سایت تحلیلی خبری الوقت | Alwaght Website

انتخاب سردبیر

خبر

بیشترین بازدید

روز هفته ماه

پرونده ها

دکترین امنیت ملی آمریکا در دوران ترامپ

دکترین امنیت ملی آمریکا در دوران ترامپ

undefined
بازسازی غزه؛ چالش‌ها، مخاطرات و سناریوها

بازسازی غزه؛ چالش‌ها، مخاطرات و سناریوها

undefined
طالبان و پاکستان؛ از هم‌پیمانی تا دشمنی

طالبان و پاکستان؛ از هم‌پیمانی تا دشمنی

undefined
کاروان‌های دریایی کمک به غزه

کاروان‌های دریایی کمک به غزه

undefined
جنگ 12 روزه

جنگ 12 روزه

undefined
گاه‌شمار جنگ غزه

گاه‌شمار جنگ غزه

undefined
توافق صلح ایران و عربستان

توافق صلح ایران و عربستان

undefined
طوفان الاقصی

طوفان الاقصی

تندروهای صهیونیست‌ باد کاشتند پس طوفان درو می‌کنند!
فراز و فرود مناسبات ترکیه و عربستان

فراز و فرود مناسبات ترکیه و عربستان

undefined
معامله قرن

معامله قرن

undefined
اختلافات ترکیه و آمریکا

اختلافات ترکیه و آمریکا

undefined
New node

New node

تحولات ترکیه

تحولات ترکیه

undefined
آزادسازی موصل

آزادسازی موصل

آزادسازی موصل یا نبرد بازپس گیری موصل از اشغال گروه تروریستی داعش، عملیات نظامی منظم و کلاسیکی است که از روز دوشنبه ۱۷ اکتبر ۲۰۱۶ به فرمان حیدر العبادی نخست وزیر عراق برای پس گرفتن موصل از سیطره داعش آغاز شد. موصل مرکز استان نینوا و دومین شهر بزرگ عراق در تابستان ۲۰۱۴ به اشغال گروه داعش درآمد و از آن زمان ابوبکر بغدادی، خلافت خودخوانده خود را در این هشر استقرار نمود. عملیات آزادسازی موصل از نوع جنگ‌های شهری منظم به شمار می‌رود.
آزادسازی حلب

آزادسازی حلب

پس از آن که دیدبان حقوق بشر سوریه مستقر در لندن؛ اوایل هفته جاری اعلام کرد که 60 درصد از مناطق شرقی حلب توسط ارتش سوریه از اشغال گروه‌های تروریستی آزاد شده است، حال منابع خبری امروز اعلام کرده‌اند؛ با پیشروی سریع و برق‌ آسای ارتش سوریه طی چند روز گذشته، مناطق تحت کنترل دولت سوریه در شرق حلب، به میزان 80 درصد رسیده است.
New node

New node

New node

New node

سازمان القاعده

سازمان القاعده

سازمان القاعده القاعده پس از 2001 دچار دگرگوني‌هاي چشم¬گيري شد. ساختار هرمي آن جاي خود را به ساختاري داد كه زيرمجموعه‌ها در آن با استقلال عمل فعاليت مي‌كردند. اين تحول اگرچه تسلط مركز بر پيرامون را تقليل داد اما بر گستره و توالي عمليات القاعده در كشورهاي مختلف خاورميانه افزود. با اين حال توان عملياتي كلان القاعده در اثر اين دگرگوني تا حدود زيادي تحليل رفت. القاعده پس از بمب‌گذاري‌هاي لندن در 2005، تاكنون نتوانسته است عمليات موفقيت آميزي در كشورهاي غربي انجام دهد. افزون بر اين، گسترش دامنۀ منطقه اي فعاليت هاي القاعده به كشته و دستگير شدن بسياري از رهبران و كادرهاي اصلي آن انجاميد. با اين حال تمامي اين چالش‌ها مانع تداوم فعاليت القاعده نشد. زيرمجموعه هاي آن در عراق، يمن، افغانستان، پاكستان، سومالي و ديگر كشورها و مناطق فعال باقي ماندند. تشكيلات القاعده تشكيلات القاعده در سال 1988 توسط اسامه بن لادن جهت مبارزه با "اتحاد جماهير شوروي" در افغانستان تأسيس شد. القاعده از سازمان "مكتب الخدمة" كه هدف آن مسلح‌ كردن و آموزش مجاهدين اسلامي براي جنگ با شوروي بود گسترش و پيشرفت يافت. اين سازمان از حمايت و پشتيباني دولت‌هاي اسلامي به ‌ويژه عربستان سعودي و پاكستان و همچنين ايالات متحده آمريكا برخوردار بود. در سال 2000 ايمن ظواهري سازمان "جهاد اسلامي مصر" را با سازمان القاعده ادغام كرد و به شخص دوم اين تشكيلات تبديل شد. خاستگاه اصلي القاعده را بايد "وهابيت" برشمرد كه خود ريشه در جنبش سلفي، مذهب حنبلي و پيروان اهل حديث دارد. رهبران، نظريه پردازان و بسياري از اعضاي القاعده يا وهابي‌اند يا از پيروان مذاهب حنبلي و حنفي كه به وهابيت تمايل زيادي دارند. القاعده را جنبشي سلفي نيز دانسته‌اند، زيرا پيشوايان آن، يعني "احمد بن حنبل" و "ابن تيميه" از نخستين مدعيان سلفي‌گري بوده‌اند. اين تفكر با دريافت خاص خود از توحيد و تكيه بر استدلال‌هاي ظاهرگرايانه بسياري از مسلمانان را كافر مي‌داند و نوك اين ويژگي تكفيري خود را به طور خاص متوجه شيعيان كرده است. ايدئولوژي القاعده بر چهار ركن سلفي‌گري، راديكاليسم، شيعه ستيزي و غرب ستيزي استوار است. از آنجا كه دو ركن آخر بر آمده از ويژگي سلفي‌گري است، به اختصار مي‌توان آن را ايدئولوژي "سلفي راديكال" ناميد. از نگاه آنان، دين يك نظام ساده حقوقي است كه از جانب خداوند براي رهايي بشر از عذاب دنيوي و اخروي نازل شده و تكاليفي را بر او واجب كرده است. به همين دليل بشر براي سعادت دنيا و آخرت بايد به عبادت و اطاعت خدا بپردازد. به رغم تداوم فعاليت، القاعده از نيمۀ دهۀ گذشته دچار چالش‌هاي بزرگي شد كه آيندۀ آن را در هاله‌اي از ابهام فرو برد. چهار چالش عمدۀ القاعده در اين سال ها به ترتيب اهميت عبارتند از: - تنزل جايگاه در جهان اسلام: در نظرسنجي هاي پس از يازده سپتامبر، القاعده از مقبوليت و محبوبيت قابل توجهي در كشورهاي اسلامي برخوردار بود. اين جنبش در ذهن بسياري از مسلمانان متشكل از جهادگراني بود كه پس از آزادسازيِ افغانستان از اشغال ملحدان، مبارزه با ظلم و ستم در ابعاد داخلي (در برابر رژيم‌هاي فاسد منطقه) و خارجي (در برابر امريكا و غرب) و دفاع از منافع جهان اسلام را سرلوحۀ فعاليت هاي خود قرار داده‌اند. اين نوع نگاه در ابتدا با توجه به گفتمان ظلم‌ستيز و جهادگرايانۀ القاعده چندان غيرمنتظره نمي‌نمود. اما با روشن شدن پيامدهاي عملكرد القاعده بر جهان اسلام، به ويژه اشغال افغانستان و عراق و نيز گسترش فعاليت‌هايي كه بيش از هر چيز جان و مال مسلمانان و بي‌گناهان را هدف مي‌گرفت، طرفداري از گفتمان القاعده به تدريج رو به كاهش نهاد. به طور مشخص از سال‌هاي 2005 و 2006 محبوبيت القاعده و پشتيباني از آن در ميان مسلمانان رو به تنزل نهاد، به نحوي كه در 2010 طرفداري از القاعده نسبت به 2001 به نيم كاهش يافت. تنزل هواداري از القاعده به معناي كاهش حمايت پرسنلي و مالي به ويژه از زيرمجموعه‌هاي اين سازمان مي‌باشد. پيامدهاي اين واقعيت را در عراق، يمن و مغرب شاهد بوديم؛ - بهار عربي: دومين چالش، خيزش‌هاي فراگير و مردميِ 2011 در خاورميانه مي‌باشد. اين تحركات در سه جهت براي القاعده پيامدهاي منفي در بر داشت: نخست آنكه تبليغات عليه رژيم‌هاي حاكم كه پيشتر يكي از ابزارهاي اساسي القاعده براي جلب حمايت و توجيه عملكردش نزد مسلمانان بود، با توجه به حضور گستردۀ مردم در اعتراضات ضدرژيم، كارآيي خود را در جذب نيروهاي جوان و پشتيباني مالي از القاعده در ميان شهروندان عرب از دست داد. دوم آنكه تقريباً تمامي نيروهاي فعال در زندگي سياسيِ منطقه – به جز القاعده – در اين تحولات حضور داشتند. تصويري كه دوري القاعده از جوامع عربي را به خوبي به نمايش گذاشت. سوم آنكه، مردمي بودن تحولات و حاشيه‌اي بودن نقش آمريكا و در واقع غافلگيريِ اين كشور از سرعت و گسترۀ تحولات و نيز تضاد آمريكا با برخي از رژيم‌هاي عرب، امكان بهره‌گيري تبليغاتي القاعده از حضور امريكا را از بين برد؛ - حذف رهبر كاريزماتيك: مرگ بن لادن بزرگترين چالش القاعده در طول سال‌هاي فعاليت آن بود. جنبش‌هاي اسلام‌گرا اغلب بر محور شخصيتي كاريزماتيك و نيرومند به فعاليت مي‌پردازند. نگاهي به جنبش‌هاي اسلام‌گراي قرن بيستم در خاورميانۀ عربي نشان مي‌دهد كه حذف رهبريِ كاريزماتيك از صحنه، اغلب به معناي زمين‌گير شدن و آغاز زوال چنين جنبش‌هايي بوده است. افزون بر اين، شخصيت جذاب و محبوبيت بن لادن در ميان اعضاي القاعده و توان سخنوريِ وي نقشي اساسي در تحكيم وحدت سازمانيِ القاعده داشته است. مرگ بن لادن علاوه بر حذف چهرۀ كاريزماتيك و وحدت‌بخشِ القاعده، اين جنبش را با چالش جانشيني روبه رو كرد؛ - بحران جانشيني: هشت هفته پس از مرگ بن لادن اعلام شد كه أيمن الظواهري به جانشيني وي انتخاب شده است. اين فاصلۀ زماني به خوبي گوياي اختلافات دروني القاعده بر سر انتخاب جانشين است. حتي اگر اين تأخير را، بنا بر تحليلي، ناشي از دشواري برگزاري سريع نشست اعضاي عالي‌رتبۀ القاعده براي انتخاب رهبر بدانيم، عدم بيعت زودهنگام زيرمجموعه هاي القاعده اين تحليل را زير سوال برد. تأخير در بيعت ساير زيرمجموعه هاي القاعده، نشان از تأثير چالش جانشيني بن لادن بر وحدت سازماني القاعده مي باشد. افزون بر فقدان اجماع بر سر الظواهري، وي چهره‌اي كاريزماتيك به حساب نمي‌آيد و از شخصيت و قدرت سخنوري بن لادن و اثرگذاري وي در رهبران و كادرهاي القاعده برخوردار نيست. از ديد برخي وي بيشتر براي مديريت يك اداره يا شركت مناسب است تا رهبري يك جنبش جهاني. مجموعۀ چهار چالش فوق، القاعده را در بستر اصلي و در حال دگرگوني فعاليتش، خاورميانه، به حاشيه رانده است. مرگ بن لادن بزرگترين ضربه‌اي بود كه به القاعده وارد شد. اگرچه الظواهري به عنوان ايدئولوگ القاعده معروف است اما وي به وضوح از صفات لازم براي رهبري جنبشي گسترده همچون القاعده برخوردار نيست. وضعيت فعلي القاعده در حالي كه كمتر از سه سال از كشته شدن اسامه بن لادن، بنيان گذار القاعده نگذشته است كه طيف هاي جوان‌تر و نوظهور القاعده پاگرفته و اقدامات انتحاري را در برخي از كشورهاي منطقه انجام مي دهند. اين در حالي مي باشد كه در سال هاي گذشته، القاعده به لحاظ سازماني و ايدئولوژي در مسير تنزل و عقب نشيني بود. روند ظهور مجدد اين سازمان تروريستي در برخي از كشورهاي منطقه را مي توان به شرايط بحراني و بعضاً هرج و مرج داخلي اين كشورها بي ارتباط ندانست. چرا كه خلأ ايدئولوژي در جهان عرب به واسطه شكست حكومت‌هاي اصلاح طلب، بازار سازمان القاعده و ايدئولوژي القاعده گرايي را در جهان عرب رونق بخشيده است. به بيان ديگر، بسياري از مخالفان انقلاب هاي عربي، كه خواهان حفظ ديكتاتورهاي سابق در قدرت بودند و يا خواهان قدرت‌يابي ديكتاتورهاي ديگر و بعضاً بازگشت آن‌ها بودند، نسل جديدي از القاعده نوين را پايه گذاري كرده‌اند. سازماني كه بسياري از اعضاي قديمي و كليدي آن در سال‌هاي گذشته كشته شدند، با گفتمان جديد و با هدف تغيير در جهان اسلام، تنها از طريق جهاد خشونت‌آميز و تروريسم، سعي در پياده نمودن پارادايم خود دارند. در اين بين جماعت اخوان المسلمين به عنوان دشمن محوري القاعده، كه چند سالي در مسير تسلط بر سياست‌هاي جهان عرب، تغييراتي را به وجود آورد، نقش مهمي در تقويت اين گروه نوين بازي كرد. هر چند كه اخوان در ادامه حركت خود، دچار چالش هاي جدي شده است، اما توانست اثبات كند كه تغيير واقعي در جهان عرب بدون تروريسم و اقدامات خشن هم امكان دارد. بر همين اساس، بسياري از تحليلگران، ظهور نسل جديد از گروه القاعده را پيش بيني كردند. نكته قابل تأمل اينكه، نوظهوران و وابستگان به القاعده نوين خيز بلندي از دمشق تا بغداد و بيروت برداشته اند و در سال گذشته خشونت و افراطي‌گرايي هاي فراواني را انجام داده اند. القاعده اي كه در عراق صحبت از شكست و محو جدي آن بود، مجدداً احيا شده و اقداماتي مرگبارتر از گذشته انجام مي‌دهد. امروز گروه دولت اسلامي عراق و شام، داعش بار ديگر براي به دست گرفتن مناطق غربي عراق در حال جنگيدن است. حتي اين گروه با ائتلاف با جبهه النصره در سوريه شكوفاتر شده است و به همراه يكديگر براي نابودي منطقه تلاش مي كنند. بر همين اساس، خشونت فرقه اي بين شيعه و سني چندين برابر شده است. بسياري از جهادي‌هايي كه از اروپا روانه سوريه شده‌اند در آتش القاعده نوين در حال سوختن مي باشند. تلاش گردان‌هاي تروريستي چون (گردان‌هاي عبدا… عزام) براي كشاندن جنگ فرقه‌اي از سوريه به لبنان و عراق است. حتي حمله به سفارت ايران در بيروت و ساير اقدامات انتحاري چون بمب گذاري را در مناطق شيعه نشين در دستوركار خود دارند
گروه داعش

گروه داعش

دولت اسلامي عراق و شام يا داعش به عنوان گروهي منشعب از القاعده محسوب مي شود كه از منظر گرايشات عقيدتي و فكري و همچنين جنبه رفتاري رويكرد يكساني با القاعده دارد. با اين حال رفتارهاي اين گروه تروريستي در طول يك دهه گذشته و به خصوص چند سال اخير نشانگر راديكال تر و خشن تر بودن اين گروه در مقايسه با القاعده است و داعش با توجه به جدايي از القاعده و پيدايش اختلافاتي بين آن دو به عنوان مخوف‌ترين و قدرتمندترين گروه تروريستي در عرصه خاورميانه ظهور كرده است. هر چند كه داعش در شكل كنوني آن محصول بحران سوريه و گسترش اختلافات و منازعات منطقه اي بعد از 2011 است، اما ريشه ها و روند قدرت گرفتن آن به دوره پس از صدام در عراق يعني از سال 2003 به بعد مربوط است. حمله آمريكا به عراق در سال 2003 فرصت و فضاي مناسبي را براي حضور و نقش آفريني گروههاي مسلح و تروريستي مختلف از جمله گروههاي مرتبط با القاعده در اين كشور بوجود آورد. بر اين اساس گروههاي مسلح مختلفي به خصوص در سالهاي پس از 2004 در عراق ظهور كرد كه با جذب نيرو و منابع مالي در تلاش بودند كه با نيروهاي نظامي آمريكايي و همچنين نيروهاي عراقي مقابله كنند. يكي از مهمترين اين گروهها جماعه التوحيد و الجهاد بود كه به رهبري ابومصعب زرقاوي در سال 2004 تشكيل شد. پس از آنكه زرقاوي بيعت خود با اسامه بن لادن رهبر القاعده را اعلام كرد به تنظيم القاعده في بلاد الرافدين تبديل شد و همچنين به اين گروه القاعده عراق نيز اطلاق مي شد. زرقاوي بعد از آزادي از زندان در اردن در سال 1999 رهبري بخشي از داوطلبان جهادي در افغانستان را برعهده داشت، اما در سال 2001 از اين كشور به شمال عراق فرار كرد و در آنجا به گروه انصارالاسلام پيوست و سپس با ايجاد القاعده عراق، وفاداري خود به رهبري شبكه جهاني القاعده را بيان داشت. القاعده عراق به تدريج به اصلي ترين گروه تروريستي در عراق تبديل شد و بيشترين انفجارها و اقدامات تروريستي از سوي اين گروه صورت گرفت. از جمله مهمترين اقدامات القاعده عراق كه در پي ايجاد فتنه مذهبي و جنگ داخلي در عراق بود، انفجار حرم شريف امامين عسگرين در سامرا در سال 2006 بود. اين تشكل عمليات تروريستي خود را به اندازه اي افزايش داد كه به يكي از قوي ترين گروههاي مسلح در صحنه عراق تبديل شد و شروع به گسترش نفوذ خود در مناطق گسترده اي از عراق كرد تا اينكه در سال 2006،‌ زرقاوي علنا در يك نوار ويدئويي تشكيل آنچه را " شوراي مجاهدين" خواند به سركردگي عبدالله رشيد البغدادي اعلام كرد. پس از كشته شدن زرقاوي توسط نيروهاي آمريكايي در سال 2006، ابوحمزه المهاجر به سركردگي اين گروه تعيين شد و در پايان همان سال دولت اسلامي عراق به سركردگي ابوعمر البغدادي تشكيل شد. دولت اسلامي عراق به عنوان گروهي تروريستي و شاخه القاعده در عراق در شكل جديد خود تحت رهبري ابوعمر البغدادي تلاشهاي خود براي ايجاد ناامني در عراق را ادامه داد، با اين حال اين گروه از سال 2008 با افول و كاهش قدرت و تاثيرگذاري در عراق مواجه شد. شكل گيري نيروهاي الصحوه يا بيداري از ميان عشاير سني عراق براي مقابله با القاعده عراق و اقدامات نظامي و امنيتي در مقابل آن باعث تضعيف جدي اين گروه شد. در 19 آوريل 2010، نظاميان آمريكايي و عراقي طي يك عمليات نظامي در منطقه الثرثار، منزلي را هدف قرار دادند كه ابوعمر البغدادي و ابوحمزه المهاجر در آن حضور داشتند و پس از درگيريهاي شديد ميان دو طرف، اين منزل هدف حملات هوايي قرار گرفت و در نتيجه آن دو سركرده تروريستها به هلاكت رسيدند. يك هفته بعد، اين گروه تروريستي در بيانيه اي هلاكت البغدادي و المهاجر را رسما اعلام كرد و پس از حدود ده روز، مجلس شوراي دولت اسلامي عراق تشكيل جلسه داد و ابوبكر البغدادي را به عنوان جانشين ابوعمر البغدادي انتخاب كرد. هر چند در اين دوره دولت اسلامي عراق در مرحله ضعف بود، اما بحران سوريه فرصتهاي نويني را براي اين گروه ايجاد كرد و البغدادي با بهره گيري از آن توانست به جايگاه و نقش آفريني عمده اي در معادلات عراق و سوريه بپردازد. بحران سوريه از چند منظر باعث ايجاد فرصت براي گروه تروريستي دولت اسلامي عراق شد. اول اينكه سوريه با توجه به مجاورت جغرافيايي و پيوستگي سرزميني با عراق فضاي عملياتي مناسبي را براي افزايش قدرت و نقش آفريني اين گروه بوجود آورد. دوم اينكه گسترش بحران و رقابتهاي منطقه اي و افزايش تنشهاي مذهبي و فضاي افراط گرايانه در منطقه منابع انساني و مالي گسترده اي را براي گروه دولت اسلامي عراق فراهم ساخت. با توجه به شرايط جديد سوريه ابوبكر بغدادي يكي از معاونان خود به نام ابومحمد الجولاني را به سوريه فرستاد كه منجر به شكل گيري گروه جبهه النصره در سوريه در 2011 شد. جبهه النصره تا سال 2013 به عنوان گروهي وابسته به القاعده در سوريه معروف بود و توانست با جذب نيرو و منابع مالي به يكي از بازيگران مهم معارض در اين كشور تبديل شود. در حالي كه گزارشهاي اطلاعاتي از رابطه فكري و تشكيلاتي اين گروه با شاخه دولت عراق اسلامي پرده برداشت، در نهم آوريل 2013، ابوبكر البغدادي در يك پيام صوتي اعلام كرد كه جبهه النصره امتداد دولت اسلامي عراق است و تشكيل آنچه دولت اسلامي عراق و شام خواند با ادغام جبهه النصره و دولت اسلامي عراق اعلام كرد. اما طولي نكشيد كه يك نوار صوتي منتسب به ابومحمد الجولاني پخش شد كه در اين نوار از رابطه خود با دولت اسلامي عراق سخن گفت، اما وي ايده ادغام با اين گروه را نپذيرفت و بيعت خود را با شبكه القاعده تحت رهبري ايمن الظواهري اعلام كرد. بر اين اساس به رغم تاكيد ايمن الظواهري بر انحلال داعش و فعاليت جداگانه دولت اسلامي در عراق و جبهه النصره در سوريه، البغدادي بر ادامه حيات داعش تاكيد كرد. بر اين اساس بود كه اختلافات مهمي بين البغدادي و ايمن الظواهري و درگيريهاي بين جبهه النصره و داعش رخ داد. با اين حال داعش توانست به نقش آفريني گسترده تري در سوريه بپردازد و جايگاه خود را در اين كشور با تصرف برخي مناطق تثبيت كند. داعش پس از تقويت خود در سوريه بتدريج حضور و نقش آفريني خود در عراق را نيز گسترش داد. داعشي‌ها كه در طول سال 2013 حضور پراكنده اي در عراق داشتند، از ابتداي 2014 نقش خود در اين كشور را بسيار توسعه دادند. بر اين اساس بود كه آنها توانستند بر مناطق گسترده اي از عراق در استان الانبار مسلط شوند و شهرهاي مهم رمادي و فلوجه را به تصرف خود درآورند. هر چند نيروهاي عراقي توانستند مناطق مهمي از جمله رمادي را از كنترل داعش خارج سازند، اما شهرهايي مانند فلوجه همچنان در دست داعش باقي ماند. در حالي كه ارتش عراق در حال تشديد اقدامات اطلاعاتي و نظامي خود براي خارج ساختن داعش از فلوجه بود، مرحله جديدي از عمليات نظامي و پيشرويهاي اين گروه در استانهاي صلاح الدين، نينوا، ديالي و كركوك آغاز شد. داعش بعد از ناكامي در تصرف سامرا به موصل حمله كرد و توانست بر اين شهر مسلط شود. سپس پيشرويهاي داعش به سوي ساير مناطق عراق ادامه يافت و از جمله باعث تسلط بر تكريت شد. در حال حاضر داعش بر مناطق قابل توجهي از سوريه به خصوص قسمتهاي شرقي مانند الرقه و همچنين بخش‌هاي مهمي از مركز و غرب عراق مسلط است. در چنين شرايطي كه با گسترش توان مالي و انساني داعش و همكاري برخي گروههاي محلي با آن همراه است، تهديدات مختلف ناشي از آن در منطقه در حال گسترش است.
جنبش گولن

جنبش گولن

جنبش گولن طی سال‌های اخیر، جریانی در ترکیه رشد کرده که اگر چه خود را وامدار اندیشه‌های سعید نورسی عالم برجسته ترک می‌داند، اما از جهات گوناگون به ارائه الگویی نوین پرداخته است. این جریان که عموماً با نام رهبر آن فتح‌الله گولن آمیخته است، تحت عناوینی هم‌چون جماعت خدمت، جریان نورچی و جماعت گولن نیز شناخته می‌شود. این جریان نه تنها در ترکیه نوین به عنوان یکی از جریان های مهم شناخته شده، بلکه در سطح منطقه نیز جریانی تاثیرگذار محسوب می شود و طی سال های گذشته، رشدی فزاینده در مناطقی همچون بالکان، آسیای مرکزی و قفقاز، افریقا و حتی امریکا داشته است. شخصیت ودیدگاه های گولن درباره گولن و شخصیت او دیدگاه های متفاوتی وجود دارد. برخی از شاگردان گولن به او لقب خواجه افندی داده اند؛ زیرا وی هم تحصیلات سنتی دینی داشته و هم به فلسفه غرب و به ویژه فلسفه کانت تعلقی ویژه دارد. برخی دیگر از افراد جماعت، او را به چشم حضرت مهدی (عج) نگاه می کنند. برخی دیگر او را یک واعظ ساده مذهبی می دانند که بواسطه نوع سخنرانی هایش در میان مردم مشهور شده است. برخی نیز او را یک مصلح بزرگ دینی و پیام آور صلح و آشتی اسلام با دموکراسی تلقی می کنند. مخالفان وی نیز او را فردی دروغگو و فریبکار توصیف می کنند که حتی جرات بازگشت به ترکیه را نیز ندارد. عده ای نیز اعتقاد دارند گولن با شخصیت بت گونه ای که به هوادارانش داده، تصویری نژادپرست، ناسیونالیست و بیگانه از دیگران، از جماعت خود ترسیم کرده است. تکبر و خوار شمردن کسانی که خارج از جماعت هستند، به رویه ای معمولی تبدیل شده است. به نحوی که نزد پیروان این جماعت، غیر از گولن، سایر علمای جهان اسلام بی اطلاع هستند و درک درستی از مسایل ندارند. (DAĞ, 2014) به هر حال فارغ از آنکه قضاوتی درباره تعارف فوق از گولن و شخصیت وی داشته باشیم، واقعیت آن است که امروز نام فتح الله گولن با اصطلاح اسلام روشنگر یا معتدل ترک که بسیاری از پژوهندگان از آموزه هاو جهان بینی آن با عنوان «پارادایم اسلام اجتماعی» یاد می کنند، گره خورده است.( فلاح، 207:1389-205) در حقیقت فتح الله گولن در ترکیه به عنوان پدر اسلام اجتماعی معروف است و وی را بنیانگذار و رهبر جنبش گولن می‌خوانند. همچنین برخی از کتاب های گولن از پرفروش ترین کتاب ها در ترکیه و حتی سایر کشورهای اسلامی بوده اند. مدارس او در بیش از 160 کشور جهان فعالیت می کنند و آراء و افکار وی را به شاگران خود منتقل می کنند. جماعت خدمت(جریان گولن) آنچه امروز به نام جریان گولن یا جماعت خدمت معروف است، حاصل اندیشه ها و تلاش های محمد فتح الله گولن است. وی به عنوان یکی از شاگردان مکتب نورسی، تلاش زیادی جهت مدرن کردن جنبش نور انجام داد. وی که مشهورترین واعظ، نویسنده و تدریس کننده علوم اخلاقی و الهیات ترکیه محسوب می شود، در صدر جریانی قرار گرفته که طی سال های گذشته از تاثیر به سزایی در فضای سیاسی ـ اجتماعی ترکیه و برخی دیگر از کشورهای اسلامی برخوردار بوده است. اگر چه گولن صراحتا نورجی بودن خود را به زبان نیاورده و در سخنرانی ها کمتر از سعید نورسی یاد می کند، باید این حال جریان وی عمدتا جریانی منشعب از جماعت نور تلقی می شود. گولن که هم اکنون در پنسیلوانیای آمریکا زندگی می کند، خطیبی توانا است که از سن 14 سالگی خطابه می کرده است. وی بیشتر آموزش های دینی خود را نزد پدر و در تکیه محله خود نزد علما و متصوفه فرا گرفته است. پدرش علاوه بر زبان عربی و ترکی، زبان فارسی را هم به او آموخت. وی که هیچگاه ازدواج نکرده و مجرد زندگی می کند، بحث های دینی خود را با احساسات، عواطف و بیانی رسا همراه می کند و عیبی نمی بیند که هنگام موعظه، اشکش بر گونه جاری شود. او از طریق فن خطابت و همچنین با شیوه های خاص خود مانند گریه کردن در حال سخنرانی، توجه مخاطبان را به خود معطوف کرده و نورجی ها و دیگر افراد گروه های دینی را تحت تأثیر قرار داده است. از جلسات وعظ او فیلمبرداری می‌شود و این فیلم ها میان هوادارانش دست به دست می چرخد و تکثیر می شود. همچنین مجموعه سخنرانی های فتح الله گولن در قالب کاست و سی دی در مناطق مختلف توزیع می شود. این اقدام که هم پول و هم طرفداران او را افزایش داده است، با مخالفت سایر زعمای حرکت نورجی مواجه شده و اعتراض آنها را برانگیخته است. با این حال فتح الله گولن همچنان به این شیوه تشکیلاتی خود ادامه می دهد و موفق به ایجاد شبکه ای گسترده شده است. ماهیت جریان گولن درباره این جریان، دیدگاه‌های کلان مختلفی وجود دارد. به نحوی که برخی جریان گولن را جریان بومی می دانند که از بطن جامعه و اعتقادات مذهبی مردم ترکیه برخاسته است و برخی دیگر نیز آن را جریانی وارداتی تلقی می‌کنند که توسط امریکا و سایر کشورهای غربی مورد حمایت قرار گرفته است. باید توجه داشت که فتح الله گولن در ترکیه به شخصیت افسانه ای تبدیل شده که حضور، نفوذ و سایه وی و جماعتش در محیط و فضای کلیه اماکن سیاسی، نظامی و امنیتی ترکیه سایه افکنده و وابستگی این جماعت و التزام آن به احکام اسلامی و سیاست های آن بطور واضح و شفاف مشخص نیست. در واقع این جریان به رغم تعدد و تنوع حوزه های فعالیتش، همچنان ناشناخته و مبهم به نظر می رسد و بسیاری از صاحب نظران چه در داخل و چه خارج از ترکیه، نسبت به مقاصد و نیات دراز مدت این جریان اظهار بی اطلاعی می کنند. به نحوی که هیچ کس از میزان قدرت مالی و تعداد طرفداران این جریان اطلاع درستی ندارد و معلوم نیست نفوذ گولن در دستگاه های کلیدی دولتی تا چه حد است و در صورت احراز قدرت بیشتر، چه خط مشی را پیش خواهد گرفت.
alwaght.net
مصاحبه
گفتگو با اسماعیل باقری، کارشناس مسائل شبه‌قاره

رونق تجارت اِکو در گرو عبور از ملاحظات سیاسی و فشارهای خارجی

چهارشنبه 27 آبان 1405
رونق تجارت اِکو در گرو عبور از ملاحظات سیاسی و فشارهای خارجی
اختلافات سیاسی و وابستگی به ملاحظات قدرتهای خارجی نه‌ تنها اهداف اقتصادی اعضای اکو را تهدید می‌کند بلکه به گفته برخی کارشناسان فرصت شکل‌گیری یک شبکه تجاری مکمل در منطقه را نیز از بین می‌برد.

 

الوقت- نشست اخیر وزرای خارجه سازمان همکاری اقتصادی (اکو) در پاکستان درحالی برگزار شد که سایه تنش‌های منطقه‌ای و اختلافات میان برخی اعضا بیش از گذشته بر آینده همکاری‌های این سازمان سنگینی می‌کند، وضعیتی که می‌تواند اکو را از مأموریت اصلی خود در جهت تقویت پیوندهای اقتصادی و گسترش تجارت منطقه‌ای، دور کرده و فرصتهای پیش‌روی اعضا را تحت تأثیر قرار دهد.

در همین چارچوب، «الوقت» در گفتگو با اسماعیل باقری، کارشناس مسائل شبه‌قاره به بررسی چشم‌انداز راهبردی اکو و موانع پیش‌روی همگرایی اقتصادی در منطقه پرداخته است.

 

تشدید تنش‌های مرزی میان افغانستان و پاکستان و کاهش مبادلات تجاری دو کشور، چه پیامدهایی برای ساختار اقتصادی و روند همگرایی تجاری در سازمان اکو خواهد داشت؟

پیش از پاسخ به این پرسش، شاید بتوان گفت مهم‌ترین فلسفه تشکیل سازمان اکو این بود که کشورهای عضو از ظرفیت‌های بومی منطقه برای توسعه تجارت و گسترش روابط اقتصادی استفاده کنند. یکی از پیامدهای گسترش روابط اقتصادی نیز توسعه روابط سیاسی بود. روابط فرهنگی هم اهمیت ویژه‌ای داشت، چراکه کشورهای عضو از نظر تاریخی، تمدنی و فرهنگی به‌ شدت به یکدیگر نزدیک هستند و در واقع، از یک حوزه فرهنگی بزرگ در منطقه الهام گرفته‌اند.

بدون شک، تشدید تنشهای مرزی میان افغانستان و پاکستان موجب کاهش اعتماد متقابل و تضعیف اکو می‌شود. این مسئله به‌ویژه در حوزه تجارت، مشکلاتی در زمینه ترانزیت و حمل‌ونقل کالا و خدمات ایجاد می‌کند و در نهایت، مانع گسترش روابط تجاری و اقتصادی در حد مطلوب می‌شود، موضوعی که در عمل هم شاهد آن بوده‌ایم.

 

با وجود تأکید کشورهای عضو اکو بر گسترش همکاری‌های اقتصادی و تعمیق روابط تجاری میان خود، آمریکا در تلاش است روابط این کشورها با ایران را محدود کند. فشارهای واشینگتن تاکنون چه تأثیری بر سطح مبادلات تجاری اعضای اکو با ایران داشته و این روند چه چالش‌هایی برای همکاری‌های منطقه‌ای ایجاد کرده است؟

فشارهای آمریکا به‌ویژه بر کشورهایی که با ایران مراودات اقتصادی دارند، عملاً موجب شده که این کشورها در روابط اقتصادی با ایران ملاحظات سیاسی را در نظر بگیرند. نمونه مشخص آن «خط لوله صلح» است که با سرمایه‌گذاری ایران تا مرز پاکستان امتداد یافت اما اکنون سرمایه ایران چندین سال است که بلاتکلیف مانده و پاکستان با وجود موافقت برای احداث ۸۰ کیلومتر خط لوله در داخل خاک خود، به دلیل تحریم‌های آمریکا و ملاحظات اقتصادی سالهاست که آن را به تعویق انداخته و عملاً اقدامی انجام نداده است. بنابراین، فشارهای آمریکا موجب کاهش سطح مبادلات تجاری و اقتصادی میان کشورها می‌شود و این مبادلات را پرهزینه و با موانعی مواجه می‌کند، موضوعی که همین حالا در روابط ما با پاکستان وجود دارد.

حتی ترکیه نیز ملاحظات سیاسی خود را دارد و تحت تأثیر فشارهای آمریکا قرار می‌گیرد اما مقامات ترکیه عاقلانه‌تر از پاکستان فکر می‌کنند. در حال حاضر، ما با برخی مشکلات در گمرکات مرزی با پاکستان مواجه هستیم اما پاکستان نیز به این مسیر نیاز دارد و در عمل، خودش هم از این وضعیت آسیب می‌بیند، به همین دلیل تا حدودی همکاری می‌کند.

از سوی دیگر، فشارهای آمریکا موجب می‌شود کشورها در حوزه ترانزیت به دنبال مسیرهای جایگزین باشند که نمونه‌های آن را هم شاهد هستیم که پاکستان تلاش می‌کند از مسیر دیگری برای تجارت استفاده کند و ترکیه نیز مسیرهایی مانند کریدور ارمنستان، آذربایجان و دریای کاسپین تا ترکمنستان را دنبال می‌کند. در مجموع، کریدورهای مختلفی طراحی شده‌اند که شکل‌گیری برخی از آنها به تحریم‌ها و فشارهای آمریکا برمی‌گردد.

نکته اصلی در این زمینه، میزان وابستگی کشورهای مختلف به نظام مالی و بانکی آمریکا و غرب است که خود به عاملی تأثیرگذار تبدیل می‌شود. این وابستگی عملاً موجب می‌شود کشورها با وجود تحریم‌ها، روابط خود با ایران را تا جایی که نیازهایشان اقتضا می‌کند حفظ کنند. برای مثال، قزاقستان در برخی موارد به دلیل روابط اقتصادی با ایران از سوی آمریکا تحریم می‌شود اما این روابط تا جایی که نیازهای دو کشور تأمین شود ادامه پیدا می‌کند. بنابراین، فشارهای آمریکا روابط را دشوارتر، پرهزینه‌تر و گاهی فرسایشی می‌کند و موانعی بر سر راه همکاری‌های اقتصادی کشورها به وجود می‌آورد.

 

سازمان اکو طی سالهای اخیر تلاش کرده با احیای ظرفیت‌های خود، به قطب مهم اقتصادی و تجاری منطقه تبدیل شود. محدود شدن یا حذف تجارت اعضای این سازمان با ایران چه تأثیری بر تحقق این هدف و انسجام شبکه تجاری اکو خواهد داشت؟

سازمان اکو به دنبال این بود که کشورهای عضو از طریق همگرایی تجاری و اقتصادی از ظرفیت‌های یکدیگر استفاده کنند و نوعی وضعیت مکمل در اقتصادهای خود ایجاد کنند تا عملاً به یک قطب اقتصادی تبدیل شوند اما در عمل چنین اتفاقی نیفتاد. ملاحظات سیاسی کشورها، از جمله در نظر گرفتن مواضع آمریکا و مشوق‌هایی که برخی کشورها از غربی‌ها دریافت کردند موجب کاهش روابطشان با ما شد.

حتی روابط اقتصادی برخی کشورهای عضو با یکدیگر، مانند افغانستان و پاکستان، همواره با فراز و نشیب همراه بوده است. روابط افغانستان با کشورهای آسیای مرکزی و روابط ترکیه با سایر اعضای اکو در مقاطعی گسترش پیدا کرده و برخی مواقع کاهش یافته است. بنابراین، این مسائل بر روند همکاری‌های اقتصادی تأثیرگذار بوده‌اند.

از اینرو، محدود شدن یا حذف تجارت سایر اعضای این سازمان با ایران عملاً به ضرر هر دو طرف است. بنابراین، کشورهای عضو بخواهند یا نخواهند باید بپذیرند که ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و وسعت سرزمینی و موقعیت ژئواکونومیکی یکی از بهترین مسیرها برای ترانزیت است و هر مسیری غیر از ایران هزینه بیشتری به همراه دارد. در نتیجه، این کشورها از این ظرفیت استفاده نمی‌کنند و ایران نیز آسیب می‌بیند.

مطمئناً توسعه پایدار اقتصادی و ترویج تجارت درون‌ منطقه‌ای که از مهم‌ترین اهداف اکو بوده، مستلزم آن است که کشورها در حوزه اقتصادی، منافع و مصالح ملی خود را در نظر بگیرند و همکاری میان کشورهای عضو را در اولویت قرار دهند اما متأسفانه این همکاری‌ها تحت تأثیر برخی مسائل قرار گرفته است، به این معنا که برخی کشورها در همراهی با آمریکا عملاً به سازمان اکو ضربه می‌زنند. در نتیجه، آن ظرفیتی که اکو و کشورهای عضو می‌توانستند با همکاری یکدیگر برای توسعه و تقویت روابط اقتصادی و گسترش تجارت ایجاد کنند، عملاً محقق نمی‌شود.

 

تعطیلی گذرگاه‌های مرزی ایران و پاکستان، از جمله گذرگاه میرجاوه، با توجیهات امنیتی چه اهداف و ملاحظاتی را دنبال می‌کند؟ این محدودیت‌ها چه پیامدهایی برای روابط دوجانبه، مبادلات تجاری و تعاملات مرزی دو کشور به همراه خواهد داشت؟

در این مورد باید گفت که پاکستان ملاحظات امنیتی جدی دارد. این کشور در حال حاضر به‌ عنوان میانجی میان ایران و عربستان مطرح است اما از سوی دیگر، بیش از ۸ هزار نیرو و یک اسکادران متشکل از چندین جنگنده را در حمایت از عربستان به مناطق مرزی عربستان و یمن اعزام کرده است. این موضوع نشان می‌دهد که پاکستان تا چه اندازه سیاستی دوگانه دارد و منافع مالی برایش اهمیت زیادی دارد.

از سوی دیگر، پاکستان به بهانه مبارزه با گروه‌های تروریستی از جمله جیش‌الظلم و گروه‌های تجزیه‌طلب بلوچ و ارتش آزادی‌بخش بلوچستان، مرز میرجاوه را بسته است. در گذرگاههای دیگر مانند «ریمدان و پیشین» نیز زیرساختهای لازم به‌طور کامل فراهم نیست. در برخی بازارچه‌های مرزی، زیرساختهای ایران بهتر است و طرف مقابل امکانات لازم را ندارد و در برخی نقاط نیز وضعیت برعکس است. این مسائل عملاً موجب کندی تردد کامیون‌ها شده و مشکلات مربوط به روادید و عبور و مرور کامیون‌ها نیز تأثیر زیادی بر روند تجارت دارد.

همچنین، موانعی در زمینه خطوط ریلی به‌ویژه در منطقه میرجاوه (ایران) – تفتان (پاکستان) وجود دارد که عرض خطوط ریلی ایران و پاکستان متفاوت است و این مسئله نیز برای هر دو طرف مشکل ایجاد می‌کند. گفتنی است خط ریلی میرجاوه- تفتان شبکه ریلی ایران را به بلوچستان پاکستان و شهر مهم کویته متصل می‌کند.

پیامد این محدودیت‌ها نیز روشن است که به کاهش تجارت منجر خواهد شد. هدف‌گذاری اقتصادی ایران و پاکستان برای رسیدن به حجم تجارت ۱۰ میلیارد دلاری طی پنج سال آینده به‌ شدت خوش‌بینانه است، مگر اینکه موانع گفته‌ شده برطرف شود، پاکستان ملاحظات سیاسی خود را کنار بگذارد و از رویکرد دوگانه‌ای که همواره داشته فاصله بگیرد. با اینکه پاکستان در دیدار با مقامات ایرانی برخورد بسیار گرم و صمیمانه‌ای دارد و با روی خوش از آن‌ها پذیرایی می‌کند اما در عمل، در مرزها با هزاران مشکل مواجه هستیم.

 

واگذاری بخشی از فعالیت‌های بندر چابهار به طالبان چه فرصت‌های اقتصادی و ترانزیتی جدیدی پیش روی ایران و افغانستان قرار می‌دهد. آیا طالبان از ظرفیت، توان اجرایی و اراده سیاسی لازم برای بهره‌برداری مؤثر از این فرصت‌ها برخوردار است؟

واقعیت این است که اگر ایران در روابط اقتصادی نقش بازیگر تعیین ‌کننده را داشته باشد می‌تواند اهداف کلان‌تری را دنبال کند، مثلاً از طریق افغانستان به آسیای مرکزی و چین دسترسی پیدا کند. این رویکرد بسیار خوب است، به شرط آنکه بر اساس برنامه و راهبرد خود پیش برود نه اینکه طالبان راهبردی داشته باشد و ما صرفاً ابزار تحقق آن باشیم.

برای مثال، طالبان به دلیل مشکلاتی که با پاکستان دارد و بسته بودن مسیرهای ارتباطی ممکن است بخواهد از ظرفیت ایران استفاده کند. در مقابل، هرچه موقعیت و قدرتش بیشتر توسعه پیدا کند، دستش برای برخوردهای سخت‌گیرانه‌تر از جمله علیه شیعیان بازتر می‌شود. طالبان حتی با واژگان فارسی هم مشکل دارد و تحمل آن را ندارد، تا جایی که در دانشگاه‌ها نیز با برخی کلمات فارسی مخالفت می‌کند. اگر قرار باشد چنین شرایطی حاکم باشد، به نظرمی‌رسد باید این مسائل را به جد مورد توجه قرار داد و دقیق‌تر به روابط اقتصادی با افغانستان نگاه کنیم.

نکته دیگر این است که حجم مبادلات اقتصادی ما با افغانستان را حدود سه‌ونیم تا چهار میلیارد دلار اعلام می‌کنند و بخش عمده این مبادلات نیز به صادرات ایران اختصاص دارد و در واقع، ما بیشتر صادرکننده هستیم. البته حکومت فعلی افغانستان به دلیل تحریم‌های آمریکا، محصور بودن این کشور در خشکی، بسته بودن مرزهایش با پاکستان و نیاز شدید به کالاهای ایرانی از مصالح صنعتی و ساختمانی گرفته تا مواد غذایی و دارویی و مصرفی، حدود 30 تا 35 درصد از نیازهایش را از سمت ایران تامین می‌کند به‌ویژه که کالاهای ایرانی داری کیفیت و قیمت مناسب هستند. برای مثال، تأمین میلگرد، سیمان و بسیاری از مصالح ساختمانی از ایران برای آنها آسانتر و مقرون‌به‌صرفه‌تر است. از طرف دیگر، با واردات این کالاها، زمینه صدور خدمات فنی و مهندسی ایران نیز فراهم می‌شود.

بنابراین، بخش قابل‌توجهی از منافع این روابط به ظاهر ناتراز تجاری نصیب طرف افغانستانی می‌شود. نباید تصور کنیم صرفاً به دلیل اینکه تراز تجاری به نفع ایران است، لزوماً ایران برنده این مبادلات است و افغانستان متضرر می‌شود.

در مورد واگذاری بخشی از بندر چابهار به طالبان نیز اقداماتی انجام شده و طالبان توانسته کانال «قوش‌تپه» را احداث کند که فاز نخست آن به پایان رسیده و فاز دوم نیز در حال اتمام است. شاید برخی تصور کنند که طالبان از توان و ظرفیت فنی چندانی برخوردار نیست اما واقعیت این است که نگاه طالبان به این مسائل و توسعه اقتصادی، راهبردی است و به موضوعاتی مانند ترانزیت، راه‌آهن، جاده‌سازی و حتی مسیرهای هوایی توجه می‌کنند.

نکته دیگر اینکه طالبان برای حوزه‌های اقتصادی برنامه دارد و نیروی انسانی موردنیاز را نیز تربیت و آموزش داده است. این مسئله را می‌توان در پروژه‌هایی که در کابل و سایر مناطق در حال اجرا دارند مشاهده کرد. بنابراین، از نظر فنی توانایی اجرای چنین پروژه‌هایی را دارند، هرچند تأمین این ظرفیت‌های فنی و مهندسی احتمالاً از طریق همکاری با مهندسان و متخصصان ترکیه، چین، هند و دیگر کشورها امکان‌پذیر خواهد بود.

 

تگ ها :

اکو نشست تجارت کاهش ملاحظات ایران پاکستان همکاری کریدور

نظرات
نام :
پست الکترونیک :
* متن :
ارسال

گالری

تصویر

فیلم

رونمایی از شهر موشکی سپاه

رونمایی از شهر موشکی سپاه