الوقت- در سالهای اخیر، حملات گسترده رژیم صهیونیستی به غزه، لبنان و سوریه علاوه بر بر جای گذاشتن دهها هزار کشته و میلیونها آواره، جبهه دیگری از جنگ خاموش را نیز رقم زده که تحلیلگران آن را در راستای از بین بردن شرایط بقای زیست انسانی در این مناطق برای آینده یاد میکنند.
در همین چارچوب، گزارشهای نهادهای حقوق بشری نشان میدهد که تخریب زیرساختهای کشاورزی، منابع آب و مراکز تولید مواد غذایی در غزه، لبنان و سوریه به بحرانی فراتر از دوران جنگ تبدیل شده که میتواند برای سالها امنیت غذایی، معیشت و روند بازسازی اقتصادی این مناطق را تحت تأثیر قرار دهد.
غزه در بدترین شرایط امنیت غذایی
در میان مناطق هدف حملات ارتش رژیم صهیونیستی، غزه بیش از همه با پیامدهای انسانی و اقتصادی جنگ روبهرو شده است
بخش عمدهای از زمینهای کشاورزی در غزه در نتیجه عملیات نظامی تخریب یا غیرقابل استفاده شدهاند. دو سال پس از جنگی که بخشهای بزرگی از بخش کشاورزی غزه را ویران کرد، آنچه که به «خط زرد» معروف است و اشغالگران پس از اجرای توافق آتشبس اکتبر گذشته ایجاد کردند و این بخش را به دو بخش تقسیم کردند، امیدهای هزاران کشاورز برای بازگشت به زمینهایشان و از سرگیری تولید کشاورزی را از بین برده است.
محمد قدیح، کشاورز غزه در نزدیکی زمین خود واقع در شرق خان یونس که به خاطر از دست دادن زمنیهای کشاورزی خود سوگواری میکرد، به الخلیج آنلاین گفت:این زمین روزانه صدها کیلوگرم محصولات کشاورزی را به بازارهای محلی عرضه میکرد و تنها منبع درآمد خانوادهام بود اما قرار گرفتن آن در «خط زرد» مانع از دسترسی کامل من به آن شد».
بر اساس این گزارش، کشاورزانی که زمینهای خود را از دست دادند نه تنها محصولات کشاورزی خود را از دست دادند بلکه چاههای کشاورزی، شبکههای آبیاری، گلخانهها و تجهیزات آنها نیز نابود شد یا به مناطق غیرقابل دسترس تبدیل شد.
دادههای بخش کشاورزی نشان میدهد که مساحت زمینهای کشاورزی در غزه حدود ۱۷۸۰۰۰ دونم (178 کیلومتر مربع) است، از جمله ۹۳۰۰۰ دونم که قبل از جنگ سبزیجات در آن کاشته میشد. با این حال، اشغالگران حدود 90 درصد از این زمینها را یا در نتیجه بمباران مستقیم و بولدوزر یا به دلیل قرار گرفتن در منطقه مشخص شده توسط خط زرد، از رده خارج کردهاند. این واقعیت ضربه شدیدی به بخشی است که یکی از مهمترین ارکان اقتصاد محلی غزه بود.
طبق یک سند سیاستگذاری که توسط موسسه مطالعات فلسطین منتشر شده، قبل از جنگ، بخش کشاورزی حدود 11 درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل میداد که 54 درصد آن مربوط به تولیدات گیاهی و 46 درصد مربوط به تولیدات دامی بود، ضمن اینکه برای حدود ۵۵۰۰۰ کارگر فرصت شغلی فراهم میکرد.
کاهش بیسابقه مناطق کشتشده، بهویژه با توجه به محدودیتهای ورود مواد غذایی و بحران انسانی جاری، به طور مستقیم بر امنیت غذایی مردم و توانایی بازارهای محلی در تأمین محصولات کشاورزی اساسی تأثیر گذاشته است.
کارشناسان معتقدند که ادامه جلوگیری از دسترسی کشاورزان به زمینهایشان، پیامدهای جدی برای امنیت غذایی در غزه خواهد داشت، منطقهای که از قبل از سطح بالایی از گرسنگی و ناامنی غذایی رنج میبرد.
سازمان خواربار و کشاورزی سازمان ملل (فائو) تأیید میکند که جنگ اسرائیل علیه غزه عملاً کشاورزی در این بخش را نابود کرده و تأکید میکند که آنچه از زمینهای قابل کشت باقی مانده از ۴.۶ درصد کل زمینهای کشاورزی تجاوز نمیکند.
عبدالحکیم الواعر، معاون مدیرکل و نماینده منطقهای فائو در امور خاور نزدیک و شمال آفریقا گفت:«این سازمان در حال حاضر به دلیل محدودیتهای ورود لوازم کشاورزی قادر به واردات هیچ چیزی به غزه نیست، حتی یک دانه بذر یا کیسه کود».
لبنان هم دستکمی از غزه ندارد
دامنه خسارهای ناشی از جنگ ویرانگر رژیم صهیونیستی تنها به غزه محدود نمیشود و لبنان نیز که طی سه سال گذشته درگیر رویارویی و تنشهای گسترده با این رژیم بوده، بخش قابل توجهی از زیرساختهای اقتصادی، خدماتی و کشاورزی خود را از دست داده است.
حملات مکرر به مناطق جنوبی و شرقی لبنان، علاوهبر تخریب مزارع، باغات و منابع آبی، معیشت هزاران خانوار را با بحران مواجه کرده و توان تولید محصولات کشاورزی این کشور را به شدت کاهش داده است. ازاینرو، پیامدهای جنگ فراتر از تلفات انسانی بوده و امنیت غذایی و ظرفیت اقتصادی لبنان را نیز با چالشهای بلندمدت روبهرو کرده است.
وزارت کشاورزی لبنان در گزارشی که روز شنبه (3 مرداد) منتشر شد، اعلام کرد که ۲۲ درصد از کل زمینهای کشاورزی این کشور در اثر حملات مداوم اسرائیل آسیب دیده است. بیشترین خسارت در استانهای جنوبی و نبطیه ثبت شده است که ۴۴ هزار و ۲۹۷ هکتار از آن آسیب دیده است، درحالی که این میزان در سایر مناطق ۲۱۸۱ هکتار بوده است.
به گزارش سایت «wired» درختان میوه و باغهای زیتون و همچنین گلخانهها و مزارع کوچک و متوسط بیشترین آسیب را دیدند. این حجم از تخریب منطقهای تقریباً به اندازه شیکاگو یا حدود ۷۸۰۰۰ زمین فوتبال آسیب رسانده و بیش از ۱.۸ میلیون طیور و دام را از بین برده است.
طبق گزارش «فائو» از نوامبر ۲۰۲۵ تا مارس ۲۰۲۶، حدود ۸۷۴۰۰۰ نفر در لبنان یا 17 درصد از جمعیت مورد بررسی از قبل با سطوح «بحرانی» یا «اضطراری» ناامنی غذایی حاد مواجه بودهاند و انتظار میرود ۱.۲۴ میلیون نفر بین آوریل و آگوست امسال با ناامنی غذایی حاد مواجه شوند.
لبنان اکنون در مرحله ۳ IPC یا «بحران» طبقهبندی میشود به این معنی که بسیاری از خانوادهها دیگر نمیتوانند به طور مداوم غذای اساسی را تهیه کنند و مجبور میشوند وعدههای غذایی را حذف کنند، وعدههای غذایی را کاهش دهند یا بدهی بالا بیاورند.
به گزارش خبرگزاری آناتولی، محمد الحسینی، رئیس انجمن کشاورزان جنوب لبنان گفت:«این آمار تا حد زیادی دقیق است. بسیاری از ساکنان لبنان اکنون به دلیل هزینههای بالای زندگی به یک یا دو وعده غذا در روز متکی هستند».
نورا اورابا حداد، نماینده فائو در لبنان تاکید کرد:«آنچه امروز اتفاق میافتد فراتر از دسترسی به غذا به تنهایی است. این موضوع به پایداری سیستمهای کشاورزی-غذایی مربوط میشود. این درگیری همزمان معیشت، تولید کشاورزی، بازارها و تابآوری خانوارها را در سراسر کشور مختل میکند».
لبنان چیزی بین ۸۰ تا ۸۵ درصد از مواد غذایی خود را وارد میکند و برای دههها، لبنان بیشتر بر بانکداری، تجارت و گردشگری تمرکز داشت تا بر تولید مواد غذایی داخلی. این کشور هنوز برای تولید مواد غذایی محلی، از جمله گندم، سیبزمینی، سبزیجات برگدار، زیتون و میوه، به شدت به دره بقاع و جنوب لبنان متکی است. دره بقاع به تنهایی حدود ۴۲ درصد از تولیدات کشاورزی لبنان را تولید میکند.
این گزارش هشدار داد:آوارگی گسترده، خطر ناامنی غذایی را افزایش میدهد، درحالی که چرخه کشاورزی مختل شده و نیروی کار از بین میرود. همچنین از بین رفتن حدود ۴۹ درصد از کندوهای زنبورعسل و ۳۹ درصد از ذخایر ماهی، به همراه تلفات متغیر در بین گاو، گوسفند و طیور ثبت شده است.
علاوهبراین، در جنوب لبنان، هواپیماهای صهیونیستی در امتداد خط آبی اقدام به سمپاشی هوایی علفکشها کردهاند که این امر نگرانیها را در مورد تخریب محیط زیست و آسیب به غیرنظامیان برانگیخته است.
شایان ذکر است که این سطح از تخریب زیرساختهای تولید غذا و کشاورزی درحالی ادامه دارد که با وجود برقراری آتشبس شکننده در ماههای اخیر، ارتش صهیونیستی همچنان به حملات روزانه علیه مناطق مختلف لبنان ادامه میدهد. همزمان، مقامات تندرو تلآویو بارها اعلام کردهاند که تا زمان تحقق اهداف امنیتی خود، از جمله خلع سلاح حزبالله و تضمین امنیت شهرکهای شمالی از مناطق اشغالی لبنان عقبنشینی نخواهند کرد.
در چنین شرایطی، تداوم حملات و تخریب زیرساختهای اقتصادی و کشاورزی میتواند پیامدهای عمیقتری برای امنیت غذایی لبنان به همراه داشته باشد. این مسئله برای کشوری که سالها با بحران مالی، رکود اقتصادی و فشارهای خارجی دستوپنجه نرم کرده، تهدیدی جدی محسوب میشود. از اینرو، ادامه این روند نه تنها معیشت میلیونها لبنانی را با مخاطره مواجه میکند بلکه توان بازسازی بخش کشاورزی و تأمین پایدار مواد غذایی را نیز برای سالهای آینده با چالشهای گسترده روبهرو خواهد ساخت.
جنوب سوریه در معرض جنگ غذایی
با وجود آنکه پس از تحولات سیاسی اخیر در سوریه و روی کار آمدن گروههای شورشی، انتظار میرفت این کشور از دایره حملات رژیم صهیونیستی خارج شود اما در عمل سوریه نیز طی دو سال گذشته بارها هدف حملات هوایی و زمینی ارتش اشغالگر قرار گرفته است. این حملات علاوه بر تخریب زیرساختهای نظامی و اقتصادی، بخشهایی از اراضی کشاورزی و منابع حیاتی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
در همین چارچوب، مقامات محلی و ساکنان گفتند که پروژههای استحکامات نظامی و حفر خندق اسرائیل در نزدیکی خط آتشبس در حومه جنوبی قنیطره سوریه، هزاران هکتار از زمینهای کشاورزی را غیرقابل استفاده کرده و خسارات زیستمحیطی و اقتصادی گستردهای به بار آورده است. این ساخت و ساز بخشی از پروژهای موسوم به «خط سوفا» یا «سوفا ۵۳» است که تلآویو در سال ۲۰۲۲ راهاندازی کرد و مدعی شد که هدف آن جلوگیری از حملات احتمالی گروههای مسلح تحت حمایت ایران است.
محمد السعید، مدیر رسانهای قنیطره به خبرگزاری آناتولی گفت که مقامات محلی خسارات گستردهای به زمینهای کشاورزی و چراگاهها را ثبت کردهاند و در مجموع ۱۲۰۰۰ هکتار زمین در حومه شمالی و مرکزی آسیب دیده است.
ابوصدام حسن احمد، کشاورز ساکن جباتا الخشاب نیز گفت که به دلیل ساخت و ساز حدود ۱۰ هکتار از باغهای میوه خود را از دست داده است. او همچنین گفت که طویله ۴۰۰ متر مربعی دام او اکنون در محدوده خندق قرار دارد. احمد گفت بیش از ۷۰۰۰ هکتار از زمینهای اطراف شهر آسیب دیدهاند و نیروهای اسرائیلی مواد شیمیایی را روی زمینهای کشاورزی پاشیدهاند و محصولات کشاورزی را در صدها هکتار از بین بردهاند. طی سمپاشی شیمیایی نیروهای اشغالگر تنها در عرض یک هفته در ماه ژانویه مناطق وسیعی از پوشش گیاهی سبز پژمرده شدند.
وزارت کشاورزی سوریه در ۱۱ فوریه اعلام کرد که متخصصان آزمایشگاهی مواد سمی حاد را در نمونههای آب شناسایی نکردهاند ولی با این حال، وجود علفکشهای پهنبرگ و باریکبرگ را در برخی از نمونههای گیاهی و آسیب قابل مشاهده به پوشش گیاهی را تأیید کرد.
از زمان روی کار آمدن گروههای مسلح در سوریه، رژیم صهیونیستی با استفاده از خلأ امنیتی موجود، حضور خود را در بخشهایی از جنوب سوریه گسترش داده و کنترل مناطقی را در مجاورت سرزمینهای اشغالی در دست گرفته است.
درمجموع، تخریب گسترده زمینهای کشاورزی، منابع آب و زیرساختهای تولید مواد غذایی در غزه، لبنان و سوریه صرفاً از پیامدهای معمول جنگ نیست بلکه روندی است که علاوهبر تشدید بحرانهای انسانی و اقتصادی میتواند زمینهساز مهاجرت اجباری، دگرگونیهای جمعیتی و تغییر موازنههای ژئوپلیتیکی در سالهای آینده شود، رویکردی که در چارچوب ایده «اسرائیل بزرگ» و با هدف گسترش قلمروهای اشغالی انجام میشود.
