الوقت- در جنگهای مدرن، «پهپادهای انتحاری» یا آنچه با عنوان «مهمات سرگردان» شناخته میشوند، به یکی از تعیینکنندهترین ابزارهای میدان نبرد تبدیل شدهاند. این سامانهها توانایی شناسایی و پرسهزنی پهپادها را با قدرت تخریب موشکها ترکیب میکنند. برخلاف پهپادهای معمولی که پس از مأموریت به پایگاه بازمیگردند، پهپادهای انتحاری برای برخورد مستقیم با هدف و نابودی خود طراحی شدهاند.
در دهه اخیر، کشورهایی مانند ایران، اسرائیل، آمریکا و روسیه به بازیگران اصلی این حوزه تبدیل شدهاند. با این حال، در میان تمام این سامانهها، یک پهپاد بیش از همه به شهرت جهانی رسید؛ پهپادی که به دلیل قیمت پایین، تولید انبوه و تأثیر راهبردیاش به نماد نسل جدید جنگها تبدیل شد: پهپاد ایرانی شاهد-۱۳۶.
چرا پهپادهای انتحاری اهمیت پیدا کردهاند؟
ارتشهای مدرن به چند دلیل اصلی به سمت مهمات سرگردان بویژه پهپادها رفتهاند:
1- هزینه تولید بسیار پایینتر نسبت به موشکهای کروز
2- توانایی اشباع سامانههای پدافندی از طریق حملات گروهی
3- قابلیت حمله دقیق در بردهای بلند
4- کاهش تلفات خلبانها
5- ایجاد فشار روانی دائمی بر دشمن. صدای خاص موتور شاهد-۱۳۶ در جنگ اوکراین و درگیریهای منطقهای به نمادی ترسناک تبدیل شد. حضور دائمی این پهپادها در آسمان، فشار روانی شدیدی بر غیرنظامیان و نیروهای پدافندی ایجاد میکند.
6- راحتی تولید و نگهداری و حمل و نقل. سادگی، امکان تولید صنعتی در مقیاس بالا را فراهم کرده است.
در میان این دلایل مسئله هزینهها بر دیگر مزیتها میچربد به صورتی که جنگ اوکراین و درگیریهای خاورمیانه نشان دادند که تولید انبوهی از پهپادهای نسبتاً ارزان میتوانند دشمن را مجبور کنند برای رهگیری هر هدف، میلیونها دلار هزینه کند.
شاهد-۱۳۶ پهپادی که معادلات جنگ را تغییر داد
شاهد-۱۳۶ را میتوان تأثیرگذارترین پهپاد انتحاری دوران معاصر دانست.
این پهپاد که توسط صنایع هوافضای ایران طراحی شد، در سال ۲۰۲۱ به صورت رسمی در خدمت نیروهای رزمی قرار گرفت اما پیش از آن نیز مواردی از استفاده از این پهپاد در میدان جنگ ذکر شده است که از جمله ادعایی درباره استفاده از این پهپاد در حمله نیروهای انصارالله یمن به آرامکو عربستان در سال 2019. اما آنچه توجه جهانی را به این تکنولوژی جدید ایرانی جلب کرد استفاده گسترده آن در جنگ اوکراین و تحولات منطقهای بود.
پهپاد شاهد ۱۳۶ در رده پهپادهای انتحاری یا «کروز بمبافکن کوچک» قرار میگیرد. این پهپاد برای حمله به اهداف زمینی با دقت بالا طراحی شده و از قابلیت نفوذ در خطوط دفاعی پیچیده برخوردار است. ویژگیهای کلیدی این پهپاد شامل برد عملیاتی قابل توجه، بیش از ۲هزار کیلومتر، دقت بالا در هدفگیری با سیستم هدایت نهایی نوری و GPS، طراحی سبک و ساده که هزینه تولید را پایین نگه میدارد، قابلیت حمل توسط پهپادهای مادر یا پرتاب از زمین است.
چرا شاهد-۱۳۶ تا این اندازه مهم شد؟
برخلاف مهمات سرگردان غربی که عمدتاً برای حملات بسیار دقیق و محدود طراحی شدهاند، فلسفه طراحی شاهد-۱۳۶ بر پایه یک ایده متفاوت شکل گرفت:
«تولید ارزان + جنگ فرسایشی و اشباعی»: ایران تلاش نکرد پهپادی همسطح پیچیدهترین موشکهای کروز غربی بسازد؛ بلکه هدف، تولید سامانهای بود که بتوان آن را در تعداد بسیار زیاد و با هزینه کم به کار گرفت.
برآورد میشود هزینه هر فروند شاهد-۱۳۶ بین ۲۰ تا ۵۰ هزار دلار باشد، در حالی که رهگیری آن گاهی به موشکهایی نیاز دارد که صدها هزار یا حتی میلیونها دلار قیمت دارند. این مسئله چیزی را ایجاد کرد که تحلیلگران از آن با عنوان «عدم توازن اقتصادی در میدان نبرد» یاد میکنند.
از طرف دیگر شاهد-۱۳۶ میتواند بهصورت همزمان و در تعداد بالا از روی کامیونهای پرتابگر شلیک شود. دکترین عملیاتی ایران بر پرتاب همزمان تعداد زیادی پهپاد برای اشباع رادارها و سامانههای رهگیری استوار است. این تاکتیک حتی سامانههای پیشرفته دفاع هوایی را نیز تحت فشار قرار میدهد.
در نتیجه بسیاری از کارشناسان نظامی، شاهد-۱۳۶ را «سلاح فرسایشی» میدانند؛ سلاحی که هدف اصلی آن تخلیه تدریجی ذخایر پدافندی دشمن است.
همچنین برد گزارششده شاهد-۱۳۶ تا حدود ۲۵۰۰ کیلومتر است؛ موضوعی که امکان حمله به زیرساختهای راهبردی در عمق خاک دشمن را فراهم میکند. این ویژگی به پرتابگرها اجازه میدهد دور از خط مقدم باقی بمانند.
مهمترین پهپادهای جهانی در کلاس شاهد 136
در مقام مقایسه با با سامانههای مشابه، پهپادهای آمریکایی Switchblade 300 و Switchblade 600 عمدتاً برای پشتیبانی تاکتیکی نیروهای زمینی طراحی شدهاند.
سوئیچبلید از نظر فناوری پیشرفتهتر است، اما شاهد-۱۳۶ از نظر راهبردی تأثیر عمیقتری بر میدان نبرد گذاشته؛ زیرا بر پایه «تعداد بالا و هزینه کم» طراحی شده است.
برای رفع این کاستی آمریکاییها به سمت مهندسی معکوس پهپاد شاهد 136 رفتند و نتیجه آن ساخت پهپادی با شناسه تجاری اف ال ام 136 (FLM 136) محصول شرکت آمریکایی اسپکتر ورکس (SpektreWorks) بود. این پهپاد سر جنگی 18 کیلویی، برد عملیاتی تقریباً 700 کیلومتری و مدامت پروازی 6 ساعته دارد.
پهپاد هاروپ ساخت صنایع هوافضای اسرائیل نیز یکی از نخستین نمونههای موفق پهپادهای انتحاری مدرن محسوب میشود اما این سامانه عمدتاً برای نابودی رادارها و سامانههای پدافند هوایی طراحی شده است.
با این حال، هزینه هاروپ بهمراتب بالاتر از شاهد-۱۳۶ است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند ایران در طراحی شاهد، مسیر متفاوتی را انتخاب کرد: «برتری کمّی به جای پیچیدگی فناورانه».
روسیه نیز از جمله نخستین کشورهایی بود که به پهپاد شاهد 136 علاقه یافت و به سمت ساخت نمونه بومی شده آن رفت. پهپادهای گرن 2 و لانستنتیجه این تلاش بود که در جنگ اوکراین به دلیل هدف قرار دادن توپخانه، خودروهای زرهی و سامانههای راداری مشهور شدند.
گرن -2 تقریباً همان نمونه روسی شاهد است که با تغییراتی در سیستم ناوبری با قابلیت نصب سیمکارت، بدنه کاپوزیت، سرجنگی جدید و ارتقا حسگرهای الکترواپتیکی (تصویربرداری نوری و حرارتی) تولید میشود. پهپاد لانست روسیه نیز برد کمتری نسبت به شاهد-۱۳۶ دارد واز سرجنگی کوچکتر نیز بهره میبرد. لانست بیشتر برای جنگ خط مقدم طراحی شده، در حالی که شاهد-۱۳۶ مأموریتهای راهبردی و حملات دوربرد فرسایشی را دنبال میکند.
چرا شاهد-۱۳۶ را یک تحول راهبردی میدانند؟
بسیاری از تحلیلگران معتقدند شاهد-۱۳۶ بیش از سامانههای پیچیدهتر غربی، تفکر نظامی را تغییر داد. ظهور سامانههایی مانند شاهد-۱۳۶ نشان میدهد جنگهای آینده بیش از گذشته بر محور پهپادها شکل خواهند گرفت زیرا پهپادهای ارزان میتوانند ارتشهای پیشرفته را تهدید کنند، کمیت آنها میتواند بر پیچیدگی فناورانه غلبه کند و مهمتر اینکه اقتصاد جنگ به اندازه فناوری اهمیت دارد. و دقیقاً همین منطق است که شاهد-۱۳۶ را به یکی از مهمترین و اثرگذارترین پهپادهای عصر جدید تبدیل کرده است.
به همین دلیل، برخی کشورهای غربی اکنون به دنبال توسعه پهپادهای ارزان و انبوه با الهام از همین الگو هستند.
