الوقت- با تداوم تنشها میان ایران و آمریکا و نبود چشمانداز روشن برای توقف درگیریها، بازارهای انرژی و سهام روزبهروز وضعیت آشفتهتری پیدا می کنند. در کنار تنشهای تهران و واشینگتن، درگیریهای اخیر در یمن میان انصارالله و عربستان سعودی و مزدورانش نیز بر دامنه بحران افزوده است.
همزمانی محدودیت تردد در تنگه هرمز از سوی نیروهای مسلح ایران و تسلط انصارالله بر تنگه راهبردی بابالمندب، نگرانیها درباره امنیت مسیرهای انتقال انرژی را افزایش داده و قیمت نفت و گاز را در مسیر ثبت رکوردهای جدید قرار داده است، وضعیتی که در آستانه فصل سرما، نگرانیها درباره آینده اقتصاد منطقه و جهان را تشدید کرده است.
هرچند دونالد ترامپ با طرح ادعاهایی مبنی بر کنترل تنگه هرمز از سوی ارتش آمریکا و همچنین تماس انصارالله با واشینگتن و اعلام اینکه این گروه قصد جنگ با آمریکا را ندارد تلاش میکند از شدت التهاب بازارها بکاهد اما تحولات بازارهای جهانی همچنان تصویری متفاوت ارائه میدهد. در این میان، افزایش مستمر قیمت نفت بیش از هر موضوع دیگری توجه کشورها را به خود جلب کرده است، روندی که تحت تأثیر تحولات غرب آسیا قیمتها را به سطوح بیسابقهای نزدیک کرده است.
بازارهای انرژی در آستانه انفجار قیمت
قیمت نفت که حدود سه ماه زیر ۹۰ دلار قرار داشت، در دو هفته اخیر بار دیگر روندی صعودی پیدا کرده است. این فشار در روزهای سهشنبه و چهارشنبه (24 و 25 شهریور) با اختلال در زیرساختهای نفتی عربستان تشدید شد. حملات انصارالله به زیرساختهای انتقال نفت عربستان، توقف موقت خط لوله شرق ـ غرب و اختلال در بارگیری نفت در بندر ینبع، نگرانی درباره کاهش عرضه به بازار جهانی را افزایش داد. در پی این حملات، نفت برنت با وجود افزایش غیرمنتظره ذخایر نفت آمریکا همچنان حدود ۱۰۷.۵ دلار در هر بشکه معامله شد و نفت تگزاس نیز بالای ۱۰۴ دلار قرار داشت.
والاستریت ژورنال در این باره نوشت که با از کار افتادن خط لوله شرق-غرب عربستان، گزینههای جایگزین برای صادرات نفت خلیج فارس نیز محدودتر شدهاند. تحلیلگران هشدار دادهاند که ذخایر جهانی کاهش یافته و عرضه جدید قابلتوجه خارج از اوپکپلاس تا پیش از ۲۰۲۷ بعید است، بنابراین بدون راهحل دیپلماتیک، ریسک موجود در قیمت نفت میتواند برای مدت طولانی باقی بماند.
گزارش اخیر آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد که تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶، حدود ۵.۷ میلیون بشکه در روز کاهش یابد، یعنی تقریباً ۶ درصد کمتر از سال قبل. این رقم نسبت به برآورد قبلی آژانس که کاهش ۴ درصدی بود وخیمتر شده است. آژانس دلیل اصلی این بازنگری را ادامه بنبست در مذاکرات ایران و آمریکا و تأخیر در عادیشدن جریان عرضه عنوان کرده است.
نگرانی مهمتر، کاهش ذخایر نفتی جهان است و بر اساس همین گزارش، از زمان آغاز جنگ ایران، ذخایر قابل مشاهده نفت جهان حدود ۵۰۷ میلیون بشکه کاهش یافته و تنها در ماه آگوست حدود ۹۵ میلیون بشکه از ذخایر کاسته شده است، یعنی روزانه حدود ۳.۱ میلیون بشکه. آژانس انرژی هشدار داده که با کوچک شدن حاشیه اطمینان ذخایر و تحت فشار قرار گرفتن ظرفیت پالایش، ادامه اختلالات میتواند بازار را بیش از پیش متشنج کند.
در بازار گاز نیز وضعیت اگرچه در آمریکا نسبتاً باثباتتر است اما نگرانی درباره تامین انرژی موردنیاز در زمستان همچنان جدی است. آژانس بینالمللی انرژی در ارزیابی خود تأکید کرده که بحران خاورمیانه تقریباً ۲۰ درصد از عرضه جهانی LNG را برای مدتی از بازار خارج کرده و قیمت گاز در آسیا و اروپا را به بالاترین سطوح از بحران انرژی ۲۰۲۲-۲۰۲۳ رسانده است.
پیامد این وضعیت فقط در بازار انرژی باقی نمانده است. افزایش قیمت نفت و گاز مستقیماً هزینه حملونقل، تولید، برق، مواد غذایی و کالاهای مصرفی را بالا میبرد. در آمریکا قیمت گازوئیل برای اولین بار از مرز 6.3 دلار در هر گالن عبور کرد. قیمت گازوئیل از این جهت اهمیت دارد که بخش بزرگی از حملونقل کالا، کشاورزی، کامیونها و ماشینآلات صنعتی به آن وابسته هستند، بنابراین افزایش قیمت آن بر روی قیمت موادغذایی و کالاهای روزمره نیز تاثیر میگذارد.
آمریکاییها بلافاصله اثر این شوک قیمتی را در پمپ بنزینها دیدند. بر اساس گزارش رویترز، میانگین ملی قیمت بنزین آمریکا در تعطیلات روز کاگر به حدود ۴.۰۳ دلار در هر گالن رسید، سطحی که بالاتر از رکورد قبلی ۳.۸۳ دلاری سال ۲۰۱۲ بود. تحلیلگران GasBuddy هشدار دادند که این نخستین بار است که میانگین ملی قیمت بنزین از ۴ دلار عبور میکند.
این افزایش سوخت به سرعت به رفتار مصرفکنندگان نیز منتقل شده است. نظرسنجی دانشگاه میشیگان که در ۱۱ سپتامبر منتشر شد نشان داد شاخص اعتماد مصرف کننده آمریکا از ۵۱.۷ در آگوست به ۴۷.۸ در سپتامبر سقوط کرده است. مهمتر اینکه انتظارات تورمی یکساله از ۴ درصد به ۴.۶ درصد افزایش یافته، یعنی مصرفکنندگان انتظار دارند افزایش قیمتها ادامه پیدا کند.
به گزارش وال استریت ژورنال، آمارهای اعلام شده در آمریکا نشان میدهد مصرف کنندگان از زمان آغاز جنگ حدود ۱۰۷ میلیارد دلار بیشتر برای بنزین و گازوئیل پرداخت کردهاند، یعنی به طور متوسط بیش از ۵۰۰ میلیون دلار هزینه اضافی در روز. این افزایش هزینه مستقیماً قدرت خرید خانوارها را کاهش داده است و بر این اساس، نرخ پسانداز شخصی آمریکاییها به حدود ۳ درصد کاهش یافته و خانوارهای کمدرآمد و متوسط بخشی از هزینههای مصرفی و پسانداز خود را کاهش دادهاند.
اورزلا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا هم تاکید کرد که جنگ علیه ایران باعث شد اتحادیه اروپا ۹۰ میلیارد یورو بیشتر برای واردات بخش انرژی هزینه کند.
بنابراین، اگر قیمت نفت برای مدت طولانی بالای ۱۰۰ دلار باقی بماند، خانوارها مجبور میشوند میان هزینههای ضروری اولویت بندی کنند. به بیان ساده، افزایش هزینه سوخت پولی را که خانوار میتوانست برای سایر ملزومات زندگی خرج کند به سمت انرژی منتقل میکند.
آکسفورد اکونومیکس، در ارزیابی اثر شوک انرژی بر اروپا نیز پیشبینی رشد مصرف خانوارها در سال ۲۰۲۶ را ۰.۵ درصد کاهش داد و به ۰.۹ درصد رساند و دلیل آن را کاهش قدرت خرید ناشی از افزایش هزینه انرژی عنوان کرد.
به این ترتیب، با نزدیک شدن فصل سرما مسئله دیگر صرفاً گران شدن انرژی نیست بلکه کاهش ذخایر، محدودیت عرضه، فشار بر پالایشگاهها و افزایش هزینه انرژی در حال کاهش حاشیه امن دولتها، صنایع و خانوارهاست.
اینکه دولتها از ابتدای جنگ علیه ایران، مجموعهای از یارانهها، سیاستهای صرفهجویی و اقدامات حمایتی برای محافظت از مصرف کنندگان اجرا کردهاند، خود نشانهای از شدت فشاری است که بازار انرژی بر اقتصاد جهانی وارد کرده است. آژانس بینالمللی انرژی هفته گذشته اعلام کرد که دولتها برای کاهش مصرف و حمایت از خانوارها در برابر شوک انرژی وارد عمل شدهاند.
هزینههای حملو نقل گروگان قیمت نفت
علاوهبراین، فشار انرژی به بخش حملونقل هوایی نیز رسیده است. مدیرعامل رایانایر اعلام کرد اگر نفت بالای ۱۰۰ دلار باقی بماند، احتمال افزایش محسوس قیمت بلیت هواپیما در سال آینده وجود دارد. این شرکت به دلیل هزینه سوخت، پروازهای زمستانی خود را کاهش داده و پیشبینی تعداد مسافران ۲۰۲۷ را از ۲۱۶ میلیون به ۲۱۴ میلیون نفر پایین آورده است.
در آمریکاJetBlue نیز اعلام کرد هزینه سوخت پیشبینی شده این شرکت برای سهماهه سوم از ۳.۴۹ به ۳.۹۶ دلار برای هر گالن افزایش یافته و هزینههای واحد غیرسوختی نیز به ۶ تا ۸ درصد افزایش خواهد یافت، در همین حال شرکت از افزایش قیمت بلیت برای جبران بخشی از هزینه سوخت خبر داد.
حتی شرکتهایی که تلاش میکنند افزایش هزینه را به مسافر منتقل نکنند از فشار مصون نیستند. امارات روز سهشنبه اعلام کرد حدود نیمی از نیاز سوخت خود را پوشش داده اما به دلیل جهش قیمت سوخت تلاش میکند افزایش هزینه را تا حد امکان به بلیتها منتقل نکند. این شرکت مستقیماً افزایش هزینهها را به اختلالات ناشی از جنگ ایران و بستهشدن مسیرهای منطقهای مرتبط دانسته است.
در بخش دستمزد و قدرت خرید نیز نشانههای فشار دیده میشود. در این رابطه، بانک مرکزی اروپا اعلام کرده رشد دستمزدهای منطقه یورو در سهماهه دوم ۲۰۲۶ به ۲.۴۴ درصد رسیده که از ۲.۵۶ درصد در سهماهه نخست کمتر است، در مقابل، تورم منطقه یورو در ماه آگوست به ۳.۳ درصد رسیده است. بنابراین افزایش قیمت انرژی بهویژه نفت و سوخت در حال ایجاد فاصله میان رشد دستمزد و هزینه زندگی است. مارتینس کازاکس، عضو شورای حکام بانک مرکزی اروپا نیز هشدار داده که اگر قیمت سوخت و مواد غذایی بیش از رشد دستمزدها افزایش یابد، فشار تورمی میتواند پایدارتر شود.
بانک مرکزی فرانسه نیز روز سهشنبه پیشبینی رشد اقتصادی ۲۰۲۶ را از ۰.۵ به ۰.۴ درصد کاهش داد و اعلام کرد قدرت خرید خانوارها در سال جاری به دلیل اینکه تورم از رشد دستمزدها جلو زده، کاهش خواهد یافت. همچنین در فرانسه، نظرسنجی Cofidis نشان داد بیش از نیمی از مردم انتظار دارند قدرت خریدشان بدتر شود و بسیاری هزینههای غیرضروری خود را کاهش دادهاند.
بازارهای مالی در تب جنگ
از آنجا که افزایش قیمت نفت نشانهای از نگرانی بازارها نسبت به تداوم درگیریهاست، این روند بر سایر بازارهای جهانی نیز تأثیر منفی گذاشته است. در نیمه اول سپتامبر، بازارهای مالی جهان تحت تأثیر همزمان افزایش قیمت نفت، بازگشت فشارهای تورمی و بالا رفتن بازده اوراق قرضه دچار نوسان شدهاند.
در آمریکا، شاخص سهام S&P 500 در معاملات روز سهشنبه ۰.۴ درصد، داوجونز ۰.۶ درصد و نزدک ۰.۸ درصد افت کردند. در مجموع از ابتدای هفته تا پایان معاملات سهشنبه شاخص نزدک ۱.۳ درصد، راسل ۲۰۰۰، 1.2 درصد و S&P 500 و داوجونز هر کدام ۰.۹ درصد کاهش یافتند.
بازار اوراق نگران کننده بود و بازده اوراق ۱۰ساله خزانه آمریکا در ۱۵ سپتامبر به حدود ۵ درصد رسید و طبق گزارش والاستریت ژورنال، بازده ۱۰ساله تا ۴.۹۹۵ درصد بالا رفت، سطحی که از سال ۲۰۰۷ بیسابقه بود. افزایش بازده به معنای افزایش هزینه تأمین مالی دولت، شرکتها و خانوارهاست و در عین حال ارزشگذاری سهام بهویژه شرکتهای رشدگرا و فناوری را تحت فشار قرار میدهد.
در اروپا نیز فشار بر بازارهای سهام نمایان بود. شاخص STOXX 600 در روز سهشنبه به ۶۳۴.۱۸ واحد رسید، یعنی پایینترین سطح سه ماه اخیر. سهام UBS حدود ۳.۴ درصد و LVMH حدود ۲.۶ درصد افت کردند.
در شرق آسیا نیز افزایش نفت و بازده اوراق بر معاملات اثر گذاشت و روز سهشنبه بورسهای هنگکنگ و کره جنوبی به ترتیب حدود ۱ درصد و ۰.۸۵ درصد افت کردند، بازار شانگهای چین نیز حدود 0.61 درصد کاهش یافت. همچنین بازار نیککی ژاپن نیز روند کاهش داشت.
درمجموع، جنگ ایران در حال ایجاد زنجیرهای از پیامدهای اقتصادی است که از تنگههای راهبردی آغاز میشود و تا پمپبنزینها و بازار سهام امتداد مییابد، زنجیرهای که تداوم آن میتواند تابآوری ملتها را کاهش داده و حاشیه امن اقتصاد جهانی را بیش از پیش محدود کند.
