الوقت - «جرد کوشنر» داماد و مشاور دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا به تازگی با نیروهای حماس در قاهره دیدار کرده است. این دیدار کمسابقه کوشنر به عنوان فرستاده دونالد ترامپ در امور خاورمیانه، با رهبران حماس در مصر را میتوان یکی از مهمترین نشانههای تغییر رویکرد دولت آمریکا در قبال مقاومت فلسطین دانست؛ دیداری که نشان میدهد واشنگتن، برخلاف سیاست اعلامی خود برای حذف حماس از آینده سیاسی غزه، اکنون ناگزیر شده است با این جنبش بهعنوان یکی از بازیگران اصلی معادله فلسطین مستقیماً مذاکره کند.
از «حذف حماس» تا مذاکره مستقیم
دولت ترامپ طرح ۱۵ مادهای خود برای آینده غزه را بر خلع سلاح حماس، ایجاد ساختار حکمرانی جدید و خروج تدریجی نیروهای اشغالگر اعلام کرده است. اما اجرای این طرح بدون موافقت حماس عملاً امکانپذیر نیست. به همین دلیل به نظر میرسد که کوشنر در اقدامی قابل توجه، به جای آنکه صرفاً از طریق میانجیهای عربی با حماس ارتباط برقرار کند، مستقیماً با «خلیل الحیه»، رئیس سیاسی این جنبش، دیدار کرده است.
این اتفاق از منظر سیاسی اهمیت زیادی دارد و بدین معناست که واشنگتن عملاً پذیرفته نمیتواند آینده غزه را بدون گفتوگو با نیرویی تعیین کند که همچنان از نفوذ و سازمانیافتگی قابل توجهی در داخل فلسطین برخوردار است.
به بیان دیگر، آنچه زمانی در ادبیات دولت ترامپ «حذف حماس» از معادله غزه عنوان میشد، اکنون به مذاکره با حماس برای رسیدن به توافق تبدیل شده است.
حماس اکنون طرف مذاکره آمریکاست
موضوع مهمتر این است که مذاکره آمریکا با حماس در شرایطی انجام شده که تل آویو طرح مورد حمایت واشنگتن را رد کرده است. بنیامین نتانیاهو با طرح آمریکا موافق نیست و همچنان بر خلع سلاح کامل حماس پیش از خروج از غزه تأکید دارد. در مقابل، حماس بر خروج نیروهای اشغالگر از غزه تأکید کرده و میان خلع سلاح و ترتیبات سیاسی آینده فلسطین پیوند برقرار کرده است.
بنابراین واشنگتن اکنون در موقعیتی قرار گرفته که باید هم حماس را برای پذیرش طرح خود متقاعد کند و هم نتانیاهو را برای اجرای آن تحت فشار بگذارد؛ وضعیتی که نشان میدهد ابتکار عمل آمریکا در غزه در دست نیروهای حماس قرار دارد.
در واقع دیدار کوشنر با حماس را میتوان نشانهای از واقعگرایی اجباری واشنگتن دانست. آمریکا در نهایت با یک واقعیت میدانی روبهرو شده و آن این که بدون مشارکت یا دستکم موافقت حماس، هیچ ساختار سیاسی و امنیتی پایداری برای غزه قابل ایجاد نیست.
حتی در روایتهای منتشرشده درباره مذاکرات نیز مشخص است که حماس صرفاً یک طرف فرعی مذاکرات نیست؛ این جنبش درباره آینده غزه، سلاحهایش، خروج اشغالگران، اداره این منطقه و حتی آینده سیاسی فلسطینیها موضع تعیینکننده دارد. رویترز نیز گزارش داده است که حماس با طرح خلع سلاح در چارچوبی مشخص موافقت کرده، اما آن را به خروج اشغالگران و ترتیبات سیاسی آینده گره زده است و این همان نقطهای است که میتوان از عقبنشینی سیاسی واشنگتن در برابر واقعیت مقاومت فلسطین سخن گفت.
عقبنشینی آمریکا یا پذیرش واقعیت؟
در عین حال دیدار کوشنر با رهبران حماس را نباید صرفاً یک ملاقات دیپلماتیک عادی دانست. این دیدار نشاندهنده تغییر یک اصل مهم در سیاست واشنگتن است.
آمریکا اکنون به جای اینکه صرفاً برای حماس تعیین تکلیف کند، مجبور است درباره سلاح، آینده سیاسی غزه، خروج اشغالگران و نحوه اجرای توافق با این جنبش مذاکره کند.
حتی اگر هدف نهایی واشنگتن همچنان خلع سلاح حماس باشد، روش رسیدن به آن تغییر کرده و از فشار یکجانبه به چانهزنی مستقیم رسیده است.
همزمان، ترامپ نیز از صهیونیستها خواسته است حملات به غزه را متوقف کند؛ اقدامی که نشاندهنده افزایش فاصله میان خواستههای واشنگتن و مواضع دولت نتانیاهو است.
البته نمیتوان گفت دولت ترامپ بهطور کامل از هدف خلع سلاح حماس عقبنشینی کرده است. کوشنر همچنان تأکید کرده که بازسازی غزه به خلع سلاح حماس وابسته است و واشنگتن خواهان غیرنظامیشدن این منطقه است.
اما تغییر مهم در سطح دیگری اتفاق افتاده است: واشنگتن پذیرفته که برای تحقق همین هدف نیز باید با حماس مذاکره کند و خواستههای این جنبش را در محاسبات خود وارد کند.
به همین دلیل، دیدار کوشنر و الحیه را میتوان یکی از روشنترین نشانههای تغییر موازنه سیاسی در جنگ غزه دانست؛ جایی که مقاومت فلسطین از یک «مشکل امنیتی» که آمریکا میخواست حذفش کند، به یک «طرف مذاکره» تبدیل شده است.
و شاید مهمترین پیام این تحول برای منطقه همین باشد: دولت ترامپ برای اجرای نقشه خود در غزه، سرانجام ناگزیر شده است با همان نیرویی وارد گفتوگو شود که قرار بود از آینده غزه حذف شود.
توپ در زمین اشغالگران
«وسام عفیفه»، نویسنده و تحلیلگر مسائل سیاسی در خبرگزاری شهاب، این دیدار را در یک جمله خلاصه میکند: «حماس به کوشنر گفت: ما موافقت کردیم. حالا نوبت شماست که با نتانیاهو برخورد کنید.»
به گفته او، هیئت حماس با عزم راسخ مبنی بر عدم گشایش بحث جدید درباره طرح ۱۵ مادهای «نیکلای ملادینوف» هماهنگکننده شورای صلح وارد جلسه شد. این طرح مدتها مورد بحث بوده و حماس با آن موافقت کرده است؛ بنابراین «زمان مذاکره درباره این طرح به پایان رسیده» و آنچه اکنون لازم است، الزام رژیم صهیونیستی به اجراست، نه عقبگرد. هیئت حماس به کوشنر یادآوری کرد که وعده قبلی آمریکا این بوده است: اگر حماس موافقت کند، واشنگتن موافقت اسرائیل را تضمین خواهد کرد. به گفته عفیفه هیئت حماس همواره روی «گامهای متقابل» تأکید داشت، یعنی هیچ گام یکجانبهای در کار نخواهد بود و هر گام فلسطینی باید با گامی صهیونیستی در همان زمان پاسخ داده شود.
نتانیاهو، مانع طرح ترامپ
تناقض بزرگتر برای دولت ترامپ آنجاست که واشنگتن برای نجات طرح خود، مجبور شده است با حماس مذاکره کند.
کوشنر پس از دیدار با حماس راهی تل آویو شد تا نتانیاهو را برای پذیرش نقشه راه آمریکا متقاعد کند؛ اما مذاکرات سهساعته میان دو طرف نیز بدون دستیابی به نتیجه پایان یافت.
در واقع، دولت ترامپ اکنون در موقعیتی قرار گرفته که مقاومت فلسطین از یک سو و مخالفت نتانیاهو از سوی دیگر، طرح آمریکایی را تحت فشار قرار دادهاند.
این وضعیت با تصویری که ترامپ در ابتدای کار از توانایی خود برای تحمیل یک نظم جدید بر غزه ارائه میکرد، فاصله زیادی دارد.
