الوقت - جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، علاوه بر تلفات انسانی، خسارات اقتصادی و تخریب زیرساخت‌های حیاتی، جبهه دیگری از ویرانی را نیز به همراه داشته که کمتر در کانون توجه رسانه‌ها و نهادهای بین‌المللی قرار گرفته است؛ تخریب محیط زیست و به خطر افتادن سلامت نسل‌های آینده. آتش‌سوزی تأسیسات نفتی و گازی، انتشار گسترده آلاینده‌های سمی، آلودگی احتمالی منابع آب و خاک و تهدیدهای ناشی از حمله به تأسیسات هسته‌ای، ابعاد دیگری از پیامدهای جنگ هستند که می‌توانند حتی پس از پایان درگیری‌ها نیز ادامه پیدا کنند. در چنین شرایطی، سفر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، به ترکیه و حضور در سی‌ویکمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل (COP31) فرصتی مهم برای بین‌المللی کردن ابعاد کمتر دیده‌شده خسارات جنگ و مطالبه پاسخگویی عاملان آن به شمار می‌رود.
پزشکیان روز ۲۰ آبان در سخنرانی خود در اجلاس اقلیمی آنتالیا، با تأکید بر پیوند میان صلح و حفاظت از محیط‌زیست، خواستار مستندسازی خسارات زیست‌محیطی حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی و ایجاد سازوکارهای بین‌المللی برای پاسخگو کردن عاملان این خسارات شد.
یک‌ونیم میلیون تن دی‌اکسیدکربن در آسمان ایران
یکی از مهم‌ترین محورهای سخنان رئیس‌جمهور ایران در اجلاس آنتالیا، ابعاد انتشار آلاینده‌ها در نتیجه حملات به زیرساخت‌های انرژی ایران بود. پزشکیان اعلام کرد حمله به تأسیسات سوختی عسلویه حدود ۵۰۰ هزار تن و حمله به مخازن سوخت اطراف تهران حدود یک میلیون تن دی‌اکسیدکربن وارد جو کرده است. به این ترتیب، مجموع انتشار اعلام‌شده در نتیجه این حملات به حدود یک‌ونیم میلیون تن دی‌اکسیدکربن می‌رسد.
این آمار تنها بخشی از پیامدهای زیست‌محیطی حملات است. تخریب پالایشگاه‌ها، مخازن نفتی و تأسیسات گازی علاوه بر انتشار گازهای گلخانه‌ای، می‌تواند موجب آزاد شدن ترکیبات سمی، هیدروکربن‌ها، فلزات سنگین و ذرات معلق در هوا شود. این آلاینده‌ها پس از انتشار در جو، ممکن است از طریق بارندگی و رسوب ذرات به منابع آب، زمین‌های کشاورزی و محیط‌های مسکونی منتقل شوند.
در همین زمینه، خبرگزاری آسوشیتدپرس در گزارشی درباره پیامدهای زیست‌محیطی جنگ ایران، به ثبت بیش از ۴۰۰ حادثه نگران‌کننده زیست‌محیطی مرتبط با جنگ از سوی نهادهای رصدکننده اشاره کرده است. این گزارش به نقل از کارشناسان هشدار می‌دهد آلودگی ناشی از سوختن تأسیسات نفتی و گازی، غرق شدن کشتی‌ها و تخریب زیرساخت‌های صنعتی می‌تواند سلامت انسان‌ها، منابع آب و اکوسیستم‌های منطقه را برای سال‌ها و حتی دهه‌ها تحت تأثیر قرار دهد.
خطر تشعشعات هسته‌ای؛ تهدیدی فراتر از مرزهای ایران
اما یکی از حساس‌ترین ابعاد جنگ علیه ایران، خطرات ناشی از حمله به تأسیسات هسته‌ای و احتمال انتشار مواد پرتوزاست؛ موضوعی که می‌تواند پیامدهای آن به مرزهای ایران محدود نماند و کشورهای منطقه را نیز درگیر کند.
تأسیسات هسته‌ای به دلیل وجود مواد رادیواکتیو و ترکیبات شیمیایی خطرناک، از حساس‌ترین زیرساخت‌های غیرنظامی محسوب می‌شوند. هرگونه حمله به این مراکز، بسته به نوع تأسیسات، میزان مواد هسته‌ای موجود، شدت تخریب و شرایط ایمنی، می‌تواند خطر آلودگی رادیولوژیک یا شیمیایی ایجاد کند.
در این میان، گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی درباره حملات سال ۲۰۲۵ به تأسیسات هسته‌ای ایران، اهمیت این نگرانی را نشان می‌دهد. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، پس از حملات به نطنز و اصفهان اعلام کرده بود که در داخل برخی تأسیسات آسیب‌دیده، آلودگی رادیولوژیک و شیمیایی وجود داشته است؛ هرچند در آن مقطع افزایش سطح تشعشعات در خارج از این مراکز گزارش نشده بود.
گروسی همچنین درباره نیروگاه اتمی بوشهر هشدار داده بود که حمله مستقیم به این نیروگاه یا قطع برق مورد نیاز آن می‌تواند به انتشار گسترده مواد رادیواکتیو و ضرورت تخلیه مناطق وسیعی از جمعیت منجر شود.
در تحولات جنگ سال ۲۰۲۶ نیز نگرانی درباره ایمنی تأسیسات هسته‌ای ادامه داشته است. بر اساس گزارشی که سازمان جهانی بهداشت در آوریل منتشر کرد، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی هشت حمله در مجاورت تأسیسات هسته‌ای ایران را بررسی کرده بود، هرچند این حملات از سوی رهبران غربی محکوم نشد.
آلودگی آب و خاک؛ میراث بلندمدت جنگ
در کنار نگرانی‌های هسته‌ای، آلودگی منابع آب و خاک نیز یکی از جدی‌ترین پیامدهای حملات به زیرساخت‌های انرژی و صنعتی است. سوختن مخازن نفتی و تأسیسات پالایشگاهی می‌تواند ترکیبات سمی و فلزات سنگین را وارد محیط کند. این مواد در صورت نفوذ به سفره‌های آب زیرزمینی یا ورود به زمین‌های کشاورزی، زنجیره غذایی و سلامت جوامع محلی را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
گزارش مقدماتی ایران که در آوریل ۲۰۲۶ به سازمان ملل ارائه شد، درباره پیامدهای حمله به مخازن نفتی تهران، از آلودگی هوا، خاک و آب و خطر ورود ترکیبات نفتی و فلزات سنگین به چرخه تولید محصولات کشاورزی خبر داده است. این گزارش همچنین به پیامدهای باران اسیدی و رسوبات سمی برای سلامت عمومی و میراث فرهنگی اشاره می‌کند.
ضرورت تبدیل خسارات جنگ به مطالبه جهانی
حضور پزشکیان در اجلاس COP31 از این منظر اهمیت دارد که ایران می‌تواند موضوع خسارات زیست‌محیطی جنگ را از سطح اعتراضات سیاسی فراتر برده و به یک مطالبه تخصصی و بین‌المللی تبدیل کند. اجلاس آنتالیا که از ۹ تا ۲۰ نوامبر برگزار می‌شود، میزبان سران کشورها، نمایندگان سازمان ملل، کارشناسان اقلیمی و نهادهای محیط‌زیستی است و فرصت مناسبی برای جلب توجه جامعه جهانی به پیامدهای بلندمدت جنگ فراهم می‌کند.
ایران می‌تواند با ارائه مستندات ماهواره‌ای، گزارش‌های آزمایشگاهی از آلودگی هوا و آب و خاک، اطلاعات مربوط به تخریب مناطق حفاظت‌شده و داده‌های پایش تشعشعات، ابعاد خسارات را برای نهادهای بین‌المللی روشن کند. همچنین مطالبه تشکیل گروه حقیقت‌یاب مستقل، ارزیابی علمی آثار حملات به تأسیسات هسته‌ای و صنعتی و ایجاد سازوکار جبران خسارات زیست‌محیطی می‌تواند در دستور کار دیپلماسی ایران قرار گیرد.
مطالبه ایران در آنتالیا باید یادآور این واقعیت باشد که خسارات جنگ تنها با شمارش قربانیان، میزان تخریب ساختمان‌ها و برآورد خسارات اقتصادی پایان نمی‌یابد؛ بخشی از این خسارات در هوا، آب و خاک باقی می‌ماند و ممکن است نسل‌هایی را که هیچ نقشی در آغاز جنگ نداشته‌اند، گرفتار پیامدهای خود کند.
