الوقت- زهرا محمودی، کارشناس افغانستان و پاکستان: صدور فرمان شاهی کویت برای رسمیت بخشیدن به توافقنامه همکاریهای دفاعی با پاکستان، سه سال پس از امضای اولیه آن، در شرایط حساس منطقهای رخ داده که تحلیلهای متعددی را دربارهی ابعاد و پیامدهای آن برانگیخته است. کارشناسان و تحلیلگران عمدتاً بر چهار محور اصلی در ارزیابی این توافق متمرکز شدهاند: تغییرات در نظم امنیتی منطقه، تمایز آن با پیمان دفاعی پاکستان و عربستان، انگیزههای راهبردی دو کشور، و جایگاه نوین پاکستان در معادلات غرب آسیا.
۱. بازنگری در نظم امنیتی خلیج فارس؛ کاهش اعتماد به تضمینهای آمریکایی
تحلیلگران اجماع دارند که مهمترین انگیزه فعالسازی این توافق، تضعیف اعتماد کشورهای حاشیه خلیج فارس به چتر امنیتی آمریکا و تلاش برای تنوعبخشی به متحدان دفاعی است. در همین ارتباط «عبدالباسط»، پژوهشگر مسائل امنیتی، معتقد است که تضمینهای امنیتی آمریکا در منطقه تضعیف شده و کشورهای خلیجفارس بهسمت راهبرد «تنوعبخشی به متحدان» حرکت کردهاند .
تشدید تنشهای نظامی در منطقه و حملات علیه اهداف آمریکایی در خاک کویت، این کشور را بهاین نتیجه رسانده که تکیه صرف بر حضور نظامی ایالات متحده، دیگر تضمینکننده امنیت نیست . هدف کویت از این توافق، تقویت قابلیتهای دفاعی خود از طریق بهرهگیری از تجربه نظامی پاکستان و ایجاد شبکهای امنیتی چندلایه است که با حضور آمریکا در منطقه رقابت نکند، بلکه مکمل آن باشد .
۲. تمایز راهبردی با پیمان دفاعی عربستان؛ «همکاری» نه «دفاع متقابل»
یک تفاوت کلیدی که تحلیلگران بر آن تأکید دارند، ماهیت محدودتر توافق با کویت نسبت به پیمان دفاعی مشترک پاکستان و عربستان است.
در توافق با ریاض، صراحتاً قید شده که «تجاوز به هر یک از کشورها، تجاوز به کشور دیگر محسوب میشود»؛ اما توافق با کویت فاقد چنین تعهدی است و صرفاً بر آموزش، تبادل فناوری، لجستیک و همکاریهای صنعتی-نظامی تمرکز دارد .
سرتیپ محمود شاه، تحلیلگر نظامی، در این باره میگوید: «در توافق با عربستان مسئله دفاع متقابل شفاف است، اما در خصوص کویت تنها بحث همکاریهای آموزشی و ساختاری مطرح است». این تفاوت نشاندهنده احتیاط راهبردی اسلامآباد برای جلوگیری از درگیر شدن مستقیم در مناقشات منطقهای و حفظِ امکانِ بازیگریِ مستقل در معادلات پیچیده غرب آسیاست .
۳. منافع متقابل؛ کویت در پی تجربه، پاکستان در پی نفوذ و منابع
این توافق، منافع متقابلی برای دو طرف دارد. کویت با برخورداری از توان مالی بالا، اما جمعیت محدود و تجربه نظامی کمتر، بهدنبال بهرهمندی از نیروهای مسلح آموزشدیده و کارکشته پاکستان است که در حوزههای جنگ، ضدتروریسم و هماهنگی عملیاتی در سطح منطقه شناخته شده است .
از سوی دیگر، پاکستان نیز در قالب این توافق، بهدنبال منافع اقتصادی و انرژی (از جمله دریافت سوخت و سرمایهگذاری در زیرساختهای نفت و گاز) و نیز ایجاد بازار جدید برای صنایع دفاعی خود، از جمله فروش جنگندههای JF-17 و پهپادهاست . همچنین، برخی تحلیلگران هندی مانند پراوین سواهنی، این حرکت را گامی در جهت شکلگیری «چهارچوب امنیتی اسلامی» میدانند که در آن پاکستان بهعنوان یک قدرت هستهای، نقشی محوری ایفا میکند .
۴. پاکستان؛ از «گیرنده امنیت» به «صادرکننده امنیت»
در سطح کلانتر، کارشناسان این توافق را نشانه ارتقای جایگاه پاکستان از یک کشورِ مصرفکننده امنیت، به بازیگری که بهعنوان «صادرکنندهی امنیت» و «بازیگر امنیتی منطقهای» مطرح میشود، ارزیابی میکنند .
بلال خان، تحلیلگر مسائل دفاعی، معتقد است این اقدام نشان میدهد که سیاست خارجی مارشال عاصم منیر در تقویت نفوذ منطقهای پاکستان بهبار نشسته است. با این حال، کارشناسان هشدار میدهند که فعالسازی این توافق، میتواند واکنشهایی از سوی ایران و هند را بهدنبال داشته باشد و اسلامآباد را در موقعیتی دشوار میان متحدان عرب و همسایهی شرقی خود قرار دهد.
