهام در رویای جهان ترک اردوغان
باتوجه به تنشها اخیر، رؤیای اردوغان برای تبدیل ترکیه به محور یک بلوک قدرتمند متشکل از کشورهای ترک‌زبان اکنون با آزمونی جدی روبه‌رو شده که نه از سوی رقبای خارجی بلکه از درون نزدیکترین متحد آنکارا سر برآورده است. غیبت علی‌اف در نشستی که اردوغان میزبان آن بود نشان داد باکو حاضر نیست برای حفظ روابط تاریخی و قومی با ترکیه، از استقلال تصمیم‌گیری خود چشم‌پوشی کند.
یکی از چالش‌های طرح جهان ترک آن است که این ایده، بیش از آنکه بر ساختاری نهادی و تعریف مشترکی از منافع سیاسی استوار باشد به پیوندهای تاریخی و زبانی و نفوذ ترکیه متکی است، درحالی که جمهوری آذربایجان با برخورداری از منابع انرژی، توان نظامی و موقعیت ژئوپلیتیکی مهم، خود را شریک برابر ترکیه می‌داند نه بازیگری تابع سیاستهای آنکارا.
با این همه، هنوز نمی‌توان از شکست کامل ایده جهان ترک سخن گفت زیرا منافع مشترک اقتصادی، نظامی، انرژی و ترانزیتی همچنان دو کشور را به یکدیگر پیوند می‌دهد و بحران کنونی هشداری برای آنکاراست که نمی‌توان همزمان از وحدت جهان ترک سخن گفت و انتظار داشت دیگر اعضا سیاستهای خود را صرفاً بر اساس اولویتهای ترکیه تنظیم کنند.
اختلاف اخیر نشان داد که اشتراکات تاریخی، زبانی و فرهنگی به‌تنهایی برای شکل‌گیری اتحادی سیاسی کافی نیست و هر یک از کشورهای ترک‌زبان، در کنار پیوندهای مشترک به دنبال حفظ استقلال و منافع ملی خود هستند.
ازاینرو، تحقق طرح اردوغان برای تبدیل جهان ترک به یک بلوک سیاسی منسجم، مستلزم عبور آنکارا از الگوی رهبری و نفوذ و حرکت به سوی مشارکت برابر، احترام متقابل و تعریف منافع مشترک است، در غیر این صورت، این همکاری‌ها احتمالاً به روابط فرهنگی و اقتصادی محدود می‌ماند و به انسجام سیاسی و اراده مشترک برای ایفای نقش یک بلوک واحد دست نخواهد یافت.
