الوقت- تحولات پرتنش منطقه و تغییر موازنه‌های ژئوپلیتیکی در سال‌های اخیر، قدرت‌های منطقه‌ای در غرب آسیا را به تکاپو برای نقش‌آفرینی هرچه بیشتر و تعیین کننده‌تر در مهمندسی نظم جدید غرب آسیا واداشته و در این میان ترکیه و شخص رجب طیب اردوغان تحرکات خود را برای تقویت نفوذ منطقه‌ای آنکارا گسترش داده است.
در این مدت یکی از کشورهایی که در محاسبات ترکیه جایگاه فزاینده‌ای کسب کرده است لبنان می‌باشد. این کشور به دلیل موقعیت راهبردی در شرق مدیترانه، همجواری با سوریه و نزدیکی به سرزمینهای اشغالی از اهمیت ژئوپلتیکی بالایی برخوردار است و اکنون تثبیت جای پای ترکیه در جغرافیای سوریه نقطه اتکایی به دست داده تا آنکارا به دنبال ایفای نقش بیشتری در تحولات این کشور داشته باشد.
سفر نمادین بلال اردوغان به لبنان
در نشانه‌شناسی توجه جدید ترکیه به تحولات لبنان صرفاً نباید به سیاست رسمی متمرکز بود و با شناخت از سبک و سیاق ترک‌ها در بهره‌گیری از دیپلماسی عمومی همانند آموزش زبان ترکی، فعالیت مؤسسات فرهنگی و خیریه، اعطای بورسیه‌های تحصیلی و حمایت از مدارس و نهادهای اجتماعی و ... به عنوان پیش‌درآمد نفوذ سیاسی، سفر اخیر بلال اردوغان، فرزند رئیس‌جمهور ترکیه به لبنان را باید فراتر از یک دیدار تشریفاتی ارزیابی کرد.
اهمیت این سفر زمانی بیشتر می‌شود که بلال اردوغان در برخی محافل رسانه‌ای به عنوان یکی از گزینه‌های احتمالی جانشینی سیاسی پدرش در حزب عدالت و توسعه مطرح شده است.
ابعاد مختلف این سفر نمادین بوده است. از مکان‌هایی که فرزند اردوغان برای بازدید انتخاب کرد، تا حرف‌هایی که درباره تاریخ مشترک دو کشور زد و دیدارهایی که با مقامات ارشد لبنانی داشت.
در وهله اول، انتخاب طرابلس به عنوان نخستین مقصد این سفر و بازدید از مکانهای تاریخی آن، تصادفی به نظر نمی‌رسد. این شهر با برخورداری از میراث برجسته دوره عثمانی، در گفتمان نوعثمانی‌گری ترکیه می‌تواند جایگاه ویژه‌ای برای احیای نفوذ از دست رفته آنکارا در جهان عرب تلقی شود و همین موضوع نیز در سخنرانی بلال اردوغان در جمع استقبال کنندگان مورد تأکید قرار گرفت.
جامعه لبنان، جامعه‌ای موزاییکی از اقوام و مذاهب مختلف است که تاریخ معاصر مناقشه آمیز آن، بویژه به دلیل جنگ داخلی 15 ساله، موجب شده تا اقلیت‌ها به سمت جلب پشتیبانان خارجی سوق یابند. در چنین پیش‌زمینه‌ای سخنان اردوغان در طرابلس به عنوان مرکز اهل سنت لبنان و تأکید بر پیوندهای تاریخی دوره عثمانی تلاش برای بهره‌برداری از چنین ظرفیتی است. به این ترتیب، آنکارا تلاش می‌کند با اعلام درک نگرانی‌های امنیتی و نظامی اهل سنت و فراتر از آن دولت لبنان، سرمایه‌ای برای کسب قدرت سیاسی در لبنان تبدیل کند.
بلال در این دیدار مهم با تأکید بر ضرورت عقب‌نشینی کامل رژیم صهیونیستی از جنوب لبنان به عنوان پیش‌شرط اساسی حفظ حاکمیت لبنان، عملاً خواست نمایشی از آمادگی برای ائتلاف سازی امنیتی- نظامی با بیروت را به صحنه بیاورد.
دامنه دیدارهای بلال اردوغان به رئیس‌جمهور محدود نماند و او با نواف سلام نخست‌وزیر، بهیه حریری معاون رئیس جمهور و ولید جنبلاط، رهبر دروزی‌ها نیز ملاقات کرد. دیدار با عبداللطیف دریان، مفتی اعظم لبنان و الیاس عوده، اسقف ارتدوکس یونانی بیروت نیز نشان داد که آنکارا برای توسعه نفوذ خود، علاوه‌بر ساختار سیاسی، جامعه مذهبی و فرهنگی لبنان را نیز هدف قرار داده است.
بهره‌برداری از نیاز اقتصادی لبنان
در کنار ابزارهای فرهنگی و مذهبی، اقتصاد یکی از مهمترین اهرم‌های ترکیه برای تثبیت نفوذ در لبنان است.
بحران مالی، نابودی زیرساختها و خسارتهای ناشی از جنگ، دولت ژوزف عون را به جذب منابع خارجی نیازمند کرده است. چنین شرایطی فرصت مناسبی برای آنکارا است تا با فعالیتهای عمرانی، سرمایه‌گذاری و توسعه همکاری‌های تجاری جای پای خود را در اقتصاد لبنان مستحکم کند.
در حوزه اعلام آمادگی برای ارائه کمکهای اقتصادی بلال در دیدار با عون از کمک به بازسازی مناطق آسیب‌دیده از جنگ خبر داد و حتی به طور نمادین یک روستا را برای بازسازی انتخاب کرد. افزایش کمکهای نهادهای ترکیه‌ای در حوزه‌های اجتماعی و آموزشی نیز از دیگر وعده‌های مطرح شده بود.
اما در حوزه تجارت، اردوغان با وعده تبدیل شدن لبنان به یکی از مراکز ارتباطی و تجاری منطقه، درخواست‌هایی برای تقویت تجارت و سرمایه‌گذاری و احیای حمل‌ونقل زمینی و ریلی میان لبنان و ترکیه از مسیر سوریه مطرح کرد.
از اینرو، ترکیه با تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی، مشارکت شرکتهای عمرانی خود در بازسازی مناطق جنگ‌زده و ارائه تسهیلات تجاری به دنبال آن است تا علاوه‌بر ایجاد بازار جدید برای اقتصاد خود، وابستگی اقتصادی لبنان به ظرفیت‌های آنکارا را افزایش دهد. هدف نهایی نیز تبدیل همکاری اقتصادی به اهرمی برای تأثیرگذاری بر تحولات داخلی لبنان و توسعه حوزه نفوذ در این کشور مهم عربی است.
نفوذ نظامی و امنیتی در لبنان
پیشنهاد حضور نیروهای ترکیه در جنوب لبنان پس از خروج احتمالی یونیفل نشان دهنده تلاش آنکارا برای تکمیل نفوذ اقتصادی با یک مؤلفه امنیتی است. چنین حضوری در صورت موافقت دولت لبنان و شکل‌گیری چارچوب بین‌المللی مورد پذیرش می‌تواند ترکیه را به بازیگری مستقیم در یکی از حساس‌ترین مناقشات مرزی منطقه تبدیل کند؛ هرچند نمی‌توان متصور بود که رژیم صهیونیستی به راحتی حاضر به پذیرش نزدیک شدن ترکیه به مرزهایش باشد چنانکه بمباران پایگاه‌های ترکیه در خاک سوریه طی ماه‌های گذشته با هدف ترسیم چنین خط قرمزی صورت گرفت.
با این حال ترکیه در مسیر تلاش بلندپروازانه برای به دست گرفتن سکان نظم امنیتی جدید منطقه و تمایل برای توسعه پیمان دفاعی- امنیتی سه جانبه مکه باید نشان دهد که می‌تواند ظرفیت یک متحد قابل اتکا در برابر تهدیدات رژیم صهیونیستی علیه لبنان را داشته باشد چنانکه فرزند اردوغان در دیدار با مقامات لبنانی تأکید کرد که ثبات لبنان، سوریه و منطقه بخشی از امنیت ترکیه است.
بیروت در جغرافیای نوعثمانی
تحرکات ترکیه در سوریه و لبنان را می‌توان بخشی از تلاش آنکارا برای ایجاد یک راهبرد ژئوپلیتیکی در شرق مدیترانه دانست که در آن ترکیه از طریق نفوذ سیاسی در دمشق، گسترش ارتباطات اقتصادی با بیروت و حضور احتمالی در ترتیبات امنیتی جنوب لبنان، حوزه نفوذ خود را توسعه دهد.
برای ترکیه، لبنان صرفاً یک مقصد اقتصادی یا همسایه سوریه نیست بلکه حلقه‌ای مهم در طرح بازگشت ترکیه به معادلات قدرت در مناطقی است که روزگاری تحت حاکمیت امپراتوری عثمانی قرار داشتند.
هرچند شرایط امروز منطقه با دوران عثمانی تفاوتهای بنیادین دارد اما سیاستهای آنکارا نشان می‌دهد که اردوغان به دنبال بازسازی بخشی از نفوذ تاریخی ترکیه با ابزارهای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی است. از اینرو، سفر بلال اردوغان به بیروت را باید نشانه‌ای از تلاش برای گسترش پروژه نئوعثمانی از سوریه به سواحل مدیترانه و تبدیل لبنان به یکی از پایگاه‌های نفوذ منطقه‌ای ترکیه ارزیابی کرد.
