الوقت- مسیرهای زمینی حملونقل و پایانههای مرزی به عنوان یکی از ارکان مهم تجارت منطقهای و جهانی، نقش فزایندهای در پیوند اقتصادی ایران با کشورهای همسایه دارند. از اینرو هرگونه اختلال در این شریانهای تجاری میتواند سریعاً به اختلال در تجارت خارجی بیانجامد؛ موضوعی که اکنون در مرزهای تجاری ایران و عراق نیز خودنمایی میکند.
در این رابطه، دولت عراق از روز شنبه (۲۱ شهریور) مرزهای زمینی خود با ایران، از جمله شلمچه و چذابه را مسدود و پروازهای بصره به ایران را نیز به حالت تعلیق درآورد.
مرکز اطلاعرسانی امنیتی عراق اعلام کرد نهادهای امنیتی ذیصلاح، عملیات ساماندهی اداری و امنیتی را در شماری از گذرگاههای مرزی آغاز کردهاند و انجام این اقدامات بسته شدن موقت این گذرگاهها را ضروری کرده است.
بر اساس اعلام این نهاد، مجموعهای از اقدامات قانونی لازم انجام شده و فعالیتهای اطلاعاتی، تحقیقات و بررسیها برای مشخص شدن شرایط مربوط به نقضها و تخلفات رخداده در این گذرگاهها و همچنین تدوین راهکارهای مناسب تشدید شده است. با این حال، دو گذرگاه زرباطیه و المنذریه همچنان به روی تردد مسافران باز هستند.
معاون امنیتی و انتظامی استانداری خوزستان نیز اعلام کرد که بر اساس اطلاع مقامات عراق، مرزهای شلمچه و چذابه تا اطلاع ثانوی به روی زائران و تجار بسته است. بر همین اساس از بازرگانان، رانندگان و مسافران خواسته شده تا زمان اعلام رسمی بازگشایی، از مراجعه به این پایانههای مرزی خودداری کنند.
اهمیت اقتصادی گذرگاه شلمچه و چذابه
هر چند بسته ماندن مرزهای زمینی ایران و عراق ممکن است کوتاه مدت باشد ولی اهمیت این تصمیم بغداد زمانی بیشتر مشخص میشود که نقش شلمچه و چذابه در تجارت میان ایران و عراق مورد توجه قرار گیرد.
شلمچه یکی از مهمترین گذرگاههای زمینی میان دو کشور است و بستهشدن آن، صادرکنندگان، واردکنندگان، رانندگان و شرکتهای حملونقل را با توقف محمولهها و افزایش هزینههای تجاری مواجه کرده است.
ایران و عراق روابط تجاری گسترده و چندلایهای دارند و از صادرات مواد غذایی و محصولات کشاورزی گرفته تا مصالح ساختمانی، فولاد، محصولات پتروشیمی، کالاهای مصرفی و انرژی از طریق همین مرزهای زمینی انجام میشود.
دولت عراق حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ را حدود ۱۲ میلیارد دلار اعلام کرده است. همچنین بر اساس آمار گمرک ایران، صادرات غیرنفتی ایران به عراق حدود ۱۱.۹ میلیارد دلار بوده و بنابراین عراق حدود یکپنجم صادرات غیرنفتی ایران را به خود اختصاص داده است. با توجه به هدفگذاریهای انجام شده قرار است حجم تجارت سالانه در سالهای آینده به ۳۰ میلیارد دلار برسد.
اهمیت این دو مرز را میتوان از حجم کالایی که از آنها عبور میکند نیز دریافت. از مارس ۲۰۲۵ تا مارس ۲۰۲۶، بیش از ۴ میلیون تن کالا از طریق شلمچه و چذابه جابجا شده است. سهم شلمچه حدود ۲ میلیون و ۵۲۲ هزار تن و سهم چذابه حدود یک میلیون و ۵۲۱ هزار تن بوده است. در همین مدت، نزدیک به ۸۰ هزار کامیون از شلمچه و بیش از ۶۹ هزار کامیون از چذابه برای جابجایی کالا تردد کردهاند.
به بیان ساده، این دو گذرگاه طی یک سال بیش از ۴ میلیون تن کالا را جابجا کردهاند، رقمی که به طور میانگین معادل حدود ۱۱ هزار تن کالا در روز است. البته این عدد به معنای عبور ثابت این میزان کالا در هر روز نیست و حجم تجارت در ماههای مختلف با توجه به شرایط بازار و میزان صادرات و واردات تغییر میکند.
بخش قابل توجهی از صادرات ایران به عراق را مواد غذایی، محصولات کشاورزی و کالاهای مصرفی تشکیل میدهد و بسیاری از این محمولهها نیز فاسد شدنی هستند و به همین دلیل، طولانی شدن توقف در این گذرگاهها میتواند به بخشهای مختلف بازار عراق فشار وارد کند.
کامیونهای حامل میوه، سبزیجات و سایر محصولات کشاورزی نمیتوانند برای مدت طولانی در صفهای مرزی یا پارکینگهای دو طرف مرز منتظر بمانند و هر روز تأخیر میتواند موجب کاهش کیفیت، افزایش ضایعات و در نهایت افزایش قیمت کالا برای مصرف کننده شود.
کاهش عرضه محصولات کشاورزی در بازار عراق که جزء مصارف روزانه مردم به شمار میروند، افزایش قیمت برخی محصولات و تحمیل هزینههای بیشتر برای تأمین کالا از مسیرها و منابع جایگزین را به دنبال خواهد داشت و حتی میتواند موجی از نارضایتیهای عمومی را در صورت کاهش این محصولات ایجاد کند.
یحیی آلاسحاق، رئیس کمیسیون مشترک اتاق بازرگانی ایران و عراق نیز با تأکید بر ضرورت حل هرچه سریعتر این مشکل، آن را اختلالی کوتاهمدت دانست اما نسبت به کماهمیت شمردن پیامدهای آن هشدار داد.
آل اسحاق با اشاره به اینکه بخش قابل توجهی از کالاهای مبادله شده از این دو مرز را محصولات غذایی و فسادپذیر تشکیل میدهد، گفت توقف چندروزه میتواند به فاسد شدن و از بین رفتن این محمولهها و در نتیجه وارد شدن زیان سنگین به تولیدکنندگان و صادرکنندگان منجر شود.
رویترز در آوریل ۲۰۲۶، در گزارشی درباره توقف موقت فعالیت در شلمچه، این گذرگاه را یکی از مسیرهای اصلی ورود سبزیجات و مواد غذایی ایران به عراق توصیف کرد و بر تأثیر اختلال طولانی مدت این مسیر بر عرضه کالا در بازارهای محلی عراق تأکید داشت.
مصالح ساختمانی و صنایع نیز متأثر میشوند
پیامدهای بسته شدن مرز تنها به مواد غذایی محدود نمیشود و در مسیرهای تجاری خوزستان به عراق، کالاهایی مانند فولاد، میلگرد، سیمان، کاشی، محصولات پتروشیمی و دیگر کالاهای صنعتی نیز صادر میشوند.
این کالاها برخلاف میوه و سبزیجات فاسد نمیشوند اما توقف آنها میتواند هزینه تولید و ساختوساز را افزایش دهد. اگر هر دو مرز تنها برای یک یا دو روز بسته باشند، نخستین پیامدها بیشتر در صف کامیونها، تأخیر در تحویل کالا و افزایش هزینه حملونقل دیده خواهد شد اما اگر تعطیلی به چند هفته برسد، موضوع از یک اختلال ساده در حملونقل فراتر رفته و به اختلال در زنجیره تأمین تبدیل میشود.
صنایع و پروژههای عمرانی عراق که به واردات فولاد، سیمان، کاشی، سرامیک، مواد پتروشیمی و سایر محصولات صنعتی ایران وابسته هستند با تأخیر در تأمین مواد اولیه و افزایش هزینههای حمل و جایگزینی مواجه خواهند شد.
بنابراین، در صورت بسته ماندن مرز برای چند روز، بازار عراق میتواند بخشی از نیاز خود را از ذخایر موجود تأمین کند ولی با طولانی شدن این وضعیت، واردکنندگان عراقی ناچار خواهند شد مسیرهای دیگری را برای تأمین کالا انتخاب کنند، مسیرهایی که میتواند از ترکیه، کشورهای حاشیه خلیج فارس یا مسیرهای دریایی عبور کند.
با این حال، هرچه مدت بسته ماندن مرزها طولانیتر شود، جایگزین کردن مسیر ایران برای کالاهایی که امکان تأمین سریع آنها از کشورهای دیگر وجود ندارد نیز دشوارتر خواهد شد. زیرا کالایی که از یک کارخانه ایرانی مستقیماً با کامیون به عراق منتقل میشود، در صورت استفاده از مسیرهای جایگزین ممکن است ابتدا به بندر منتقل و سپس تخلیه و بارگیری شود و در ادامه از مسیر دیگری به بازار عراق برسد و هر مرحله اضافی به معنای افزایش هزینه، طولانیتر شدن زمان انتقال و احتمال افزایش قیمت نهایی کالا است.
با این اوصاف، در صورت تداوم بسته بودن مرزها، نخستین پیامد لزوماً کمبود کامل کالا در بازار عراق نخواهد بود بلکه افزایش قیمت، کاهش سرعت تأمین و بالا رفتن هزینههای حملونقل، از مهمترین آثار اولیه این وضعیت خواهد بود.
از سوی دیگر، هزینه این وضعیت تنها متوجه عراق نیست بلکه صادرکنندگان ایرانی، کامیونداران، شرکتهای حملونقل و تولیدکنندگانی که بازار عراق را مقصد اصلی محصولات خود قرار دادهاند نیز با کاهش فروش، توقف محمولهها و افزایش هزینههای عملیاتی روبهرو خواهند شد.
تجربه گذشته نشان میدهد که تداوم بسته ماندن مرزهای زمینی میان دو کشور میتواند خسارتهای قابل توجهی به صادرکنندگان و واردکنندگان دو طرف وارد کرده و روند تجارت و تأمین کالا را با اختلال مواجه کند.
به طور مثال، در اسفند ۱۳۹۸، عراق در واکنش به شیوع کرونا تعدادی از گذرگاههای مرزی با ایران را بست و گذرگاههای شلمچه، چذابه، مهران و خسروی در مقاطعی با محدودیت جدی برای تردد تجاری و مسافری مواجه شدند و در برخی مسیرها نیز عبور کامیونها به تعداد مشخص و در روزهای خاص محدود شد.
این محدودیتها مستقیماً بر تجارت اثر گذاشت و مؤسسه S&P Global در مارس ۲۰۲۰ گزارش داد که بسته شدن پنج مرز زمینی عراق با ایران، تجارت فولاد را تحت تأثیر قرار داده و برخی تجار عراقی به دلیل نامشخص بودن وضعیت مرزها از انعقاد قراردادهای جدید خودداری میکنند.
در نهایت، مرزهای ایران و عراق تنها خطوط روی نقشه نیستند بلکه شریانهای تجاری مهمی هستند که بخشهایی از بازار، تولید و شبکه حملونقل دو کشور را به یکدیگر پیوند میدهند و توقف کوتاه مدت قابل مدیریت است اما تداوم محدودیتها برای هفتهها یا ماهها میتواند دامنه آثار خود را از پایانههای مرزی فراتر ببرد و با اختلال در عرضه کالا، افزایش هزینهها و فشار بر قیمتها، بازار عراق را تحت تأثیر قرار دهد.
