الوقت - ۲۵ سال پس از حملات ۱۱ سپتامبر 2001، اکنون میتوان کارنامه «جنگ علیه تروریسم» آمریکا را نه با شعارهای واشنگتن، بلکه با عدد و آمار ارزیابی کرد؛ کارنامهای که از افغانستان و عراق آغاز شد و سپس به پاکستان، سوریه، یمن، لیبی و سومالی گسترش یافت. بر اساس برآورد پروژه «هزینههای جنگ» دانشگاه براون، جنگهای پس از ۱۱ سپتامبر که آمریکا در آنها مشارکت نظامی داشت، دستکم ۴.۵ تا ۴.۶ میلیون قربانی برجای گذاشته است؛ از این میان حدود ۹۰۶ هزار تا ۹۳۷ هزار نفر مستقیماً در خشونتهای جنگی کشته شدهاند و حدود ۳.۶ تا ۳.۷ میلیون نفر دیگر بر اثر پیامدهای غیرمستقیم جنگ جان خود را از دست دادهاند.
۴.۶ میلیون قربانی در ۲۵ سال
تفکیک آمار نشان میدهد بخش بسیار بزرگی از قربانیان جنگهای آمریکا پس از 11 سپتامبر فقط افرادی نیستند که مستقیماً در میدان نبرد کشته شده باشند. برآورد دانشگاه براون میگوید حدود ۳۸۷ هزار نفر از کشتهشدگان مستقیم، غیرنظامی بودهاند و حدود ۵۴۲ هزار نفر نیز در گروه نیروهای رزمی قرار داشتهاند. اما در کنار این حدود ۹۰۰ هزار مرگ مستقیم، میلیونها نفر در اثر نابودی زیرساختهای آب، غذا، درمان، بهداشت و اقتصاد جان باختهاند. به همین دلیل، رقم تلفات غیرمستقیم به حدود ۳.۶ میلیون نفر میرسد. این رقم همچنان در حال افزایش است، زیرا آثار تخریب جنگ سالها پس از پایان بمباران ادامه پیدا میکند.
۳۸ میلیون آواره
یکی دیگر از ابعاد آماری جنگهای آمریکا پس از 11 سپتامبر، آوارگی است. برآورد پروژه «هزینههای جنگ» نشان میدهد جنگهای پس از ۱۱ سپتامبر آمریکا در افغانستان، عراق، پاکستان، سوریه، یمن، لیبی، سومالی و فیلیپین، دستکم ۳۸ میلیون نفر را مجبور به ترک خانههایشان کرده است. این رقم جنگهای تحت رهبری یا مشارکت آمریکا را در زمره بزرگترین بحرانهای جابهجایی اجباری جمعیت از سال ۱۹۰۰ قرار میدهد؛ تنها جنگ جهانی دوم از این نظر در مقیاسی بزرگتر قرار میگیرد.
افغانستان؛ ۲۰ سال جنگ
جنگ افغانستان در ۷ اکتبر ۲۰۰۱ آغاز شد و نزدیک به ۲۰ سال ادامه یافت. آمریکا سرانجام در سال ۲۰۲۱ از افغانستان خارج شد؛ اما طالبان که هدف اصلی سرنگونی آن در ابتدای جنگ بود، دوباره قدرت را در کابل به دست گرفت. نتیجه دو دهه جنگ، علاوه بر تلفات مستقیم، تخریب گسترده زیرساختها، بحران اقتصادی، آوارگی و وابستگی شدید میلیونها افغان به کمکهای بشردوستانه بود.
در این جنگ حدود ۲۵۰۰ نظامی آمریکایی نیز کشته و حدود ۲۰ هزار نظامی آمریکایی زخمی شدند. اما تفاوت میان هزینه آمریکا و هزینه مردم افغانستان در تعداد قربانیان بهوضوح دیده میشود؛ بخش اصلی تلفات انسانی این جنگ در میان مردم افغانستان و نیروهای محلی بوده است.
عراق؛ جنگ بر پایه یک ادعای دروغ
در ۱۹ مارس ۲۰۰۳ آمریکا حمله به عراق را آغاز کرد؛ جنگی که دولت جورج بوش آن را با ادعای وجود «سلاحهای کشتار جمعی» توجیه کرد. این سلاحها پس از اشغال عراق پیدا نشدند. با این حال، جنگ ادامه یافت و ساختار سیاسی و امنیتی عراق فروپاشید و موجی از خشونت فرقهای و تروریسم در این کشور شکل گرفت.
بر اساس برآورد پروژه «هزینههای جنگ»، جنگ عراق و عملیاتهای مرتبط با آن در شمار اصلیترین عوامل تلفات جنگهای پس از ۱۱ سپتامبر قرار دارد. فقط تلفات مستقیم نیروهای آمریکایی در جنگ عراق به ۳۴۸۱ نظامی کشتهشده رسید و بیش از ۳۱ هزار نفر نیز زخمی شدند. اما قربانیان عراقی در مقیاسی چندین برابر این رقم بودند.
پاکستان؛ جنگ پهپادها
پاکستان یکی از نخستین میدانهای گسترش جنگ پهپادی آمریکا بود. بر اساس دادههای «دفتر روزنامهنگاری تحقیقی»، صدها عملیات پهپادی آمریکا در این کشور انجام شد. برآوردهای ثبتشده برای این حملات حدود ۴۲۳ حمله و بین ۲۴۹۹ تا ۴۰۰۱ کشته است که برآورد تعداد غیرنظامیان کشتهشده حدود ۴۲۴ تا ۹۶۶ نفر اعلام شده است.
این حملات نمونهای از تغییر ماهیت جنگ آمریکا پس از ۱۱ سپتامبر بود؛ واشنگتن بهجای اعزام گسترده نیروهای زمینی، به استفاده از پهپادهای مسلح، عملیات مخفی و حملات نقطهای روی آورد.
یمن؛ جنگ از آسمان
یمن نیز به یکی از میدانهای اصلی عملیات جنگ آمریکا پس از 11 سپتامبر تبدیل شد. دادههای مورد استناد گزارشهای جنگی، از دهها تا صدها حمله و عملیات آمریکایی در یمن حکایت دارد. در یکی از مجموعه برآوردهای مورد استفاده در گزارشهای جنگی، دستکم ۱۸۶ حمله یا عملیات ثبت شده که بیش از ۸۵۰ کشته بر جای گذاشته و دستکم ۱۵۸ نفر از قربانیان غیرنظامی بودهاند.
این روند بعدها با ورود مستقیمتر آمریکا به جنگ یمن و عملیات گسترده علیه انصارالله وارد مرحله تازهای شد.
سوریه؛ هزاران حمله کور
از سال ۲۰۱۴، آمریکا ائتلاف بینالمللی علیه داعش را در عراق و سوریه رهبری کرد. عملیات هوایی ائتلاف هزاران حمله و استفاده گسترده از بمب و موشک را در پی داشت.
دولت آمریکا در مقاطعی تنها مسئولیت مرگ حدود ۱۴۱۷ غیرنظامی را پذیرفت، اما سازمان «ایروارز» برآورد بسیار بالاتری ارائه کرده و تعداد غیرنظامیان کشتهشده در عملیات ائتلاف را در یک برآورد مشخص بین ۸۲۶۴ تا ۱۳۳۶۰ نفر اعلام کرده است. اختلاف میان آمار رسمی آمریکا و برآورد سازمانهای مستقل، خود به یکی از بحثهای مهم درباره میزان تلفات واقعی عملیات نظامی آمریکا تبدیل شده است.
لیبی؛ ۹۷۰۰ حمله هوایی
در سال ۲۰۱۱، آمریکا و متحدان ناتو وارد جنگ لیبی شدند. عملیات هوایی حدود ۷ ماه ادامه داشت و نزدیک به ۹۷۰۰ حمله هوایی در جریان آن انجام شد. عملیات ابتدا با عنوان حفاظت از غیرنظامیان آغاز شد اما در نهایت به سقوط حکومت معمر قذافی انجامید.
لیبی پس از سقوط قذافی وارد یک دوره طولانی جنگ داخلی، تقسیم قدرت، رشد گروههای مسلح و بیثباتی سیاسی شد؛ وضعیتی که آثار آن همچنان در ساختار سیاسی و امنیتی این کشور دیده میشود.
۸ تریلیون دلار؛ هزینه جنگ برای آمریکا
جنگ علیه تروریسم تنها یک صورتحساب انسانی نداشت. هزینه مالی آن نیز به چندین تریلیون دلار رسید. برآورد پروژه «هزینههای جنگ» نشان میدهد هزینه جنگهای پس از ۱۱ سپتامبر برای آمریکا تا سالهای اخیر به حدود ۸ تریلیون دلار رسیده است. این رقم شامل هزینههای نظامی، عملیاتهای جنگی، هزینههای وزارت دفاع، هزینههای مرتبط با امنیت داخلی و بخش مهمی از تعهدات مرتبط با کهنهسربازان است.
برآوردهای مربوط به هزینههای آینده نیز نشان میدهد میلیاردها دلار دیگر برای درمان و مراقبت از نظامیان و کهنهسربازان جنگهای پس از ۱۱ سپتامبر لازم خواهد بود. بنابراین رقم نهایی هزینه این جنگها با گذشت زمان افزایش پیدا میکند.
۲.۳۱۳ تریلیون دلار برای افغانستان
در برآوردهای تفصیلی هزینههای جنگ، حدود ۲.۳۱۳ تریلیون دلار به جنگ افغانستان اختصاص داده شده است. این رقم فقط هزینه بمباران یا عملیات نظامی روزانه نیست و هزینههای مرتبط با عملیات، استقرار نیرو، تجهیزات، کمکها و تعهدات مرتبط را نیز دربر میگیرد.
۲.۰۵۸ تریلیون دلار برای عراق و سوریه
هزینههای مربوط به جنگ عراق و سوریه نیز حدود ۲.۰۵۸ تریلیون دلار برآورد شده است. این رقم نشان میدهد دو جنگی که در فاصله کمتر از سه سال از یکدیگر آغاز شدند، در مجموع بیش از ۲ تریلیون دلار برای آمریکا هزینه داشتهاند.
۱.۱ تریلیون دلار برای امنیت داخلی
بخش دیگری از صورتحساب جنگ پس از ۱۱ سپتامبر به وزارت امنیت داخلی آمریکا مربوط میشود که در برآوردهای هزینه جنگ حدود ۱.۱ تریلیون دلار اعلام شده است. به این ترتیب، بخش قابلتوجهی از هزینه «جنگ علیه تروریسم» نه در میدان جنگ خارجی، بلکه در داخل آمریکا و در ساختار امنیتی این کشور صرف شده است.
۲.۲ تریلیون دلار هزینه آینده کهنهسربازان
یکی از سنگینترین بخشهای صورتحساب، هزینههایی است که هنوز پرداخت نشده است. پروژه دانشگاه براون برآورد کرده هزینه مراقبت و خدمات مربوط به کهنهسربازان جنگهای پس از ۱۱ سپتامبر طی دهههای آینده حدود ۲.۲ تریلیون دلار خواهد بود. بنابراین هزینه واقعی جنگ حتی با پایان عملیات نظامی نیز متوقف نمیشود.
گوانتانامو؛ ۷۸۰ زندانی
جنگ پس از ۱۱ سپتامبر تنها در میدانهای نبرد اتفاق نیفتاد. زندان گوانتانامو به یکی از نمادهای این دوره تبدیل شد. بر اساس گزارش گاردین، از زمان تأسیس این مرکز ۷۸۰ مرد در آن زندانی شدهاند. گزارشهای متعدد درباره شکنجه، بازجوییهای خشن و بازداشت بدون محاکمه، گوانتانامو را به یکی از بحثبرانگیزترین میراثهای «جنگ علیه تروریسم» تبدیل کرده است.
شکنجه و ابوغریب
در عراق نیز رسوایی زندان ابوغریب، تصاویر و گزارشهایی از شکنجه و تحقیر زندانیان را به جهان مخابره کرد. گاردین در گزارش ۲۵ سالگی ۱۱ سپتامبر یادآوری میکند که برنامه جنگ علیه تروریسم علاوه بر عملیات نظامی، شامل بازداشتهای مخفی، زندانهای خارج از چارچوب قضایی و روشهای بازجویی همراه با شکنجه بوده است.
از ۳ هزار قربانی ۱۱ سپتامبر تا میلیونها قربانی جنگ
در خود حملات ۱۱ سپتامبر حدود ۳ هزار نفر کشته شدند؛ حملهای تروریستی که جهان آن را محکوم کرد. اما پاسخ نظامی آمریکا طی ۲۵ سال بعد، به جنگهایی در چندین کشور انجامید که بر اساس برآورد دانشگاه براون، مجموع تلفات مستقیم و غیرمستقیم آنها به بیش از ۴.۵ میلیون نفر رسیده است. بنابراین مقیاس انسانی جنگهایی که پس از ۱۱ سپتامبر آغاز شدند، هزاران برابر شمار قربانیان حملات اولیه بوده است.
اکنون که یک ربع قرن از ۱۱ سپتامبر گذشته است، حتی برخی تحلیلگران و مقامهای پیشین آمریکایی نیز این پرسش را مطرح میکنند که آیا واشنگتن در واکنش به حملات ۲۰۰۱ مرتکب خطاهای متعدد تاریخی شد یا نه؟ گاردین در گزارش خود تأکید میکند که جنگهای بیپایان، هزینههای عظیم مالی، فرسایش اعتبار آمریکا و پیامدهای داخلی سیاستهای امنیتی، میراثی است که هنوز ادامه دارد.
