الوقت- بر اساس اعلام هیئت حشد شعبی، این سازمان با محوریت 9 گروه، از بدو تشکیل تا پایان سال 2015، طی 550 روز نبرد مستمر در 2 عملیات بزرگِ لبیک یا رسول الله 1و2، 19 شهر و 51 روستا به مساحت 17500 کیلومتر مربع را از کنترل داعش خارج کرده که معادل یک سومِ اراضی اشغال شده توسط داعش در عراق است. این محدوده شامل دو حوزه نفتی عجیل و علاس نیز هست که داعش معادل 20 هزار بشکه نفت از50 هزار بشکه نفت استحصالیِ روزانه خود را از آن استخراج و با احتساب قیمت فروش متغیر بین 10 تا 35 دلار برای هر بشکه، ماهانه بین 6 تا 21 میلیون دلار کسب درآمد می کرد.
درحالی حشد شعبی، تقریبا نیمی از درآمد نفتی داعش را در سال 2015 قطع کرده بود که در سال 2016 و طی عملیات امام هادی علیه السلام نیز مساحتی معادل5000 کیلومتر مربع از اراضی بین صلاح الدین و ثرثار را از سیطره داعش خارج کرد.این مساحت، شامل 64 منطقه استراتژیک و 3 انبار مهمات بزرگ ارتش است که در نتیجه باز پس گیری آن راه ارتباط 2 استان نینوا و صلاح الدین قطع شد. در حالی قطع ارتباط این دو استان حکایت از نزدیک شدن نشانه های عملیان آزادی موصل دارند که نتیجه نظر سنجی آنلاینِ پایگاه اطلاع رسانیِ هیئت حشد شعبی نیز نشان می داد که 66 درصد رای دهندگان اعتقاد دارند عملیات آزادی موصل به زودی آغاز می شود. اما یکی از دغدغه های فعلی این مسئله است که معارضان بعد از عملیات لبیک یا رسول الله 1، تلاش برای منزوی کردن حشد شعبی را از جبهه های نبرد آغاز کرده اند که موصل نیز یکی از همین موارد محسوب می شود.
معرکه خصوصیِ موصل!
در همین ارتباط به به خاطر داریم روز 18 فروردین 1394(هفتم آوریل 2015 ) ، «أثیل النجیفی» فرماندار سابق نینوا اعلام كرده بود به دنبال توافق «حیدر عبادی» و مسعود بارزانی، نخست وزیر عراق تضمین داده است كه هیچ نیرویی از «حشد الشعبی» در عملیات آزادی نینوا مشاركت نخواهد داشت و به جای آن تركیب جدیدی از نیروهای پیشمرگه، عشایر و پلیس محلی این عملیات را اجرا خواهند نمود. چنین ادبیاتی روز 14 بهمن 1394 (سوم فوریه 2016) نیز از سوی اسامه نجیفی رئیس پارلمان عراق و رئیس فراکسیون متحدون نیز تکرار شد. وی ضمن تاکید بر عدم مشارکت حشد شعبی در معرکه آزادی موصل، این نبرد را «خصوصی» نامیده و اعلام کرد بود که فقط نیروهای پیشمرگه ، ارتش وحشد الوطنی در آن شرکت خواهند داشت. با این وصف پیش تر «کریم نوری» سخنگوی حشد شعبی روز4 آذر 1394 (25 نوامبر 2015) ، تاکید کرده بود که موصل شهری عراقی است و حشد شعبی برای مشارکت در آزادی آن منتظر صدور اجازه از سوی کسی باقی نمی ماند. وی در حالی حشد شعبی را تنها تعیین کننده شرایط میدان نبرد قلمداد کرده بود که در عین حال آغاز عملیات برای آزادی موصل را موکول به پاکسازی استان انبار کرده بود که تمام مرزهای آن با سوریه محل تردد نیروهای داعش است.
فرار از رمادی
غائله بر سر عدم ورود حشد شعبی به نبرد آزادی موصل، ادامه روندی است که از پرونده آزادی رمادی آغاز شد. بعد از خروج حشد شعبی از تکریت، رمادی مركز استان انبار از8 اردیبهشت 1394 (28 آوریل 2015) مورد هجوم داعش قرار گرفت و در نهایت روز25 اردیبهشت ( 15 می) ساقط شد. این درحالی است که 3 هزار نفر از مبارزان سنی قبایل این استان بعد از تحویل سلاح، از نبرد با داعش امتناع ورزیده و از جبهه نبرد فرار کرده بودند. اعضاء شیعه كمیته شیوخ قبایل در پارلمانِ عراق در این رابطه ادعا داشتند که تعداد زیادی از نیروهای قبایل انبار با فرار ارتش از این استان سلاح خود را بر زمین گذاشته و موضع بی طرفی در قبال داعش اتخاذ كردند. همچنین ژنرال «مارتین دمپسی» رئیس ستاد مشترك ارتش ایالات متحده نیز درباره چگونگی سقوط رمادی به این مسئله اذعان کرده بود كه نیروهای عراقی از رمادی بیرون رانده نشدند بلكه بیرون برده شدند. اشاره او به گزارش هایی است كه بعضا تصویری و ویدئویی بودند که براساس آن سربازان ارتش عراق كه در رمادی به جای درگیری با داعش در حال فرار هستند. این نیروها كه یگان های ویژه ارتش عراق بوده اند آنقدر شتابزده فرار كردند که تانک ها، توپخانه، نفربرهای زرهی و خودروهای هاموی را که آمریکا در اختیار آنها قرار داده است را رها کردند.
اما سرانجام روز27 اردیبهشت 1394( 17 می 2015 ) ، حیدر عبادی رسما اعلام كرده بود كه به دنبال درخواست اداره شورای استانی و شیوخ قبایل از «حشد شعبی» می خواهد تا برای مقابله با داعش وارد استان انبار شود.
حشد شعبی خارج از اتاق عملیات فتح
با این وصف، ظاهرا قرار بر این است که در چارچوب اتاق عملیات فتح که در 24 مارس 2016 ایجاد شد، حمله به موصل از محور های شرقی – شمال شرقی، غربی و جنوبی - جنوب شرقی در دستور کار قرار گیرد. در محور اول ، علاوه بر نیروهای پیشمرگه 3000 نفر از نیروهای حشد الوطنیِ سُنّی آنان را همراهی خواهند کرد و در جبهه غربی، نیروهای پیشمرگه، النوادر (از قبیله شمر) ، حمایه السینجار و ترکمان ها مشارکت خواهند داشت. همچنین در محور جنوبی – جنوب غربی، تیپ 16 و15 از ارتش عراق و 6 هزار نیروی پلیس نینوی و یک گروهان از نیروهای واکنش سریع در کنار نیروهای ضد تروریسم، پلیس اقلیمی و 3 هزار نفر از نیروهای حشد العشایر (عشایر جنوب موصل) مشارکت خواهند داشت. این نیروها از سوی نیروی هوایی ائتلاف، نیروی هوایی ارتش و نیروی هوایی عراق پشتیبانی خواهند شد. این در حالی است که در مقابل تخمین زده می شود 7 هزار نیروی محلی داعش در کنار 3 هزار نیروی خارجی این سازمان در داخل موصل و6900 نفر از نیروهای محلی در کنار600 نیروی خارجیِ داعش از کمربند دفاعی موصل در مقابل تهاجم نیروهای عراقی دفاع خواهد کرد. طبعا براساس سازمان چیده شده، جایی برای مشارکت حشد شعبی در عملیات موصل در نظر گرفته نشده است.
البته پاسخ به چرایی تلاش برای دور نگاه داشتن حشد شعبی از میادین نبرد می تواند مشتمل بر دلایل زیر باشد :
1. سُنّی ها به طور عام همواره نسبت به ورود حشد شعبی به اراضی خود به شدت واکنش نشان داده و حتی نیروهای حشد شعبی را با داعش قیاس کرده اند. طبیعتا چنین رویکردی در مورد موصل نیز قابل تکرار خواهد بود. طیف های مختلف جریان سُنّی با انگیزه های مختلف اعم از نیّات قوم گرایانه ، تلاش برای تسلط بر اراضی به منظورتشکیل اقلیم مستقل سُنّی و احتمالا بررسی امکان تشکیل یک کیان سنّی با مشارکت حشد شعبی در معرکه موصل مخالفت می کنند.
2. دولت اقلیم کردستان ، همانند جریان سُنّی همواره نسبت به نزدیک شدن حشد شعبی به مرزهای محدوده تحت کنترل خود و به خصوص مناطق مورد منازعه در کرکوک واکنش نشان داده است که نتیجه آن درگیری در برخی موارد نظیر منازعه در طوزخورماتو و درگیری با گروه حیدر شیشیو در سینجار بوده است. اقلیم کردستان در تلاش است تا موصل به طور انحصاری توسط نیروهای پیشمرگه آزاد شود تا در آینده در پرونده تعیین تکلیف کرکوک و سپس اعلام استقلال از آن به عنوان یک برگ برنده استفاده کند و در این مسیر از هم پیمانی با خانواده نجیفی بهره می برد.
3. ایالات متحده آمریکا، بواسطه شاکله حشد شعبی که محوریت آن را گروه های مقاومت تشکیل می دهند به شدت از قدرت یابی این ساختار در عراق وحشت دارد. ایالات متحده آمریکا از سال 2015 طی طرحی با عنوان ضدّ حزب الله سازی در عراق، مساعی خود برای جلوگیری از تشکیل نسخه دومی از حزب الله لبنان در عراق را به کار بسته است. طبیعتا ابزارهای آمریکا برای اعمال چنین طرحی، جریان سکولار ملی گرای شیعه، برخی جریان های قدرتمند در حوزه نجف و جریان های کرد و سنی در عراق هستند.
4. جریان ملی گرای عراق که مشهورترین آنان در ساختار حاکمیت ، شاخه لندنِ حزب الدعوه به رهبری عبادی است، بر این عقیده اند که عراق باید از نفوذ جمهوری اسلامی ایران و تفوق جریان اسلام گرای پیرو ولایت فقیه مصون باشد. این طیف معتقدند که عراق نباید به صحنه درگیری آمریکا و ایران و پرداخت کننده هزینه این نبرد تبدیل شود.
5. به نظر می رسد در صورت عدم همراهی حشد شعبی در نبرد موصل 2 راه پیشروی دولت عراق و نیروهای ائتلاف خواهد بود. 1- آغاز یک نبرد طولانی با تلفات بالا و نتیجه نامعلوم 2- اجرای الگویی مشابه رمادی و مذاکره احتمالی با داعش برای عقب نشینی بی درد سر از این استان به سمت سوریه.
