الوقت - توافقی که قرار بود آغازگر فصل تازهای از همکاری هستهای غیرنظامی میان آمریکا و عربستان باشد، کمتر از یک شبانهروز پس از امضا، با ابهام و تردیدهای جدی روبهرو شد. بعدازظهر چهارشنبه، «کریس رایت» وزیر انرژی آمریکا و همتای سعودی او، در مراسمی رسمی با حضور مجازی مقامهای دو کشور، توافق همکاری هستهای غیرنظامی واشنگتن و ریاض را امضا کردند؛ توافقی که از آن به عنوان یکی از مهمترین دستاوردهای روابط دوجانبه در سالهای اخیر یاد میشد.
اما صبح روز بعد، دونالد ترامپ معادلات را تغییر داد. رئیسجمهور آمریکا در پیامی در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» اعلام کرد اجرای این توافق منوط به پیوستن عربستان به «توافقهای ابراهیم» و عادیسازی روابط با رژیم صهیونیستی است. او همچنین هرگونه موافقت با اعطای حق غنیسازی اورانیوم به عربستان را رد کرد؛ موضعی که نهتنها پرسشهای تازهای درباره مفاد توافق ایجاد کرد، بلکه آینده آن را نیز در هالهای از ابهام فرو برد.
در نتیجه اکنون دو روایت متفاوت درباره این توافق وجود دارد؛ روایتی که از سوی واشنگتن مطرح میشود و بر پیوند توافق هستهای با عادیسازی روابط ریاض و تلآویو تأکید دارد و روایتی که مقامهای سعودی بر آن اصرار میکنند و هرگونه عادیسازی روابط با اسرائیل را منوط به تشکیل کشور مستقل فلسطین بر اساس قطعنامههای سازمان ملل میدانند.
شرطی که در متن توافق نیست؟
مهمترین ابهام این توافق، شرطی است که ترامپ پس از امضای توافق مطرح کرده است. هنوز متن کامل توافق منتشر نشده و مشخص نیست آیا شرط عادیسازی روابط با صهیونیستها در متن سند گنجانده شده یا اینکه رئیسجمهور آمریکا آن را پس از امضا به عنوان پیششرط اجرای توافق مطرح کرده است.
این توافق هنوز نهایی نشده و مطابق قانون باید برای بررسی به کنگره آمریکا ارسال شود. همین فاصله زمانی میتواند به دولت ترامپ فرصت دهد تا درباره شروط جدید با ریاض مذاکره کند یا حتی روند اجرای توافق را به تعویق بیندازد.
ترامپ همچنین اعلام کرده است توافق، مجوز غنیسازی اورانیوم را به عربستان نمیدهد، اما درباره جزئیات آن توضیحی ارائه نکرد. در مقابل، مقامهای آمریکایی گفتهاند توافق تنها یک دوره مطالعاتی دوساله را پیشبینی کرده است تا دو طرف امکان اقتصادی و فنی ایجاد چرخه سوخت هستهای در عربستان را بررسی کنند. به گفته برخی مقامهای آگاه، واشنگتن میتواند دستیابی عربستان به غنیسازی را برای چند سال به تعویق بیندازد، اما تضمینی برای جلوگیری دائمی از آن وجود ندارد.
در سوی دیگر، بسیاری از تحلیلگران معتقدند بعید است محمد بنسلمان از مطالبه دیرینه خود برای برخورداری از چرخه سوخت هستهای صرفنظر کند؛ همانگونه که پذیرش بازرسیهای فراگیر و سرزده آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز همواره یکی از نقاط اختلاف ریاض و واشنگتن بوده است.
توافقی که هنوز متولد نشده، دچار بحران شد
تحولات ۲۴ ساعت نخست پس از امضای توافق، حتی برخی رسانههای آمریکایی را به این نتیجه رسانده که توافق هستهای واشنگتن و ریاض پیش از اجرایی شدن وارد بحران شده است.
«کوین لیپتاک» و «کریستن هولمز» در گزارشی برای سی.ان.ان نوشتند توافقی که با سرعت به دست آمد، تقریباً به همان سرعت نیز با مانع روبهرو شد. به نوشته این رسانه، ترامپ از اعلام توافق بدون هماهنگی کامل با او خشمگین شده بود و برخی منابع گفتهاند وزیر انرژی آمریکا پیش از رونمایی رسمی، رئیسجمهور را در جریان زمان اعلام توافق قرار نداده بود.
این گزارش میافزاید انتقادهای گسترده رسانههای محافظهکار از جمله فاکسنیوز و یادداشت هیئت تحریریه والاستریت ژورنال نیز بر نارضایتی ترامپ افزود. محور اصلی این انتقادها آن بود که چرا توافق هستهای با عربستان بدون پیوند خوردن به عادیسازی روابط با اسرائیل امضا شده است.
همزمان، خودداری دولت آمریکا از انتشار متن توافق و جزئیات فنی آن، تردیدها را افزایش داد. غیبت شخص ترامپ در مراسم امضای توافق نیز از نگاه ناظران، نشانهای از فاصله گرفتن کاخ سفید از این توافق تلقی شد.
نگرانی در واشنگتن و تلآویو
واکنشهای منفی به توافق تنها به کاخ سفید محدود نماند. درتل آویو، شماری از سیاستمداران نسبت به پیامدهای راهبردی این توافق هشدار دادند.
آویگدور لیبرمن، وزیر جنگ پیشین رژیم صهیونیستی، اعلام کرد ایجاد یک برنامه هستهای غیرنظامی در عربستان میتواند رقابت هستهای خطرناکی را در سراسر خاورمیانه آغاز کند.
در آمریکا نیز برخی نمایندگان دموکرات کنگره با دیده تردید به توافق نگاه کردند. «رو خانا» نماینده کنگره از ایالت کالیفرنیا، در گفتوگو با بی.بی.سی این توافق را «امتیازی یکطرفه به عربستان» توصیف کرد و هشدار داد که چنین توافقی میتواند به افزایش بیثباتی منطقه منجر شود.
پیام راهبردی توافق برای صهیونیستها
فارغ از سرنوشت نهایی توافق، بسیاری از کارشناسان معتقدند نزدیک شدن عربستان به چرخه سوخت هستهای، حتی در قالب یک برنامه غیرنظامی، پیام مهمی برای موازنه قدرت در خاورمیانه خواهد داشت.
«عمران بیومی»، پژوهشگر شورای آتلانتیک و مشاور پیشین وزارت دفاع آمریکا، معتقد است این توافق زیرساختها و ظرفیتهایی را ایجاد میکند که در آینده میتواند دستیابی عربستان به توانمندی هستهای پیشرفته را تسهیل کند.
از نگاه تحلیلگران، حتی اگر ریاض هیچگاه به دنبال تولید سلاح هستهای نرود، برخورداری از فناوری و زیرساختهای چرخه سوخت، به خودی خود یک ابزار بازدارندگی و اهرم سیاسی مهم در برابر رقبای منطقهای خواهد بود؛ موضوعی که نگرانیهای تلآویو را دوچندان کرده است. مضاف بر آن دستیابی عربستان سعودی به چرخه سوخت هستهای یک دل نگرانی دائمی برای صهیونیستها خواهد بود و در صورت قدرتگیری احتمالی گروههای ضدغربی و ضدصهیونیستی در ساختار حاکمیتی عربستان، احتمالا تل آویو در محاصره دو قدرت هستهای تهران-ریاض قرار خواهد گرفت.
چرخش ترامپ در سیاست هستهای آمریکا
در صورت نهایی شدن این توافق، بسیاری از کارشناسان آن را نقطه عطفی در سیاست هستهای آمریکا در قبال عربستان ارزیابی میکنند.
دولت باراک اوباما تلاش میکرد همکاری هستهای با کشورهای خاورمیانه تنها بر اساس «استاندارد طلایی» انجام شود؛ الگویی که کشور دریافتکننده فناوری را از غنیسازی اورانیوم و بازفرآوری پلوتونیوم منع میکرد.
دولت جو بایدن نیز اگرچه از همکاری هستهای با عربستان حمایت میکرد، اما آن را به عادیسازی روابط ریاض و تلآویو و پیشرفت در پرونده فلسطین گره زده بود؛ موضوعی که مانع دستیابی دو طرف به توافق نهایی شد.
اما رویکرد ترامپ متفاوت به نظر میرسد. او ابتدا مسیر امضای توافق هستهای را باز کرد و سپس موضوع عادیسازی روابط با اسرائیل را به عنوان شرط اجرای آن مطرح کرد؛ تغییری که بسیاری از تحلیلگران آن را ناشی از تشدید رقابت راهبردی آمریکا با چین و روسیه میدانند.
به باور این کارشناسان، واشنگتن بیش از هر چیز نگران آن است که در صورت تعلل آمریکا، عربستان برای توسعه برنامه هستهای خود به سمت چین یا روسیه متمایل شود. از همین رو، دولت ترامپ ترجیح داده است ابتدا چارچوب همکاری هستهای را حفظ کند و سپس درباره سایر مطالبات سیاسی، از جمله عادیسازی روابط با تل آویو، وارد چانهزنی شود.
با این حال، تا زمانی که متن توافق منتشر نشود، کنگره آن را بررسی نکند و موضع نهایی عربستان درباره شروط جدید روشن نشود، همچنان این پرسش پابرجاست که آیا توافق هستهای واشنگتن و ریاض به سرانجام خواهد رسید یا تنها به یکی دیگر از توافقهای ناتمام دولت ترامپ تبدیل میشود.
