الوقت - سید محمدصادق الهاشمی، نویسنده عراقی و رئیس مرکز مطالعات عراق در بغداد، در گفت‌وگوی اختصاصی با پایگاه تحلیلی «الوقت» به بررسی ابعاد تحولات اخیر در روابط ایران و عراق پرداخت. این تحلیلگر عراقی با تأکید بر اینکه محدودسازی روابط اقتصادی تهران و بغداد و خلع سلاح گروه‌های مقاومت از مطالبات آمریکا است، نسبت به همراهی برخی جریان‌های سیاسی عراق با این سیاست‌ها و انفعال رهبران چارچوب هماهنگی شیعیان هشدار داد. وی معتقد است واشنگتن درصدد تغییر جهت‌گیری اقتصادی و سیاسی عراق و کاهش پیوندهای راهبردی این کشور با ایران است.
الوقت: محدودیت‌های مرزی میان ایران و عراق چه پیامدهایی برای منافع مشترک دو کشور دارد؟
صادق الهاشمی: واقعیت این است که در طرح محدودسازی و بستن مرزهای ایران و عراق، منافع هیچ‌یک از دو کشور در نظر گرفته نشده است؛ زیرا این طرح اساساً یک پروژه آمریکایی است و واشنگتن در طراحی آن به منافع اقتصادی و اجتماعی تهران و بغداد توجهی ندارد.
ایران و عراق سالانه حدود ۱۲ میلیارد دلار تبادل اقتصادی دارند که بخش مهمی از آن به صادرات کالاهای ایرانی، به‌ویژه مواد غذایی و محصولات مورد نیاز بازار عراق، اختصاص دارد. این حجم از مبادلات نشان می‌دهد که روابط اقتصادی دو کشور صرفاً یک رابطه تجاری معمولی نیست، بلکه بخشی از نیازهای اساسی و روزمره جامعه عراق را تأمین می‌کند.
کاهش یا قطع این مبادلات، علاوه بر وارد کردن خسارت به فعالان اقتصادی دو کشور، هزینه تأمین کالاهای اساسی را برای مردم عراق افزایش می‌دهد. بنابراین، محدودسازی مرزها نه‌تنها به زیان ایران، بلکه برخلاف منافع اقتصادی عراق نیز خواهد بود. به اعتقاد من، تصمیم‌گیرندگان این سیاست بیش از آنکه به نیازهای واقعی دو ملت توجه کنند، در حال اجرای ملاحظات و خواسته‌های واشنگتن هستند.
الوقت: دولت علی الزیدی چگونه فشار آمریکا برای محدودسازی روابط با ایران را مدیریت می‌کند؟
صادق الهاشمی: دولت فعلی عراق تحت تأثیر دو برداشت و محاسبه قرار گرفته است:
نخست اینکه واشنگتن توانسته است دولت علی الزیدی را متقاعد کند محدودسازی مرزها و روابط اقتصادی با ایران صرفاً اقدامی در چارچوب تحریم تهران نیست، بلکه می‌تواند به گسترش شبکه اقتصادی و سیاسی دولت رسمی عراق در منظومه عربی، به‌ویژه کشورهای حوزه خلیج فارس و منطقه شام، کمک کند. بر اساس این نگاه، بغداد می‌تواند به‌تدریج مسیرهای تجاری خود را از ایران به سمت ترکیه، سوریه و کشورهای عربی تغییر دهد و نیازهای اقتصادی خود را از این مسیرها تأمین کند.
دوم اینکه آمریکا تلاش می‌کند اقدامات محدودکننده علیه ایران را در افکار عمومی عراق عادی‌سازی کند تا حساسیت اجتماعی و سیاسی نسبت به این سیاست‌ها کاهش یابد. به نظر می‌رسد علی الزیدی و اطرافیانش به این جمع‌بندی رسیده‌اند که تا زمانی که بتوانند حفظ منافع اقتصادی عراق را توجیه کنند، اجرای توصیه‌ها و مطالبات آمریکا نیز امکان‌پذیر خواهد بود.
اما این محاسبه با واقعیت‌های جامعه عراق فاصله دارد. مردم عراق پیوندهای عمیق تاریخی، مذهبی، اجتماعی و اقتصادی با ایران دارند و نمی‌توان این پیوندها را صرفاً با تغییر مسیرهای تجاری یا تصمیمات دولتی از میان برد.
برای نمونه، ملت عراق که بیش از ۱۰ میلیون نفر از آنان در مراسم تشییع رهبر شهید حضور یافتند و سالانه میزبان میلیون‌ها زائر اربعین هستند، جامعه‌ای دارای آگاهی سیاسی و مذهبی است و نسبت به تحولات منطقه بی‌تفاوت نیست.
در موضوع محدودیت‌های پروازی نیز در هشت استان عراق اعتراضاتی شکل گرفت و برخی معترضان حتی درصدد تصرف تعدادی از فرودگاه‌ها برآمدند. در موضوع محدودیت‌های مرزی نیز در استان‌هایی مانند میسان تجمعات اعتراضی برگزار شده است. این اعتراضات نشان می‌دهد بخش مهمی از جامعه عراق حاضر نیست کشورش در اجرای سیاست محاصره اقتصادی ایران مشارکت کند.
از سوی دیگر، کالاهای ایرانی به دلیل قیمت مناسب، نزدیکی جغرافیایی و هماهنگی با ذائقه غذایی مردم عراق جایگاه ویژه‌ای در بازار این کشور دارند. جایگزین کردن این محصولات با کالاهای عربستان، ترکیه یا کشورهای دیگر به‌آسانی امکان‌پذیر نیست. حتی اگر دولت عراق بخواهد سبد غذایی و تجاری خود را تغییر دهد، این اقدام با موانع جدی اقتصادی و اجتماعی مواجه خواهد شد.
لذا ادامه این سیاست‌ها می‌تواند دامنه اعتراضات را گسترش دهد و حتی به یک جنبش اعتراضی وسیع و فراگیر در عراق تبدیل شود. دولت بغداد نباید تصور کند که می‌تواند بدون پرداخت هزینه سیاسی و اجتماعی، مناسبات اقتصادی و تاریخی خود با ایران را تحت تأثیر فشارهای آمریکا قرار دهد.
الوقت: فشار آمریکا برای خلع سلاح گروه‌های مقاومت عراق تا چه اندازه با منافع داخلی این کشور همخوانی دارد؟
صادق الهاشمی: متأسفانه باید گفت فشار آمریکا برای خلع سلاح گروه‌های مقاومت عراق با استقبال بخشی از جریان‌های سیاسی اهل سنت و کردی نیز مواجه شده است. برخی جریان‌های کردی از این سیاست استقبال می‌کنند، زیرا معتقدند با خلع سلاح گروه‌های مقاومت شیعی، موازنه قدرت داخلی عراق تغییر خواهد کرد.
در واقع، مسئله فقط مطالبه آمریکا برای انحصار سلاح در دست دولت نیست؛ بلکه موضوع به موازنه سیاسی و امنیتی میان جریان‌های مختلف عراق نیز مربوط می‌شود. گروه‌های مقاومت بخشی از ساختار سیاسی و امنیتی عراق هستند و نمی‌توان مسئله آینده آنها را بدون توجه به شرایط امنیتی کشور، تحولات منطقه و تهدیدهای خارجی بررسی کرد.
انتظاری که از چارچوب هماهنگی شیعیان وجود دارد، این است که در برابر فشارهای آمریکا برای خلع سلاح مقاومت موضعی مستقل و قاطع اتخاذ کند و اجازه ندهد این مطالبه به سیاست رسمی دولت عراق تبدیل شود.
به اعتقاد من، رهبران چارچوب هماهنگی باید میان ضرورت تقویت دولت و حاکمیت عراق از یک سو و اجرای خواسته‌های سیاسی و امنیتی آمریکا از سوی دیگر تفاوت قائل شوند. انحصار سلاح در دست دولت اگر به معنای تضعیف یک‌جانبه گروه‌های مقاومت و حذف ظرفیت‌های دفاعی آنها باشد، نمی‌تواند صرفاً با عنوان تقویت حاکمیت ملی توجیه شود.
مسئله اصلی این است که عراق نباید اجازه دهد مطالبات واشنگتن درباره ساختار امنیتی این کشور به ابزاری برای تغییر موازنه داخلی و تضعیف جریان‌های مقاومت تبدیل شود. چارچوب هماهنگی نیز مسئولیت دارد از منافع و استقلال تصمیم‌گیری عراق دفاع کند و در برابر فشارهای خارجی منفعل نباشد.
