الوقت- گروههای فلسطینی پس از نزدیک به دو دهه وقفه بار دیگر درصدد برگزاری انتخابات در غزه و کرانه باختری برآمدهاند، انتخاباتی که میتواند گامی در جهت احیای ققنوسوار مقاومت حماس از دل خاکستر جنگ غزه، کاهش شکافهای سیاسی و ایجاد همگرایی میان جریانهای فلسطینی برای مدیریت بحرانهای گسترده فلسطینیان در غزه و کرانه باختری بویژه روند اشغلاگری رژیم صهیونیستی، و بازگرداندن اعتبار و اقتدار به تشکیلات خودگردان در برهه حساس کنونی منطقه در مواجهه با طرحهای خطرناک صهیونیستها برای نابودی آرمان تشکیل کشور مستقل فلسطینی باشد.
پس از آنکه محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین در ۹ ژوئیه فرمان برگزاری انتخابات پارلمانی در ۲۸ نوامبر را صادر کرد، فضای سیاسی فلسطین نیز وارد مرحله تازهای شده و رقابتهای انتخاباتی میان گروهها و جریانهای مختلف فلسطینی شدت گرفته و صفبندیهای سیاسی جدیدی در آستانه انتخابات در حال شکلگیری است.
بیشتر جریانهای سیاسی از آمادگی برای مشارکت پرقدرت در انتخابات سخن گفتهاند و همزمان، کمیته مرکزی انتخابات روندهای مربوط به برگزاری انتخابات را آغاز کرده و قرار است ثبتنام نامزدها از ۲۶ سپتامبر به مدت ۱۲ روز آغاز شود و تبلیغات انتخاباتی نیز از ۶ نوامبر شروع خواهد شد.
نخستین انتخابات بعد از دو دهه
این نخستین انتخابات پارلمانی از زمان انتخابات ژانویه ۲۰۰۶ خواهد بود، انتخاباتی که آخرین مجلس قانونگذاری منتخب فلسطین را شکل داد و فهرست «تغییر و اصلاح» وابسته به حماس ۷۴ کرسی از مجموع ۱۳۲ کرسی را به دست آورد، درحالی که جنبش فتح ۴۵ کرسی کسب کرد و میزان مشارکت در انتخابات پارلمانی نیز ۷۷.۶۹ درصد بود.
تلاشهای بعدی برای نوسازی نهادها از طریق انتخابات به سرانجام نرسید و در سال ۲۰۲۱، روند انتخابات تا پایان مرحله ثبتنام نامزدها پیش رفت اما فرمان ریاستی برای به تعویق انداختن انتخابات صادر شد، این تصمیم در پی مخالفت رژیم صهیونیستی با برگزاری انتخابات در شهر قدس اتخاذ شد. از آن زمان تاکنون، نهاد ریاستی و مجلس قانونگذاری فلسطین بدون تغییر باقی ماندهاند.
احیای مشروعیت و اقتدار نهادهای فلسطینی
از آنجا که جریانهای سیاسی حاکم بر کرانه باختری و نوار غزه طی سالهای طولانی بدون برگزاری انتخابات سراسری در قدرت باقی ماندهاند و مردم فرصت انتخاب و تغییر نمایندگان خود را نداشتهاند، لذا در کنار ضرورت تشکیل یک دولت قوی برای مواجهه با بحرانهای عدیده فلسطینیان با جلب همکاریهای بینالمللی، مسئله احیای مشروعیت سیاسی و بازسازی پشتوانه مردمی را میتوان یکی از مهمترین انگیزههای بازگشت به صندوقهای رأی دانست. با اینکه قانون اساسی فلسطین دوره ریاستجمهوری و مجلس قانونگذاری را چهار سال تعیین کرده ولی در دو دهه گذشته هیچ انتخاباتی برگزار نشده است.
باوجود تلاشهای مکرر گروههای فلسطینی برای برگزاری انتخابات، ولی در مسیر رسیدن به صندوقهای رأی، صحنه سیاسی فلسطین همچنان با پیچیدگیهای سیاسی و میدانی بسیاری روبهروست. در غزه، پیامدهای جنگ، آوارگی و کنترل رژیم صهیونیستی بر بخشهای گستردهای از این منطقه بر هرگونه روند انتخاباتی تأثیر گذاشته است. در قدس اشغالی نیز با توجه به مخالفت اسرائیل، هنوز سازوکار برگزاری انتخابات مشخص نیست و در کرانه باختری هم تشدید مداوم اقدامات نظامی و شهرکسازی همچنان ادامه دارد.
از آنجا که انتخابات پارلمانی میتواند به احیای مشروعیت و انسجام ساختار سیاسی فلسطینیان بینجامد با رویکرد تلآویو در قبال مسئله فلسطین در تعارض قرار میگیرد.
این نگرانی درشرایطی مطرح میشود که در سالهای اخیر، درگیریها و عملیات نظامی رژیم صهیونیستی در غزه و کرانه باختری شدت گرفته و همزمان، طرحهایی درباره اخراج فلسطینیان و گسترش کنترل اسرائیل بر این مناطق مطرح شده است. بنابراین، برگزاری انتخابات و شکلگیری یک ساختار سیاسی فلسطینی با پشتوانه مردمی میتواند معادلات موجود درباره آینده سیاسی و سرزمینی این مناطق را تحت تأثیر قرار دهد.
حماس جدی است
با وجود فشارهای فزاینده رژیم صهیونیستی برای جلوگیری از تجدید قوای حماس، رهبران این جنبش بر حضور در انتخابات پیشرو تأکید دارند ولی ترجیح میدهند که در قالب گستردهترین ائتلاف ملی ممکن با دیگر جریانهای فلسطینی مشارکت کنند.
حسام بدران، مسئول روابط ملی جنبش حماس در گفتگو با الجزیره، گفت:حماس در مدت اخیر دیدارها و رایزنیهای دوجانبه و گروهی با جهاد اسلامی، جبهه خلق برای آزادی فلسطین، ابتکارملی فلسطین و جریان اصلاحطلب در جنبش فتح انجام داده است و این رایزنیها شامل شخصیتها و گروههای مردمی و مدنی نیز بوده است.
او تأکید کرد که حماس از پیش برای هیچ طرفی حق «وتو» قائل نیست و هدف این جنبش دستیابی به توافقی است که بیشترین تعداد ممکن از نیروها و گروههای فلسطینی را دربربگیرد. بدران در واکنش به مطرح شدن مخالفت اسرائیل با مشارکت حماس گفت که این جنبش تصمیمهای خود را بر اساس موضع اسرائیل اتخاذ نمیکند و ما برای شرکت در انتخابات فلسطین به اجازه یا تضمین هیچ طرفی نیاز نداریم، این حق مسلم همه گروههاست.
در مقابل، جنبش فتح خود را برای شرکت با یک فهرست واحد که نماینده این جنبش باشد آماده میکند. منذر الحایک، سخنگوی فتح در گفتگو با الجزیره، این موضوع را تأیید کرد و وجود فهرستهای دیگری که نماینده این جنبش باشند را رد کرد.
او تاکید کرد که این انتخابات «سرنوشتساز» است و هدف آن یکپارچه کردن نظام سیاسی فلسطین است. با این حال، تأکید کرد که «بدنه سازمانی جنبش فتح با حضور در یک فهرست مشترک با حماس مخالف است، در عین حال، راه برای ائتلاف با دیگر گروههای فلسطینی باز است، هرچند ماهیت این ائتلافها هنوز نهایی نشده است.
الحایک همچنین اشاره کرد که انتخابات در چارچوب تعهدات و توافقات موجود برگزار میشود و تشکیلات خودگردان تلاش دارد توانایی فلسطینیان برای برگزاری روند دموکراتیک و انتخاب نمایندگان خود را نشان دهد.
با وجود آنکه تشکیلات خودگردان فلسطین در عرصه بینالمللی به عنوان نماینده رسمی فلسطینیان شناخته میشود، جایگاه و نفوذ جنبش فتح در میان افکار عمومی فلسطین طی سالهای اخیر با کاهش محسوسی مواجه شده است. کنارهگیری برخی چهرههای شناخته شده این جنبش نیز بر دامنه این چالشها افزوده و میتواند موقعیت محمود عباس و جریان تحت رهبری او را در انتخابات پیشرو با دشواریهای بیشتری روبهرو کند.
در مرکز این تحرکات، جریان اصلاح دموکراتیک در جنبش فتح به رهبری «محمد دحلان» قرار دارد و یکی از عوامل کلیدی در تعیین شکل هر فهرست ائتلافی احتمالی به شمار میرود، بهویژه با توجه به ارتباطات این جریان با حماس و دیگر نیروهای فلسطینی.
اسامه الفرا، از رهبران جریان اصلاح دموکراتیک فاش کرد که موضوع برگزاری انتخابات سراسری شامل انتخابات پارلمانی و ریاستی و انتخابات شورای ملی همچنین پیگیری اجرای توافق شرمالشیخ، در سایه آنچه او «لجاجت اسرائیل» توصیف کرد، در دیدار روز دوشنبه گذشته میان هیأتی از این جریان به ریاست محمد دحلان و هیئت حماس به ریاست خلیل الحیه مطرح شده است.
الفرا تأکید کرد که این جریان تصمیم گرفته است در انتخابات پارلمانی پیشرو شرکت کند و گزینههای آن همچنان در دست بررسی است که مهمترین آنها تشکیل یک «ائتلاف ملی گسترده» شامل گروههای فلسطینی در کنار نخبگان، شخصیتهای ملی و نمایندگان جامعه است.
او گفت هر فهرستی که بر سر آن توافق شود، علیه هیچکس نخواهد بود و بهتر است محمود عباس برای گردهم آوردن گروهها و جریانهای ملی در برابر طرحهای یهودیسازی و الحاق، تلاش مشترکی را رهبری کند.
علاوهبراین، در کنار فتح، حماس و ائتلافهای مرتبط با آنها، نیروهای چپ و شخصیتهای مستقل نیز برای ایجاد یک فضای انتخاباتی سوم و خارج از دوقطبی سنتی تلاش میکنند.
جبهه خلق پس از رایزنی با جبهه دموکراتیک، حزب مردم و ابتکار ملی، به تشکیل یک ائتلاف دموکراتیک چپگرا نزدیکتر شده است و این روند را تلاشی برای شکستن دوقطبی میان فتح و حماس معرفی میکند.
همزمان، یک جریان مستقل به رهبری حسن خریشه، نماینده سابق مجلس، در قالب «ائتلاف برای تغییر» شکل گرفته که دهها شخصیت مستقل را شامل میشود و برای ایجاد یک فهرست انتخاباتی واحد تلاش میکند.
اختلاف بر سر ترتیب انتخابات
با وجود توافق گروههای فلسطینی برای برگزاری انتخابات، درباره ترتیب برگزاری انتخابات پارلمانی و ریاستی اختلافنظر وجود دارد.
در همین چارچوب، جبریل الرجوب، عضو کمیته مرکزی فتح خواستار برگزاری انتخابات ریاستی پیش از انتخابات پارلمانی شد و با اشاره به جایگاه محوری رئیس تشکیلات در نظام سیاسی بر توافق درباره یک شخصیت ملی برای ریاستجمهوری تأکید کرده و امکان برگزاری انتخابات پارلمانی را نیز به گفتگوی ملی و تضمین مشارکت قدس و غزه مرتبط دانسته است.
در مقابل، جبهه دموکراتیک و جبهه خلق خواستار گفتگوی ملی برای توافق درباره شرایط موفقیت انتخابات شورای ملی و اصلاح نهاد ملی شدهاند تا مشارکت گروههای مختلف در تعیین قواعد و سازوکارهای انتخاباتی تضمین شود.
با توجه به اصرار فتح بر برگزاری انتخابات ریاستی پیش از انتخابات پارلمانی، به نظر میرسد عباس و نزدیکانش نگران کاهش آرای خود در یک رقابت همزمان هستند. از این رو، میکوشند با برگزاری انتخابات ریاستی، موقعیت سیاسی خود را محک بزنند و در صورت نامساعد بودن نتایج، از برگزاری انتخابات پارلمانی جلوگیری کنند.
با توجه به تجربه سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۱، این احتمال وجود دارد که عباس این بار نیز در روزهای پایانی، برگزاری انتخابات را لغو یا به تعویق بیندازد.
در هر دو مقطع، گزارشهایی از افزایش شانس حماس برای کسب کرسیهای بیشتر حکایت داشت، موضوعی که برای محمود عباس که سالها قدرت در کرانه باختری رل قبضه کرده بود خوشایند نبود. به همین دلیل، انتخابات پارلمانی ۲۰۱۹ در نهایت برگزار نشد و در سال ۲۰۲۱ نیز عباس با استناد به شرایط قدس و فشارهای رژیم صهیونیستی، دستور تعویق انتخابات را صادر کرد.
الآن نیز با توجه به صفبندیهای سیاسی موجود و افزایش اعتبار رقبای فتح، بهویژه حماس، این احتمال وجود دارد که سناریوی تعویق انتخابات بار دیگر در روزهای پایانی تکرار شود، بهویژه آنکه شرایط سیاسی کنونی نیز چندان به سود عباس و جریان تحت رهبری او نیست.
در این رابطه، الفرا عضو جریان اصلاحطلب نیز نسبت به جدا برگزار کردن انتخابات پارلمانی از انتخابات ریاستی و برگزار نکردن همزمان آنها ابراز نگرانی کرد و هشدار داد که ممکن است سناریوی سال ۲۰۲۱ دوباره تکرار شود، سالی که انتخابات در آخرین لحظات لغو شد.
از طرفی، نباید از کارشکنیهای مجدد رژیم اشغالگر نیز غافل شد و با اینکه کابینه نتانیاهو تاکنون سیاست نهایی خود را درباره انتخابات فلسطین اعلام نکرده است اما بحثها در محافل صهیونیستی دو مسیر اصلی را نشان میدهد که میتوانند بر امکان برگزاری انتخابات تأثیر بگذارند:
نخست، جلوگیری از حضور حماس در نظام سیاسی و دوم، کنترل ترتیبات رأیگیری در قدس شرقی. توصیههای مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل نیز رویکردی را نشان میدهد که پذیرش حضور سیاسی حماس را به خلع سلاح این جنبش و پایبندی آن به چارچوب سیاسی مورد قبول سازمان آزادیبخش فلسطین مرتبط کرده است.
رایزنی جناحها برای تشکیل ائتلافهای انتخاباتی
با وجود تحرکات و رایزنیهای جریانهای سیاسی فلسطینی، تاکنون ائتلافی منسجم و نهایی برای شرکت در انتخابات شکل نگرفته است.
در روزهای اخیر صحبتهایی درباره احتمال تشکیل یک فهرست گسترده انتخاباتی شامل جنبش حماس و جریان اصلاح دموکراتیک در جنبش فتح به رهبری محمد دحلان، عضو جداشده از این جنبش در کنار دیگر گروهها و شخصیتهای فلسطینی مطرح شده است.
این رایزنیها هنوز به یک ائتلاف رسمی یا فهرست نهایی تبدیل نشدهاند اما حضور نیروهایی که همواره در مواضع متفاوتی در صحنه سیاسی فلسطین قرار داشتهاند، زمینه را برای شکلگیری نقشه انتخاباتی جدیدی فراهم میکند، بهویژه آنکه نیروهای مخالف با رویکرد رئیس تشکیلات خودگردان آمادگی خود را برای شرکت در انتخابات اعلام کردهاند و برخلاف گذشته قصد تحریم انتخابات را ندارند.
در این رابطه احمد الطنانی، نویسنده و تحلیلگر سیاسی به الجزیره گفت:«ایده تشکیل یک فهرست ائتلافی برای شماری از نیروهای مخالف از اولویت برخوردار است. با این حال، رسیدن به چنین فهرستی نیازمند گفتگویی ملی گستردهتر از سطح گروههای سیاسی است که شخصیتهای ملی، اتحادیهها و نهادهای جامعه مدنی را نیز دربر بگیرد».
الطنانی معتقد است:«با وجود توافق نیروهای مختلف بر برخی اصول کلی، شکاف میان آنها همچنان گسترده است. این اختلافها در موضوعات اجتماعی و اقتصادی، مسئله راهحل دو دولتی و مقاومت مسلحانه و همچنین نحوه اصلاح سازمان آزادیبخش فلسطین و شکل نمایندگی در این سازمان دیده میشود».
این تحرکات در شرایطی صورت میگیرد که نشانههایی از تغییر در میزان محبوبیت جریانهای مختلف دیده میشود. بر اساس آمارها، در صورت نامزدی مروان برغوثی، او با ۵۴ درصد در صدر یک رقابت فرضی ریاستی قرار میگیرد، درحالی که خلیل الحیه، رئیس دفتر سیاسی حماس ۲۶ درصد و محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین، ۱۴ درصد حمایت را به دست میآورند. همچنین ۲۸ درصد معتقدند حماس شایستهتر از دیگران برای نمایندگی و رهبری مردم فلسطین است، درحالی که این رقم برای فتح به رهبری عباس ۲۱ درصد است.
این ارقام، در کنار آمادگی نیروهای مخالف برای شرکت در انتخابات، به فرآیند سیاسی پیشرو اهمیتی فراتر از رقابت بر سر کرسیهای مجلس قانونگذاری میدهد و آن را به آزمونی برای سنجش جایگاه نیروهای فلسطینی و توانایی آنها در بازسازی ساختار سیاسی تبدیل میکند.
در شرایطی که حماس به دنبال گستردهترین ائتلاف ممکن است، فتح بر تشکیل یک فهرست واحد تأکید دارد و با ائتلاف با حماس مخالف است و جریان دحلان نیز در حال بررسی تشکیل یک ائتلاف ملی گستردهتر است، منافع انتخاباتی و سیاسی میان این جریانها به هم نزدیک شده، منافعی که در گذشته به سادگی در یک مسیر مشترک قرار نمیگرفتند.
با این حال، تبدیل این همگرایی به یک فهرست واحد همچنان به توانایی این نیروها برای عبور از اختلافات، توافق بر سر یک برنامه مشترک و نحوه نمایندگی بستگی دارد. علاوهبراین، آنها باید بر موانع قانونی، سیاسی و میدانی موجود در مسیر برگزاری انتخابات نیز غلبه کنند.
با وجود تلاشهای جریانهای سیاسی، اما چالشها در مسیر برگزاری انتخابات آتی وجود دارد. بر این اساس، نتایج نظرسنجی PSR نشان داده که حدود دو سوم فلسطینیان با شرط پایبندی سیاسی به نامزدها مخالفند و حدود دو سوم پاسخدهندگان نیز معتقدند در صورت برگزاری انتخابات، انتخابات آزاد و عادلانه نخواهد بود.
چالش دیگری که در روند سیاسی وجود دارد به امکان عملی برگزاری انتخابات مربوط میشود. با وجود پیشرفت آمادگیهای اداری و ثبتنام بیش از ۱.۶۲ میلیون رأیدهنده در کرانه باختری، معادل ۸۷.۲ درصد افراد واجد شرایط ثبتنام، آمادگی اداری بهتنهایی تضمینکننده اجرای انتخابات نیست. غزه به دلیل پیامدهای جنگ، آوارگی و آسیب به زیرساختها به ترتیبات ویژهای نیاز دارد.
با این حال، کمیته انتخابات عملاً اقدامات خود را در غزه آغاز کرده است، دفاتر خود را دوباره فعال کرده، استخدام و آموزش نیروها را تکمیل کرده، نشستهای هماهنگی و میدانی برگزار کرده و برای تأمین صندوقهای رأی، برگههای انتخاباتی و تجهیزات فنی مورد نیاز انتخابات، مناقصههایی برگزار کرده است.
از سوی دیگر، شرایط اقتصادی و معیشتی نیز ممکن است بر میزان مشارکت تأثیر بگذارد. انتخابات در کرانه باختری در شرایط بحرانهای مالی و اقتصادی طولانیمدت برگزار خواهد شد و ساکنان غزه نیز همچنان با پیامدهای جنگ، آوارگی و کاهش خدمات روبهرو هستند. این شرایط ممکن است مشارکت برخی رأیدهندگان را دشوار کند یا مسائل معیشتی را در اولویت قرار دهد، هرچند در حال حاضر شواهد کافی برای نتیجهگیری قطعی درباره کاهش مشارکت وجود ندارد.
انتخابات نمایش حضور قدرتمند حماس در سپر تحولات فلسطین
اگرچه حماس طی سه سال گذشته شمار زیادی از رهبران سیاسی و فرماندهان نظامی خود را در جنگ غزه از دست داده و توان نظامی آن تا حدی کاهش یافته اما این انتخابات فرصت مغتنمی است تا مهر باطل بر ادعاهای یاوهگویان درباره تضعیف گفتمان مقاومت و پشت کردن مردم به آن زده شود.
حماس دو ماه پیش دولت مستقر در غزه را منحل کرد و آمادگی خود را برای تشکیل یک کمیته تکنوکرات به منظور اداره سیاسی و امنیتی این باریکه اعلام کرد، اقدامی که نشان میدهد این جنبش به دنبال رفع بهانههای رژیم برای عدم اجرای توافق شرم الشیخ و کمک به حل مشکلات مردم غزه است و حفظ قدرت به هر قیمت را نمیخواهد. در دور جدید انتخابات نیز حماس همین رویکرد را دنبال میکند و تلاش دارد با شکل دادن به ائتلافی گسترده با حضور گروهها و جریانهای مختلف فلسطینی، زمینه را برای مشارکت گستردهتر در تعیین آینده سیاسی سرزمینهای فلسطینی فراهم کند.
بنابراین، ائتلاف گروههای سیاسی فلسطینی با حماس، نشانهای دیگر از ادامه حیات سیاسی و حضور قدرتمند این جنبش در آینده تحولات غزه و حتی سراسر فلسطین است. انتخابات همواره یکی از مهمترین صحنههای قدرتنمایی جریان مقاومت در فلسطین بوده است و به همین دلیل، از سال ۲۰۰۶ و پس از پیروزی حماس در آخرین انتخابات سراسری، جریان سازش و رژیم صهیونیستی در بایکوت و جلوگیری از برگزاری انتخابات سراسری همراستا عمل کردهاند.
از اینرو، انتخابات پیشرو میتواند فرصتی مهم برای تبدیل شدن به صحنهای شبیه به یک رفراندوم درباره میزان مشروعیت و پایگاه اجتماعی حماس باشد. این درحالی است که جبهه صهیونیستی ـ سازش طی سالهای اخیر تلاش کرده با فشار سیاسی و رسانهای، جایگاه این جنبش را تضعیف و آن را در افکارعمومی فلسطین بدنام کنند اما این جنبش در عرصه مشروعیت سیاسی، جایگاه رفیعی را در بین مردم فلسطین و ملتهای منطقه پیدا کرد.
تحولات چند سال گذشته نشان داد که بخش قابل توجهی از فلسطینیان با وجود تحمل درد و رنج گسترده، همچنان به آرمانهای مقاومت پایبند هستند و بر این باورند که آزادی سرزمین مادری از اشغال، بدون مبارزه و مقاومت امکانپذیر نیست، رویکردی که حماس خود را یکی از اصلیترین نمایندگان آن میداند.
در سالهای اخیر، سپهر سیاسی فلسطین با شکلگیری ائتلافهای جدید میان نیروهای سیاسی، از جمله حماس و جریانهای ناراضی و جداشده از فتح وارد مرحلهای متفاوت شده است. این همگرایی میتواند آرایش سنتی نیروهای سیاسی فلسطینی را تغییر دهد و زمینه را برای شکلگیری یک ائتلاف گستردهتر در انتخابات فراهم کند.
برای حماس، ائتلاف با جریاهای مختلف تنها یک راهکار انتخاباتی نیست بلکه میتواند ابزاری برای تقویت جایگاه سیاسی این جنبش در شرایط فشارهای فزاینده اسرائیل و آمریکا باشد. در این چارچوب، حماس میتواند به جای حضور صرفاً حزبی، در قالب یک پروژه یا ائتلاف ملی گستردهتر وارد رقابت سیاسی شود. چنین رویکردی همچنین امکان گفتگو با جریانهای مستقل، چپگرا و منتقد فتح را افزایش میدهد و میتواند معادلات قدرت میان جناحهای فلسطینی را دستخوش تغییر کند.
