الوقت - جنگ طولانی اوکراین به یکی از مهمترین چالشهای این کشور یعنی بحران نیروی انسانی در ارتش دامن زده است؛ بحرانی که نشانههای آن را میتوان در افزایش موارد ترک خدمت، فرار از یگانها، مقاومت در برابر سربازگیری و حتی فرار برخی نیروها در جریان دورههای آموزشی خارج از اوکراین مشاهده کرد. در شرایطی که کییف همچنان به نیروهای تازهنفس برای جبران تلفات و حفظ خطوط مقدم نیاز دارد، فرسودگی نیروهای قدیمی و دشواری جذب نیروهای جدید، به یکی از مشکلات ساختاری ارتش تبدیل شده است.
فرار از جبهه؛ زنگ خطر در ارتش اوکراین
فرار از جبهه این روزها به کرات در ارتش اوکراین دیده میشود. یکی از جنجالیترین نمونهها به تیپ ۱۵۵ مکانیزه موسوم به «آنِ کییف» بازمیگردد؛ یگانی که قرار بود با آموزش و تجهیزات غربی به یک نمونه موفق از بازسازی ارتش اوکراین بر اساس استانداردهای ناتو تبدیل شود. با این حال، این تیپ با موجی از غیبت بدون مجوز و فرار نیروها مواجه شد. مرکز مطالعات شرقی لهستان در گزارشی نوشته است که در پرونده این تیپ، مواردی از ترک خدمت حتی در زمان آموزش در خارج از اوکراین، از جمله در فرانسه و لهستان، ثبت شده بود.
گزارش فایننشال تایمز در دسامبر ۲۰۲۴ نیز به نقل از یک مقام امنیتی لهستان اعلام کرده بود که به طور متوسط حدود ۱۲ سرباز اوکراینی در هر ماه در جریان آموزشهای نظامی در لهستان ناپدید یا متواری میشدند. این آمار مربوط به سال ۲۰۲۴ است؛ اما نشان میدهد که حتی دورههای آموزشی خارج از میدان نبرد نیز از بحران فرار نیروی انسانی در ارتش اوکراین مصون نمانده است.
تیپ پرحاشیهای که بحران را عیان کرد
ماجرای تیپ ۱۵۵ فقط به لهستان محدود نماند. در جریان آموزش این تیپ در فرانسه نیز چندین سرباز فرار کردند و مقامهای فرانسوی این موارد را تأیید کردند، هرچند تأکید داشتند که تعداد فراریان در مقایسه با کل نیروهای آموزشدیده بسیار اندک بوده است. همزمان، تحقیقات اوکراین درباره مشکلات سازمانی این تیپ آغاز شد و گزارشهایی درباره حجم بالای غیبت بدون مجوز در مراحل تشکیل و آموزش آن منتشر شد.
اما مشکل امروز ارتش اوکراین بسیار گستردهتر از یک تیپ یا یک مرکز آموزشی است. مرکز مطالعات شرقی لهستان در گزارشی در آوریل ۲۰۲۶ اعلام کرد بیش از ۸۰ درصد موارد فرار از خدمت در مرحله آموزش اولیه رخ میدهد. به نوشته این مرکز، یکی از عوامل مؤثر، انتقال نیروهای تازهوارد به یگانهای تهاجمی در دشوارترین بخشهای جبهه است؛ در کنار آن، ازدحام مراکز آموزشی، شرایط نامناسب، ضعف سازماندهی و کمبود مربیان باتجربه نیز بر این مشکل اثر گذاشته است.
جنگ فرسایشی؛ ارتش اوکراین با کمبود نیرو مواجه است
گزارش وال استریت ژورنال هم از یک چرخه معیوب در ارتش اوکراین سخن میگوید، به این معنا که کمبود نیرو باعث فشار بیشتر بر نیروهای موجود میشود، فشار بیشتر فرسودگی و نارضایتی را افزایش میدهد و فرسودگی نیز به افزایش فرار و کاهش ورود نیروهای تازه منجر میشود. نبود چرخش منظم نیروها نیز فشار جسمی و روانی بیشتری بر سربازان وارد کرده و توان رزمی آنها را کاهش داده است.
در واقع، طولانی شدن جنگ باعث شده بخش قابل توجهی از نیروهای اوکراینی برای سالها در وضعیت عملیاتی باقی بمانند. در چنین شرایطی، حتی تأمین نیرو برای جایگزینی واحدهای فرسوده نیز به مسئلهای دشوار تبدیل شده است.
سربازگیری اجباری؛ شکاف میان دولت و جامعه
از سوی دیگر، بحران فقط در داخل پادگانها و جبهه دیده نمیشود و به جامعه نیز سرایت کرده است. در ژوئیه ۲۰۲۶ در شهر لویو درگیری خشونتآمیزی میان گروهی از شهروندان و مأموران جذب نیرو رخ داد و معترضان خودروی نیروهای سربازگیری را واژگون کردند. چنین حوادثی نشان میدهد که حساسیت اجتماعی نسبت به نحوه سربازگیری در اوکراین افزایش یافته است.
بخشی از نیروهایی که امروز وارد ارتش اوکراین میشوند نیز لزوماً داوطلبانه و از سر انگیزه نظامی وارد خدمت نشدهاند. قوانین بسیج در شرایط حکومت نظامی به دولت اجازه میدهد مردان واجد شرایط را به خدمت فرا بخواند؛ با این حال، گزارشهای رسانهای و موارد متعدد اعتراض به شیوه اجرای سربازگیری نشان میدهد که مقاومت در برابر اعزام به جنگ به یک مسئله اجتماعی جدی تبدیل شده است. مقامهای اوکراینی استدلال میکنند که کشور در وضعیت جنگی قرار دارد و برای دفاع از خود به نیروی انسانی نیاز دارد؛ اما افزایش اعتراضها، فرار از خدمت و تلاش برخی افراد برای جلوگیری از اعزام نشان میدهد که فاصله میان نیاز نظامی دولت و تمایل بخشی از جامعه برای ادامه جنگ افزایش یافته است.
از اعتراض خیابانی تا فرار از خدمت
در مرداد ۲۰۲۶ نیز سرویس امنیتی اوکراین از شناسایی چندین شبکه برای فرار از بسیج و دریافت مبالغی برای خارج کردن افراد از روند خدمت خبر داد. این موضوع نشان میدهد که مسئله فرار از سربازی دیگر صرفاً یک رفتار فردی نیست و در مواردی به شبکههای سازمانیافته برای دور زدن نظام بسیج نیز تبدیل شده است.
وزارت دفاع اوکراین نیز برنامهای رسمی برای بازگرداندن نیروهایی که بدون مجوز یگان خود را ترک کردهاند ایجاد کرده و به این افراد، در شرایط مشخص، امکان بازگشت و حتی انتخاب یگان جدید داده است. وجود چنین برنامهای نشاندهنده ابعاد قابل توجه مسئله ترک خدمت در ساختار ارتش است.
پاشنه آشیل کییف؛ نیروی انسانی
این وضعیت در شرایطی رخ میدهد که ارتش اوکراین همزمان با کمبود جدی نیروی انسانی با مشکلات تجهیزاتی و فشار شدید عملیاتی نیز مواجه است. مقامهای نظامی اوکراین بارها درباره کمبود نیرو و ضرورت جذب سربازان جدید هشدار دادهاند و کییف تلاش کرده است با اصلاح قوانین بسیج و استفاده از مشوقهای مالی، روند جذب نیرو را تقویت کند.
در مجموع، آنچه در ارتش اوکراین مشاهده میشود را نمیتوان صرفاً چند مورد پراکنده از فرار سربازان دانست. جنگ فرسایشی، کمبود نیروی انسانی، طولانی شدن دوره خدمت، فشار مداوم جبهه، نبود چرخش کافی نیروها و دشواری جذب نیروهای تازه، مجموعهای از مشکلات را ایجاد کرده است که مستقیماً بر روحیه و توان رزمی ارتش اثر میگذارد.
فرار نیروها در جریان آموزش در لهستان و فرانسه، اعتراض به شیوه سربازگیری در شهرهای اوکراین و تأکید مکرر مقامهای نظامی بر کمبود نیروی انسانی، سه جلوه متفاوت از یک مشکل واحد هستند و نشان میدهد که ارتش اوکراین برای ادامه یک جنگ طولانی به سربازان بیشتری نیاز دارد، اما یافتن افرادی که حاضر باشند این هزینه را بپردازند، روزبهروز دشوارتر میشود.
