الوقت- پس از آنکه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، عصر جمعه از دستیابی به توافقی خبر داد که به گفته او، تشکیل یک دولت جدید فلسطینی برای اداره نوار غزه، خروج تدریجی نیروهای اسرائیلی و خلع سلاح حماس و دیگر گروههای مسلح را در بر میگیرد، «شورای صلح» نیز نقشه راه اجرای این توافق را منتشر کرد؛ سندی که علاوه بر ترسیم سازوکارهای امنیتی، اداری و سیاسی، مسیر انتقال قدرت در غزه و روند بازسازی این منطقه را مشخص میکند.
بر اساس بیانیه شورای صلح، این توافق حاصل ماهها مذاکره با میانجیگری مصر، قطر، ترکیه و آمریکا است و حماس نیز با چارچوب پیشنهادی برای اجرای مرحله دوم آتشبس موافقت کرده است. در این چارچوب، خلع سلاح تدریجی گروههای فلسطینی همزمان با عقبنشینی مرحلهای ارتش اسرائیل پیشبینی شده و هدف نهایی آن، انتقال اداره غزه به یک نهاد فلسطینی و آغاز روند بازسازی عنوان شده است.
شورای صلح این توافق را «پیشرفتی تاریخی» توصیف کرده و مدعی است برای نخستین بار حماس به صورت رسمی با یک سازوکار عملی برای واگذاری سلاحهای خود موافقت کرده است؛ موضوعی که به گفته طراحان توافق، زمینه را برای خروج اسرائیل از غزه و آغاز مرحله انتقالی فراهم خواهد کرد. با این حال، انتشار این سند بیش از آنکه به پایان جنگ منجر شود، پرسشهای تازهای درباره امکان اجرای آن و میزان پایبندی طرفها ایجاد کرده است.
نقشه راه ۱۵ مادهای توافق غزه در یک نگاه
شورای صلح برای اجرای توافق، نقشه راهی ۱۵ مادهای منتشر کرده است که مهمترین مفاد آن به شرح زیر است:
- همه طرفها متعهد به اجرای طرح صلح ترامپ و قطعنامه ۲۸۰۳ شورای امنیت و حرکت به سمت تشکیل دولت فلسطینی میشوند. از طریق این فرآیند، طرفها قصد دارند به چرخه تخریب پایان دهند، خروج کامل اسرائیل از نوار غزه را تضمین کنند، وضعیت عادی را احیا کنند، حکومت فلسطینی را فعال کنند و بازسازی، امنیت، بهبود، توسعه اقتصادی و تعمیر بخشهای آسیبدیده را تسهیل کنند و از این طریق راه را برای یک فرآیند سیاسی معتبر که منجر به خودمختاری و تشکیل کشور میشود، هموار سازند.
- اسرائیل و گروههای فلسطینی باید همزمان تمامی تعهدات مرحله نخست آتشبس را اجرا کنند.
- اجرای هر مرحله منوط به تأیید پایبندی طرفین توسط کمیسیون بینالمللی راستیآزمایی خواهد بود.
- اداره مدنی و امنیتی غزه به یک «کمیته ملی اداره غزه» مستقل واگذار میشود.
- این کمیته مسئول تداوم خدمات عمومی و مدیریت نهادهای دولتی خواهد بود.
- ساختار امنیتی غزه بر پایه «یک قانون، یک مرجع و یک نیروی مسلح» ساماندهی میشود.
- نیروهای پلیس پس از ارزیابی امنیتی در ساختار جدید ادغام و همه سلاحهای پلیس به کمیته منتقل میشود.
- خلع سلاح تدریجی گروههای مسلح، جمعآوری سلاحهای سنگین، انهدام تونلها و مراکز تولید تسلیحات آغاز خواهد شد. گروههای فلسطینی در این روند شرکت خواهند کرد و هیچ سلاحی نمیتواند به اسرائیل یا هیچ طرف غیرفلسطینی منتقل یا تحویل داده شود. در پایان فرآیند شرح داده شده در مواد ۷ تا ۱۰ این نقشه راه، تشکیلات ملی غزه تنها نهاد دارای اختیار نگهداری، ذخیره یا کنترل سلاح در غزه خواهد بود.
- ثبت و صدور مجوز همه سلاحهای شخصی فقط در اختیار کمیته ملی اداره غزه خواهد بود.
- شبهنظامیان طبق جدول زمانی مشخص خلع سلاح میشوند و در نیروهای امنیتی ادغام نخواهند شد.
- توافق صلح داخلی برای جلوگیری از درگیریهای داخلی و اقدامات انتقامجویانه امضا خواهد شد.
- یک نیروی بینالمللی تثبیتکننده بر آتشبس، آموزش پلیس و انتقال کمکهای انسانی نظارت میکند.
- ارتش اسرائیل مطابق جدول زمانی توافقشده، بهصورت مرحلهای از غزه خارج خواهد شد.
- مسئولیت حفظ امنیت داخلی پس از انتقال قدرت بر عهده کمیته ملی اداره غزه خواهد بود.
- بازسازی غزه با حمایت بینالمللی و تحت نظارت شورای صلح و کمیته ملی اداره غزه آغاز میشود.
با وجود جامع بودن این نقشه راه، تحقق آن به اجرای همزمان تعهدات امنیتی، سیاسی و میدانی از سوی همه طرفها وابسته است؛ موضوعی که با توجه به سابقه نقض توافقهای پیشین، مهمترین چالش پیش روی این ابتکار محسوب میشود.
از استقبال واشنگتن تا تردید تلآویو؛ آیا توافق جدید قابلیت اجرا دارد؟
ترامپ که به شدت از سوی افکار عمومی و منتفدان درباره نتایج ناامیدکننده سیاست خارجی بویژه در جنگ با ایران تحت فشار است کوشید تا با اعلام پذیرش خلع سلاح از سوی مقاومت در غزه، موفقیت اقدامات خود را به صورت بمب خبری منعکس کند. وی این توافق را گامی تاریخی توصیف کرد و مدعی شد که برای نخستین بار حماس با روند خلع سلاح موافقت کرده است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا نیز این تحول را یکی از مهمترین دستاوردهای دیپلماسی واشنگتن در منطقه دانست و آن را زمینهساز تثبیت آتشبس و آغاز مرحله سیاسی جدید در غزه ارزیابی کرد.
اما برخلاف خوشبینی سران کاخ سفید از امکان خلع سلاح مقاومت در غزه، تلآویو واکنشی کاملاً محتاطانه در پیش گرفت. اگرچه حماس از طریق حازم قاسم اعلام کرد که با پیشنهاد میانجیگران برای تکمیل مراحل آتشبس موافقت کرده است، اما دولت کابینه صهیونیستی از تأیید رسمی توافق خودداری کرد که روزنامه هاآرتص این سکوت مقامات اسرائیلی را نشانهای از نبود اراده سیاسی برای پیشبرد توافق در شرایط فعلی دانست.
همزمان یک مقام صهیونیستی به رویترز اعلام کرد که تا زمانی که خلع سلاح حماس به صورت «واقعی و مؤثر» انجام نشود، ارتش از مناطقی که اکنون در کنترل دارد، از جمله «خط زرد»، عقبنشینی نخواهد کرد.
دورون اشپیلمن، سخنگوی دفتر نخستوزیری رژیم نیز تصریح کرد که توافق اعلامشده هنوز پاسخگوی نگرانیهای امنیتی تلآویو نیست و بدون کنار گذاشتن کامل سلاحهای حماس، هیچ تغییری در وضعیت میدانی ایجاد نخواهد شد. وی همچنین مدعی شد که حماس همچنان به بازسازی توان نظامی و حفر تونلها ادامه میدهد و به همین دلیل عقبنشینی اسرائیل در شرایط کنونی توجیهپذیر نیست.
مواضعی که نشان داد از فضای خوشبینانهای که در واشنگتن از امکان خلع سلاح بی قید و شرط گروههای مقاومت وجود دارد در تلآویو خبری نیست.
اختلافنظرها در داخل سرزمینهای اشغالی نیز به سرعت آشکار شد. ایتامار بنگویر، وزیر امنیت داخلی، پیشنویس توافق را به طور کامل رد کرد و خواستار ادامه عملیات نظامی و سیاست فشار حداکثری علیه غزه شد. دنی دانون، فرستاده رژیم در سازمان ملل، نیز بر ضرورت خلع سلاح کامل گروههای فلسطینی تأکید و بار دیگر با تشکیل کشور فلسطین مخالفت کرد. در مقابل، گیدئون ساعر، وزیر خارجه این رژیم، اعلام کرد از هر ابتکاری که به خلع سلاح حماس منجر شود حمایت میکند، هرچند این موضع نیز مشروط به تضمینهای امنیتی گسترده است.
غزه؛ آخرین برگ انتخاباتی نتانیاهو
بخش مهمی از تردید تلآویو به شرایط سیاسی داخلی سرزمینهای اشغالی بازمیگردد. در آستانه انتخابات پارلمانی، غزه به مهمترین پرونده امنیتی بنیامین نتانیاهو تبدیل شده است. پس از اختلافات اخیر با دولت آمریکا درباره پروندههای ایران و لبنان و نارضایتی از عملکرد کابینه در اراضی اشغالی، موفقیت یا شکست در جنگ غزه میتواند آخرین فرصت نتانیاهو برای ارائه یک دستاورد امنیتی به افکار عمومی باشد. از همین رو، هر توافقی که بدون تحقق کامل اهداف اعلامشده رژیم به پایان جنگ منجر شود، میتواند به هزینهای سیاسی برای نتانیاهو تبدیل شود.
از نگاه محافل امنیتی اسرائیل، یکی دیگر از نگرانیهای اصلی این است که توافق جدید آزادی عمل ارتش را در آینده محدود کند.
بر اساس گزارش رسانههای صهیونیستی، برخی بندهای توافق، آتشبس بلندمدت، محدودیت در عملیات ترور و حملات هدفمند و همچنین مشروط شدن هرگونه اقدام نظامی به سازوکارهای نظارتی بینالمللی را پیشبینی کرده است؛ موضوعی که به اعتقاد ارتش، قدرت واکنش سریع اسرائیل در برابر هرگونه تحرک احتمالی گروههای فلسطینی را کاهش خواهد داد. ران بنییشای، تحلیلگر نظامی یدیعوت آحارونوت، حتی توقف عملیات نظامی را از منظر اسرائیل «شکستی جدی» توصیف کرده و معتقد است در صورت نقض توافق از سوی گروههای فلسطینی، ارتش دیگر آزادی عمل گذشته را نخواهد داشت.
حماس: اجرای تعهدات اسرائیل شرط ورود به مرحله دوم است
در سوی دیگر، حماس اگرچه با اصل پیشنهاد میانجیگران موافقت کرده، اما تأکید دارد که هرگونه ورود به مرحله دوم توافق، از جمله بحث مربوط به سلاحهای سنگین، منوط به اجرای کامل تعهدات اسرائیل در مرحله نخست است. از نگاه این جنبش، توقف کامل حملات، عقبنشینی نیروهای اشغالگر، بازگشایی گذرگاهها، ورود کمیته ملی اداره غزه و استقرار نیروی بینالمللی باید پیش از هر اقدام دیگری محقق شود.
جهاد اسلامی نیز با دیده تردید به توافق مینگرد. محمد الحاج موسی، سخنگوی این جنبش، اظهارات ترامپ را گمراهکننده توصیف کرد و گفت میان «خلع سلاح اجباری» و «نگهداری یا انبار کردن سلاح در چارچوب یک توافق داخلی فلسطینی» تفاوت اساسی وجود دارد؛ ضمن آنکه به اعتقاد وی، این توافق هنوز فاقد تضمینهای الزامآور برای توقف حملات و عقبنشینی کامل این رژیم از غزه است.
آینده توافق؛ میان دیپلماسی و واقعیت میدان
با وجود خوشبینی آمریکا، بسیاری از تحلیلگران نسبت به امکان اجرای کامل این توافق تردید دارند. غازی حمد، عضو دفتر سیاسی حماس در گفتگو با الشرق، اعلام کرده است که روند ساماندهی سلاحها تنها پس از اجرای تعهدات بشردوستانه و نظامی رژیم غاصب آغاز خواهد شد و موضوع سلاح نیز یک مسئله داخلی فلسطینی است که صهیونیستها حق دخالت در آن را ندارند.
از سوی دیگر، محمد شهاده، پژوهشگر شورای روابط خارجی اروپا در گفتگو با خبرگزاری فرانسه، معتقد است «با نزدیک شدن به موعد انتخابات پارلمانی در ماه اکتبر، کاملاً غیرممکن است که نتانیاهو، اجازه هرگونه عقبنشینی یا بازسازی در غزه را بدهد؛ این برای او خودکشی سیاسی خواهد بود».
در همین حال، تحولات میدانی نیز چشمانداز اجرای توافق را با ابهام روبهرو کرده است. در حالی که ارتش صهیونیستی از طریق گسترش تدریجی کریدور امنیتی موسوم به «خط زرد» اکنون بیش از 60 درصد از خاک غزه را اشغال کرده، طبق گزارش منابع فلسطینی، از زمان انعقاد توافق آتشبس در ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵ تاکنون ۱۲۱۴ فلسطینی شهید و ۳۹۷۷ نیز در حملات رژیم زخمی شدهاند.
این وضعیت نشان میدهد که فاصله میان توافقهای اعلامشده روی کاغذ و واقعیتهای میدانی همچنان زیاد است و موفقیت این ابتکار بیش از هر چیز به میزان پایبندی طرفها به تعهدات و اراده سیاسی آنان برای پایان دادن به جنگ وابسته خواهد بود.
