الوقت - تازهترین اظهارات سردار محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، درباره تعیین یک «منطقه ممنوعه» جدید در اطراف تنگه هرمز، نشانه مهمی از تغییر رویکرد تهران در مدیریت میدان دریایی خلیج فارس است. تغییری که نشان میدهد ایران دیگر صرفاً در موضع واکنش به محاصره و فشار دریایی آمریکا قرار ندارد، بلکه در حال تعریف قواعد جدید برای تردد دریایی در منطقه است.
سردار رضایی اعلام کرده است که ایران در روزها و هفتههای آینده محدودهای ممنوعه را در خارج از تنگه هرمز تعیین خواهد کرد؛ محدودهای که بنا بر توضیحات وی از محل آغاز خط محاصره دریایی آمریکا امتداد پیدا میکند و ورود شناورها به آن با محدودیت و مجازات مواجه خواهد شد. همزمان، ایران قرار است نقشه یک مسیر جدید بینالمللی کشتیرانی در تنگه هرمز را نیز اعلام کند.
ناظران معتقدند که اهمیت تصمیم جدید ایران درباره تنگه هرمز در آن است که تهران تلاش میکند معادله موجود در هرمز را از «محاصره ایران توسط آمریکا» به «کنترل متقابل و پرهزینه مسیرهای دریایی» تغییر دهد. به بیان دیگر، ایران نشان میدهد که هرگونه تلاش برای محدود کردن صادرات و تجارت دریایی جمهوری اسلامی، بدون هزینه برای طرف مقابل باقی نخواهد ماند.
خط قرمز جدید در هرمز
تعیین منطقه ممنوعه جدید را باید بخشی از تلاش ایران برای ایجاد یک کمربند کنترلی پیرامون تنگه هرمز دانست. این اقدام صرفاً یک هشدار سیاسی نیست؛ بلکه اگر به مرحله اجرا برسد، به معنای آن خواهد بود که تهران تلاش میکند برای بخشی از ترددهای دریایی در محدودهای فراتر از خود تنگه، قواعد مشخصی تعیین کند.
رویترز گزارش داده است که منطقه پیشنهادی از نقطهای که محاصره دریایی آمریکا آغاز میشود امتداد خواهد یافت و شناورهای واردشونده به آن با محدودیتهای ایران مواجه خواهند شد. تهران همچنین درباره ایجاد یک کریدور جدید کشتیرانی با مشارکت عمان سخن گفته است.
این تحول از منظر راهبردی اهمیت زیادی دارد و به این معناست که ایران در حال تلاش برای تبدیل توان نظامی خود در هرمز به یک ابزار تنظیمکننده رفتوآمد دریایی است. یعنی به جای آنکه صرفاً در برابر حرکت ناوهای آمریکایی یا نفتکشها واکنش نشان دهد، میخواهد مشخص کند چه شناوری، از چه مسیری و تحت چه شرایطی امکان عبور خواهد داشت و این به معنای آن است که قدرت جغرافیایی ایران در هرمز با قدرت نظامی آن پیوند میخورد.
بستن مسیرهای دور زدن فشار نفتی
اما هدف تهران فقط کنترل شناورهای نظامی آمریکا نیست. یکی از مهمترین ابعاد این رویکرد را باید در حوزه جنگ نفت و جلوگیری از دور زدن محدودیتهای ایران جستوجو کرد.
در ماههای اخیر، محاصره و فشار آمریکا علیه صادرات نفت ایران به یکی از محورهای اصلی جنگ اقتصادی تبدیل شده است. در مقابل، تهران تلاش کرده نشان دهد که اگر قرار باشد صادرات نفت ایران هدف قرار گیرد، امکان عبور آزاد و کمهزینه نفت دیگر بازیگران منطقه نیز قابل تضمین نخواهد بود.
گزارشهای اخیر از افزایش درگیری بر سر نفتکشها نیز مؤید همین روند است. رویترز گزارش داده است که آمریکا به سه نفتکش ایرانی حمله کرده و در مقابل، ایران نیز علیه شناورها و نفتکشهایی که آنها را در مسیرهای غیرمجاز در تنگه هرمز میداند، واکنش نشان داده است. همزمان، تردد نفتکشها در هرمز به پایینترین سطح از ماه مه رسیده است.
بنابراین، مسئله فقط «بستن تنگه هرمز» نیست. تهران میتواند با افزایش کنترل بر مسیرهای دریایی، هزینه عبور نفت منطقه را افزایش دهد و مسیرهای غیرمجاز یا شبکههایی را که برای دور زدن محدودیتهای ایران مورد استفاده قرار میگیرند، هدف قرار دهد.
این رویکرد یک پیام روشن برای کشورهای صادرکننده نفت منطقه نیز دارد و آن این که امنیت صادرات انرژی دیگر نمیتواند جدا از تحولات سیاسی و نظامی علیه ایران تعریف شود.
خروج معادله نفت از حالت یکطرفه
قدرت اصلی ایران در این معادله، صرفاً در میزان نفتی که خود صادر میکند خلاصه نمیشود؛ بلکه به موقعیت جغرافیایی ایران در کنار تنگه هرمز بازمیگردد.
هرمز یکی از حیاتیترین گلوگاههای انرژی جهان است و هرگونه اختلال در آن مستقیماً بازار جهانی نفت را تحت تأثیر قرار میدهد. همین مسئله در روزهای اخیر نیز خود را نشان داده است؛ قیمت نفت برنت در معاملات اخیر تا محدوده نزدیک به ۹۸ دلار در هر بشکه بالا رفت و نفت آمریکا نیز به بالای ۹۱ دلار رسید.
از این منظر، تهران یک مزیت راهبردی در اختیار دارد که آمریکا نمیتواند به سادگی آن را حذف کند. حتی اگر واشنگتن بتواند به زیرساختهای نفتی یا برخی نفتکشهای ایران ضربه بزند، همچنان نمیتواند موقعیت جغرافیایی ایران در کنار هرمز را از بین ببرد.
این همان عاملی است که محاصره دریایی آمریکا را برای واشنگتن به یک بازی پرهزینه تبدیل میکند. آمریکا برای اعمال فشار بر ایران باید منابع، ناوگان و نیروهای خود را در منطقه نگه دارد؛ اما ایران میتواند با استفاده از جغرافیا، توان موشکی، شناورهای نظامی و ابزارهای مختلف دریایی، هزینه این حضور را افزایش دهد.
تغییر رفتار ایران؛ از واکنش به کنش
مهمترین پیام اقدام جدید تهران، تغییر ماهیت رویکرد ایران در برابر محاصره دریایی آمریکاست. در مرحله نخست، ایران بیشتر در موضع پاسخ به فشارهای آمریکا قرار داشت؛ اما اکنون نشانههایی از حرکت به سمت اقدام پیشدستانه، تعریف خطوط قرمز و تحمیل هزینه متقابل دیده میشود.
رویترز نیز در گزارشهای اخیر خود از تشدید درگیریهای متقابل میان ایران و آمریکا در آبهای منطقه خبر داده و نوشته است که ایران هشدار داده پاسخهای آینده به حملات، سریعتر و شدیدتر خواهد بود.
از همین منظر، اعلام منطقه ممنوعه جدید را نمیتوان صرفاً یک اقدام نمادین دانست. این تصمیم بخشی از یک پیام گستردهتر است. در واقع ایران میخواهد نشان دهد محاصره دریایی یک خیابان یکطرفه نیست.
اگر آمریکا بخواهد صادرات نفت ایران را متوقف کند، تهران میتواند امنیت و سهولت صادرات نفت دیگران را نیز به متغیری وابسته به رفتار واشنگتن تبدیل کند. در چنین شرایطی، فشار اقتصادی علیه ایران میتواند به فشار اقتصادی علیه بازار انرژی جهانی تبدیل شود؛ موضوعی که افزایش قیمت نفت در روزهای اخیر نشانهای از آن است.
در این شرایط پیام تهران روشن است: اگر آمریکا میخواهد هرمز را به ابزار فشار علیه ایران تبدیل کند، ایران نیز توانایی تبدیل هرمز به نقطه فشار علیه راهبرد اقتصادی و انرژی آمریکا و متحدانش را دارد.
