الوقت - «اسکات بسنت»، وزیر خزانه‌داری دولت دونالد ترامپ، دو هفته پیش مدعی شد که ایران ظرف دو هفته دیگر چیزی برای معامله نخواهد داشت و آخرین محموله‌های نفتی خود را به چین تحویل می‌دهد. او این پیش‌بینی را در ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۶ مطرح کرد؛ اکنون، در ۱۳ اکتبر، مهلت اعلام‌شده سپری شده، اما پیش‌بینی پایان ظرفیت اقتصادی و فروپاشی اقتصاد ایران محقق نشده است.
از فشار حداکثری تا وعده فروپاشی در چند هفته
بسنت طی ماه‌های اخیر بارها از تشدید فشار اقتصادی علیه ایران سخن گفته و برای تحریم‌های آمریکا اهدافی فراتر از محدودسازی تجارت و درآمدهای ارزی ایران ترسیم کرده است. او در ۲۰ اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد تحریم‌های جدید آمریکا حکومت ایران را فروخواهد پاشاند و خواستار همراهی کشورهای دیگر با این سیاست شد. چند روز بعد، واشنگتن از طرحی با عنوان روز دی اقتصادی رونمایی کرد؛ طرحی که هدف اعلام‌شده آن قطع ارتباطات مالی ایران با جهان و محروم‌کردن تهران از منابع درآمدی بود.
بسنت در ۳۱ اوت یعنی حدود 2 ماه پیش نیز گفت اقتصاد ایران ممکن است ظرف چند هفته یا چند ماه فروبپاشد. او مدعی بود فشار اقتصادی، ایران را به سمت مذاکره سوق خواهد داد. در ۲۷ سپتامبر هم، وزیر خزانه‌داری آمریکا این پیش‌بینی را به ضرب‌الاجلی مشخص‌تر تبدیل کرد و مدعی شد که ایران تنها حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت در محموله‌های در حال تحویل داشت و ظرف دو هفته آخرین محموله‌های نفتی خود را به چین تحویل می‌داد؛ پس از آن چیزی برای معامله نخواهد داشت.
این اظهارات بخشی از سیاستی است که دولت ترامپ آن را عملیات طرد اقتصادی ایران نامیده است؛ کارزاری برای محدودکردن فروش نفت، بستن مسیرهای مالی و وادارکردن شرکای تجاری ایران به قطع همکاری با تهران. آمریکا طی دهه‌های گذشته بارها تحریم‌ها را تشدید کرده و هزینه‌های قابل‌توجهی به اقتصاد ایران تحمیل کرده است، اما این فشارها نتوانسته‌اند اقتصاد ایران را از کار بیندازند یا اهداف سیاسی واشنگتن را محقق کنند.
دو هفته گذشت؛ آیا پیش‌بینی بسنت محقق شد؟
اکنون بیش از دو هفته از اظهارات ۲۷ سپتامبر بسنت گذشته است و اگرچه اقتصاد ایران با فشارهای خصمانه دولت ترامپ روبه‌روست، اما شواهد موجود از فروپاشی اقتصادی ایران حکایت ندارد.
کارشناسان معتقدند یکی از ویژگی‌های اقتصاد ایران در دهه‌های گذشته، شکل‌گیری سازوکارهایی برای ادامه فعالیت در شرایط محدودیت خارجی بوده است. گسترش تولید داخلی در برخی حوزه‌ها، جایگزینی بخشی از واردات، ایجاد مسیرهای غیرمستقیم تجاری، استفاده از شبکه‌های واسطه‌ای برای فروش نفت و توسعه ارتباطات اقتصادی با شرکای غیرغربی، از جمله عواملی هستند که به استمرار فعالیت اقتصادی ایران زیر شدیدترین فشارها کمک کرده‌اند.
روزنامه اسپانیایی ال‌پائیس در گزارشی در ۲۱ اوت ۲۰۲۶ با عنوان «واشنگتن پس از شش ماه نتوانسته اقتصاد ایران را خفه کند»، نوشت که فشار تجاری و مالی آمریکا به اقتصاد ایران آسیب زده، اما نتوانسته ستون فقرات تولیدی آن را از بین ببرد. این گزارش، تجربه طولانی ایران در دورزدن محدودیت‌های نفتی، شبکه‌های تجاری جایگزین و سیاست جایگزینی واردات را از عوامل تداوم فعالیت اقتصادی ایران در شرایط تحریم معرفی کرده است.
از سوی دیگر، ادامه فعالیت بخش‌های تولیدی و تجاری، حفظ بخشی از ارتباطات با بازارهای خارجی و تداوم عرضه کالاها نشان می‌دهد که اقتصاد ایران از حرکت نایستاده است.
کارشناسان غربی چه می‌گویند؟
شماری از پژوهشگران و کارشناسان غربی نیز اذعان کرده‌اند که تحریم‌ها ممکن است هزینه اقتصادی ایجاد کنند، اما به تغییر رفتار سیاسی موردنظر واشنگتن منجر نمی‌شوند.
علی واعظ، مدیر پروژه ایران در گروه بین‌المللی بحران در نشستی که مؤسسه خاورمیانه در مارس ۲۰۲۴ برگزار کرد، تاکید کرد که وقتی تحریم‌های آمریکا به‌صورت یک‌طرفه انباشته شوند، کارآمدی راهبرد تحریم تضعیف می‌شود.
چارلز دان (Charles W. Dunne)، دیپلمات پیشین آمریکایی و پژوهشگر مرکز عرب واشنگتن، در گفت‌وگو با رسانه‌ها گفته است: «از نگاه غربی‌ها یا آمریکاییها، فشاری که بر حکومت ایران وارد شده، باید تاکنون به فروپاشی آن منجر می‌شد؛ اما این نظام این‌گونه کار نمی‌کند.» او همچنین با اشاره به جنگ نظامی همه جانبه علیه ایران، تحریم نفتی و کاهش ارزش ریال تأکید کرد که هیچ‌یک از این فشارها تاکنون نظام ایران را به نقطه فروپاشی نرسانده است.
سوزان مالونی (Suzanne Maloney)، از کارشناسان برجسته آمریکایی ایران و معاون رئیس و مدیر برنامه سیاست خارجی مؤسسه بروکینگز نیز در گفت‌وگو با مرکز سیاست انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا گفته است: «سازگاری‌پذیری و تاب‌آوری اقتصاد ایران در طول ۴۷ سال گذشته، به‌طور مداوم دست‌کم گرفته شده است.»
مالونی یادآوری کرد که حتی در دوره نخست ریاست‌جمهوری ترامپ، با وجود اجرای سیاست فشار حداکثری و محدودشدن شدید صادرات نفت ایران، تهران توانست فشار اقتصادی را تحمل کند. او همچنین با اشاره به تجربه ملی‌شدن صنعت نفت ایران در سال ۱۹۵۱ گفت تحریم نفتی بریتانیا نیز نتوانست ایران را به پذیرش خواسته‌های لندن وادار کند.
روزنامه نیویورک‌تایمز هم در گزارشی که به تازگی منتشر شده، ضمن اشاره به خسارت‌های اقتصادی و فشار بر مردم ایران، نوشت که تهران با توسعه شبکه‌های تجاری غیررسمی، فروش نفت به چین، استفاده از ناوگان سایه، کاهش وابستگی به واردات و مبادلات غیرمستقیم با تحریم‌ها سازگار شده است.
در واقع شرایط فعلی ایران نشان می‌دهد که صادرات نفت ایران با ضربه‌ای جدی روبه‌رو شده، اما فعالیت اقتصادی در ایران متوقف نشده و پیش‌بینی فروپاشی در مهلت دو هفته‌ای نیز در عمل یک ادعای خام و شکست خورده است.
