الوقت- پس از بیش از دو دهه حضور نظامی آمریکا و متحدانش در عراق، خروج آخرین نیروهای ائتلاف بین‌المللی به صحنه‌ای برای نمایش آنچه بغداد «روز حاکمیت» می‌خواند تبدیل شد؛ روزی که خیابان‌های بغداد، نجف، بصره، فلوجه و شهرهای دیگر عراق شاهد رژه خودروها، برافراشته شدن پرچم عراق، آتش‌بازی و برگزاری مراسم‌های عمومی بود و شمار کثیری از شهروندان عراقی نیز با تجمع در خیابان‌ها، پایان حضور نیروهای آمریکایی را جشن گرفتند.
این مراسم در شرایطی برگزار شد که خروج نیروهای آمریکایی، به‌ویژه از پایگاههای نظامی در اقلیم کردستان، عملاً پایانی بر یکی از طولانی‌ترین دوره‌های حضور نظامی واشنگتن در عراق به شمار می‌رود؛ حضوری که از حمله سال ۲۰۰۳ آغاز شد، با خروج نیروهای رزمی آمریکا در سال ۲۰۱۱ وارد مرحله‌ای جدید شد و سپس در سال ۲۰۱۴ تحت عنوان مبارزه با داعش بار دیگر به بازگشت نیروهای آمریکایی و شکل‌گیری ائتلاف بین‌المللی انجامید.
با پایان این مرحله، بغداد تلاش کرده است تصویر عراقِ برخوردار از توانایی تأمین امنیت خود و اداره امور داخلی بدون حضور نیروهای خارجی را برجسته کند؛ تصویری که برای بخش‌هایی از جامعه عراق، نماد بازیابی حاکمیت ملی پس از سال‌ها جنگ، اشغال و مداخله خارجی است.
خیابان‌های بغداد؛ جشن خروج
در بغداد، کاروان‌های خودروهای پلیس، پرچم‌های عراق و مراسم‌های عمومی در میدان‌های اصلی، فضای پایتخت را تحت تأثیر قرار داد.
شهرداری بغداد نیز برای برگزاری مراسم «روز حاکمیت» برنامه گسترده‌ای را اجرا کرد؛ از برافراشتن پرچم عراق و نصب نمادهای این مناسبت گرفته تا شست‌وشو و پاکسازی خیابان‌ها.
این اقدامات صرفاً بخشی از برنامه‌های خدماتی شهری نبود، بلکه در کنار مراسم رسمی و نظامی، به بخشی از فضای نمادین این مناسبت تبدیل شد. مقام‌های شهری تلاش کردند جشن حاکمیت را از یک مراسم رسمی فراتر برده و آن را در زندگی روزمره شهروندان و فضای عمومی بغداد قابل مشاهده کنند.
یکی از کارکنان شهرداری در همین زمینه گفت: «ما می‌خواهیم مردم این رویداد را در خیابان‌ها ببینند، نه فقط روی بنرها.»
در نجف نیز نیروهای عراقی رژه‌ای با خودروهای نظامی و امنیتی برگزار کردند. در بصره نیز شهروندان با راه‌اندازی کاروان‌های خودرویی، خروج نیروهای آمریکایی را جشن گرفتند.
در بغداد همچنین صدها نفر از هواداران گروه‌های مسلح عراقی تجمع کردند و با در دست داشتن پرچم عراق و گروه‌های مقاومت، شعارهایی علیه آمریکا سر دادند. آتش‌بازی نیز آسمان شهر را روشن کرد و فضای جشن عمومی را شکل داد.
در همین حال، واحد رسانه امنیتی عراق اعلام کرد که نیروی هوایی این کشور به مناسبت روز حاکمیت، نمایش هوایی بر فراز بغداد و شماری از استان‌ها برگزار خواهد کرد. در بیانیه این نهاد، این نمایش هوایی نمادی از «عزت»، «اراده» و «حاکمیت» عراق توصیف و تأکید شد که آسمان این کشور توسط نیروهای عراقی حفاظت خواهد شد.
«احساس می‌کنم دوباره متولد شده‌ام»
بازتاب‌های اجتماعی خروج نیروهای آمریکایی در میان شهروندان عراقی نیز قابل توجه بود. «احمد صلاح»، یکی از ساکنان بغداد، این عقب‌نشینی را موجب شادی خود دانست و گفت که احساس می‌کند در ۷۰ سالگی «دوباره متولد شده است».
با این حال، اظهارات او تنها به جشن گرفتن خروج نیروهای آمریکایی محدود نشد. صلاح در عین استقبال از پایان حضور نظامی آمریکا، خواستار آن شد که گروه‌های مسلح قدرتمند نیز سلاح‌های خود را تحویل دهند و تأمین امنیت کشور به‌طور کامل در اختیار دولت قرار گیرد.
او گفت: «بگذارید دولت مسئول حفاظت از هر دوی ما، شما و من، در زمین، هوا و دریا باشد.»
این موضع نشان می‌دهد که موضوع حاکمیت در عراق تنها به خروج نیروهای خارجی محدود نمی‌شود. برای بخشی از جامعه عراق، حاکمیت ملی زمانی کامل می‌شود که دولت مرکزی نیز انحصار تصمیم‌گیری و استفاده از زور را در اختیار داشته باشد.
«دیگر به نیروهای خارجی نیاز نداریم»
«ابراهیم سالم»، یکی دیگر از شهروندان عراقی، خروج ائتلاف را خبری مثبت دانست و گفت عراق اکنون توانایی اداره امور داخلی و خارجی خود را بدون نیاز به نیروهای خارجی دارد. از نگاه او، خروج نیروهای ائتلاف تأییدی بر استقلال تصمیم‌گیری عراق است.
«رائد العبایجی» از ساکنان موصل نیز همین دیدگاه را مطرح کرد و گفت عراقیها هیچ نهاد خارجی را در خاک کشورشان نمی‌خواهند.
او با اشاره به وضعیت امنیتی نینوا تأکید کرد که امنیت این استان و دیگر مناطق عراق اکنون بر عهده نیروهای امنیتی عراقی قرار دارد و خروج ائتلاف را در راستای منافع کشور می‌داند؛ زیرا به گفته او، این روند می‌تواند به شکل‌گیری یک تصمیم حاکمیتی واحد و کاهش دخالت خارجی منجر شود.
این اظهارات را می‌توان بخشی از روایت گسترده‌تری دانست که در سال‌های اخیر در عراق شکل گرفته است؛ روایتی که بر افزایش توان نیروهای امنیتی و نظامی عراق و ضرورت پایان دادن به حضور نیروهای خارجی تأکید دارد.
خروج امروز، نتیجه یک روند دو ساله
با این حال، پایان مأموریت ائتلاف تصمیمی ناگهانی نبود. مذاکرات بغداد و واشنگتن درباره آینده حضور ائتلاف از ژانویه ۲۰۲۴ و در چارچوب جلسات کمیته عالی نظامی دو کشور آغاز شد.
در این مذاکرات، سه کمیته تخصصی مأمور بررسی تهدید داعش، محیط عملیاتی و توانمندی نیروهای امنیتی عراق شدند. هدف این فرایند، ارزیابی شرایط امنیتی عراق و تعیین جدول زمانی برای عبور از مأموریت ائتلاف بین‌المللی به سمت یک رابطه امنیتی دوجانبه میان عراق و کشورهای عضو ائتلاف بود.
بنابراین، خروج نیروهای آمریکایی را نمی‌توان صرفاً نتیجه یک تصمیم مقطعی دانست. این خروج حاصل روندی بود که در آن بغداد تلاش کرد مسئولیت امنیت کشور را بیش از گذشته بر عهده نیروهای داخلی قرار دهد و رابطه امنیتی خود با واشنگتن را از حضور نظامی گسترده به همکاری دوجانبه تغییر دهد.
پایان یک مأموریت یا پایان یک دوره؟
اهمیت نمادین این خروج را باید در سابقه حضور آمریکا در عراق جست‌وجو کرد. حمله سال ۲۰۰۳ به سقوط حکومت صدام حسین انجامید، اما پس از آن عراق وارد دوره‌ای طولانی از خشونت، شورش، درگیری‌های فرقه‌ای و بی‌ثباتی شد. در سال‌های بعد نیز ظهور داعش بار دیگر زمینه بازگشت نیروهای آمریکایی و تشکیل ائتلاف بین‌المللی را فراهم کرد.
از این منظر، خروج کنونی را می‌توان پایان یک چرخه نظامی دانست که بیش از دو دهه ادامه داشته است؛ چرخه‌ای که در آن عراق از اشغال و دولت‌سازی تحت نظارت آمریکا، به خروج نیروهای آمریکایی، سپس بازگشت آنها برای مقابله با داعش و در نهایت انتقال مسئولیت امنیتی به نیروهای عراقی رسید.
اما میراث این دوره همچنان در ساختار سیاسی، امنیتی و اجتماعی عراق قابل مشاهده است. اختلاف بر سر نقش گروه‌های مسلح، رابطه بغداد با واشنگتن، نحوه تنظیم روابط امنیتی با کشورهای خارجی و مسئله انحصار سلاح در دست دولت، همچنان از موضوعات مهم سیاست داخلی عراق محسوب می‌شود.
از همین رو، جشن خروج نیروهای آمریکایی را نمی‌توان تنها یک مراسم نمادین دانست بلکه خروج سربلند از یک مرحله حساس از تاریخ معاصر خونین عراق، بازگرداندن عزت و استقلال تحقیر شده یک ملت و پیروزی بر دشمنی بزرگ در لباس متحد و دوست است.
این مراسم در واقع تلاشی برای بازتعریف یک نقطه عطف در تاریخ معاصر عراق است؛ نقطه‌ای که در آن بغداد می‌خواهد نشان دهد مرحله‌ای از وابستگی امنیتی به نیروهای خارجی به پایان رسیده و مسئولیت حفظ امنیت کشور بیش از گذشته بر عهده نهادهای عراقی قرار گرفته است.
در خیابان‌های بغداد، نجف و بصره، پرچم عراق، رژه خودروهای نظامی و شعارهای ضدآمریکایی، هر کدام بخشی از این روایت را بازنمایی کردند؛ روایتی که برای برگزارکنندگان آن، خروج نیروهای خارجی را نه صرفاً پایان یک مأموریت نظامی، بلکه نمادی از بازگشت حاکمیت به کشوری می‌داند که بیش از دو دهه، صحنه حضور مستقیم و غیرمستقیم قدرت‌های خارجی بوده است.
