الوقت- حملات آمریکا علیه ایران که این روزها به مرحله زیرساختها کشیده شده، به یکی از آزمونهای مهم نظم امنیتی بینالمللی به ویژه سازمانهای منطقهای تبدیل شده است، تا جایی که واکنش متفاوت قدرتها به آن، شکاف میان حامیان یکجانبهگرایی و مدافعان چندجانبهگرایی را بیش از گذشته نمایان کرده است.
درحالی که غربیها با حمایت سیاسی و نظامی از واشینگتن و رژیم صهیونیستی، رویکردی همسو با ادامه فشار بر ایران در پیش گرفتهاند، ولی سازمانها و نهادهای منطقهای که ایران در آنها عضویت دارد، موضع متفاوتی اتخاذ کرده و بر ضرورت احترام به حاکمیت، تمامیت ارضی و حقوق مشروع ایران تأکید کردهاند.
در این میان، «سازمان همکاری شانگهای» به عنوان بزرگترین سازمان منطقهای اورآسیا، یکی از صریحترین مواضع را در مخالفت با حملات نظامی آمریکا علیه ایران اتخاذ کرده و حمایت خود را از اصول حقوق بینالملل و منشور سازمان ملل متحد اعلام کرده است.
نشست وزرای خارجه سازمان شانگهای که روز جمعه (2 تیر) در شهر چولپونآتا قرقیزستان برگزار شد، موضوع حملات آمریکا به ایران نیز یکی از محورهای اصلی رایزنیها بود.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه درباره نتایج این نشست اعلام کرد که بیانیه پایانی شورای وزیران خارجه سازمان همکاری شانگهای با تأکید بر اصول منشور سازمان ملل، تجاوز نظامی آمریکا علیه ایران را محکوم کرده و آن را نقض آشکار حقوق بینالملل و اصول بنیادین منشور ملل متحد دانسته است. زیرا، محکومیت تجاوز به ایران نشان دهنده نگرانی کشورهای عضو سازمان شانگهای نسبت به تحولات غرب آسیا و مخالفت با اقدامات نظامی علیه ایران است.
بقائی گفت:«اگرچه ایران توان دفاع از امنیت، حاکمیت ملی و تمامیت ارضی خود را دارد اما مواضع سیاسی کشورها و سازمانهای منطقهای در مخالفت با تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا میتواند هزینه سیاسی اقدامات نظامی را برای متجاوزان افزایش دهد».
این موضعگیری نشان داد که سازمان شانگهای برخلاف بسیاری از نهادهای بینالمللی که در قبال تحولات اخیر موضعی محتاطانه یا دوپهلو اتخاذ کردهاند، تلاش دارد از اصول حقوق بینالملل در برابر اقدامات یکجانبه حمایت کند.
سید عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران نیز در سخنرانی خود در نشست شانگهای با اشاره به ادامه حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران هشدار داد که بیتفاوتی جامعه جهانی نسبت به هدف قرار گرفتن مراکز آموزشی، درمانی، زیرساختهای حیاتی، تأسیسات اقتصادی و حتی مراکز هستهای صلحآمیز تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی، امنیت همه کشورها را تهدید میکند.
عراقچی برای اینکه نشان دهد نقش مواضع سیاسی کشورها در جلوگیری از تداوم جنگ چقدر مهم است، خطاب به شرکت کنندگان در نشست خاطرنشان کرد:«تجربه سالهای گذشته نشان داده هرگاه تجاوز نظامی با سکوت یا مواضع مبهم جامعه جهانی همراه شود نه تنها متوقف نمیشود بلکه به الگویی برای تکرار تبدیل خواهد شد. بنابراین، مسئولیت حفظ نظم بینالمللی تنها برعهده عاملان مستقیم تجاوز نیست بلکه کشورهایی که با حمایت سیاسی، اطلاعاتی یا حتی سکوت خود زمینه تداوم چنین اقداماتی را فراهم میکنند نیز در تضعیف نظام حقوق بینالملل سهیم هستند».
حمایت مستمر اعضا از ایران
در ماههای اخیر، اعضای سازمان همکاری شانگهای اگرچه مواضعی کاملاً یکسان اتخاذ نکردهاند اما اکثریت آنها بر مخالفت با حملات نظامی، احترام به حاکمیت ایران و ضرورت جلوگیری از گسترش جنگ تأکید داشتهاند.
چین و روسیه در صدر کشورهایی قرار دارند که بارها در بیانیههای رسمی خود حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی را نقض آشکار حاکمیت، امنیت و تمامیت ارضی ایران توصیف کردهاند.
وانگ یی، وزیر خارجه چین در دیدار با عراقچی، حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران را مغایر منشور سازمان ملل و حقوق بینالملل دانست و بر حمایت چین از حاکمیت، استقلال و تمامیت ارضی ایران تأکید کرد.
سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، حملات به ایران را محکوم و تأکید کرد که این اقدام نقض آشکار حقوق بینالملل است و از ادامه هماهنگی مسکو و تهران در مجامع بینالمللی برای مقابله با اقدامات یکجانبه حمایت کرد.
وزیر خارجه بلاروس هم تجاوز نظامی به ایران را ناقض حاکمیت کشورها دانست و از موضع سازمان همکاری شانگهای در محکومیت حملات حمایت کرد.
محمد اسحاقدار، وزیر خارجه پاکستان نیز همبستگی اسلامآباد با ایران را اعلام کرد و حملات رژیم صهیونیستی و اقدامات نظامی علیه ایران را محکوم نمود و بر حق ایران برای دفاع مشروع بر اساس ماده ۵۱ منشور سازمان ملل تأکید کرد.
در مقابل، سوبرامانیام جایشانکار، وزیر خارجه هند به دلیل روابط حسنه با واشینگتن و تلآویو، موضعی محتاطانهتر گرفت و نسبت به تشدید درگیریها ابراز نگرانی کرد و خواستار خویشتنداری همه طرفها شد.
وزرای خارجه قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان نیز بر احترام به حاکمیت کشورها، مخالفت با تشدید درگیری و حل اختلافات از طریق مذاکره تأکید کردند.
اهمیت راهبردی ایران برای شانگهای
حمایت سازمان همکاری شانگهای از ایران تنها یک موضع سیاسی مقطعی نیست بلکه ریشه در فلسفه وجودی این سازمان دارد. یکی از اهداف اصلی شانگهای، مقابله با بیثباتی، جلوگیری از مداخلات خارجی و حفظ امنیت جمعی در منطقه اوراسیاست.
اعضای این سازمان به خوبی میدانند که اگر اصل احترام به حاکمیت کشورها تضعیف شود و حملات یکجانبه بدون پاسخ سیاسی باقی بماند، این رویه میتواند در آینده امنیت دیگر اعضا را نیز تهدید کند. از این منظر، دفاع از ایران صرفاً حمایت از یک عضو سازمان نیست بلکه دفاع از قواعدی است که امنیت همه اعضا بر پایه آن استوار شده است.
از سوی دیگر، بیثبات شدن ایران میتواند پیامدهای گستردهای برای اعضای شانگهای داشته باشد. ایران یکی از مهمترین حلقههای اتصال کریدورهای ترانزیتی محسوب میشود و نقش مهمی در پروژههای راهبردی مانند کریدور شمال-جنوب، ابتکار «کمربند و جاده» چین و همکاریهای انرژی میان کشورهای عضو ایفا میکند.
گسترش جنگ در ایران میتواند مسیرهای حملونقل، تجارت، سرمایهگذاری و انتقال انرژی را با اختلال جدی مواجه کند و منافع اقتصادی اعضای سازمان را تحت تأثیر قرار دهد. از اینرو، دفاع از ثبات ایران در عمل به معنای دفاع از امنیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی کل منطقه است.
هر چند مواضع سازمانهای منطقهای مانند سازمان همکاری شانگهای، به تنهایی قادر به توقف جنگ نیست اما میتواند آثار سیاسی و حقوقی قابل توجهی بر روند تحولات داشته باشد. چنین مواضعی مانع از مشروعیتبخشی به اقدامات نظامی یکجانبه میشود و این پیام را به افکارعمومی جهان منتقل میکند که بخش بزرگی از جامعه بینالمللی با استفاده از زور مخالف است.
علاوهبراین، افزایش اجماع سیاسی میان کشورهای غیرغربی میتواند هزینه دیپلماتیک ادامه جنگ را برای آمریکا و رژیم صهیونیستی افزایش دهد.
در مجموع، نشست اخیر سازمان همکاری شانگهای نشان داد که این نهاد منطقهای، مقابله با یکجانبهگرایی و استفاده از زور در روابط بینالملل را یکی از دغدغههای اصلی خود میداند و با افزایش فشارهای بینالمللی به متجاوزان، به دنبال افزایش هزینه اقدامات بیثباتساز واشنگتن و متحدانش علیه ایران است.
