الوقت - سفر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران به بغداد در شرایطی انجام میشود که روابط تهران و بغداد با مجموعهای از پروندههای حساس امنیتی، اقتصادی و منطقهای روبهرو است. اگرچه برنامه رسمی این سفر شامل دیدار با مقامهای عالی عراق، گفتوگو درباره همکاریهای دوجانبه، امنیت مرزها، مبارزه با تروریسم و توسعه مناسبات اقتصادی اعلام شده، اما تحولات روزهای اخیر نشان میدهد که هم ایران و هم عراق با مدیریت برخی تحولات تلاش دارند تا مانع تبدیل برخی مسائل و موضوعات مشکوک به چالش در روابط دوجانبه شوند.
تلاش مشترک بغداد و تهران در پیگیری حمله به دفتر بارزانی
حمله اخیر پهپادی به دفتر مسرور بارزانی، نخستوزیر اقلیم کردستان عراق، فضای سیاسی میان تهران و اربیل را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. مقامهای اقلیم مدعی شدند پهپادهای مهاجم از خارج وارد خاک عراق شدهاند و این حادثه را تعرضی جدی علیه امنیت اقلیم توصیف کردند.
همچنین وزارت امور خارجه ایران این حمله را به شدت محکوم کرد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، ضمن محکوم کردن حمله تأکید کرد که هیچ منطقی نمیتواند چنین اقدامی را توجیه کند و دوستان کرد ایران باید نسبت به طراحیهای «پرچم دروغین» با هدف ایجاد اختلاف میان همسایگان هوشیار باشند.
موضع تهران نشان میدهد جمهوری اسلامی تلاش دارد این حادثه را از ابعاد واقعیتهای موجود منطقه و برخی تحرکات مشکوک از جانب تل آویو برای ایجاد فتنه در منطقه مورد پیگیری و تحقیق قرار دهد. واقعیت ها هم حاکی از اقدامات مشکوک از سوی بازیگران نزدیک به تل آویو و واشنگتن برای ایجاد تنش میان ایران، عراق و اقلیم کردستان است و بی تردید تل آویو از ایجاد این تنش سود خواهد برد، هرچند هم تهران و هم بغداد در تلاش برای روشن شدن کامل ابعاد این حادثه هستند.
قالیباف در بغداد؛ کاهش تنش با اربیل
بر همین اساس، یکی از اهداف مهم سفر قالیباف به بغداد را میتوان تلاش برای پیگیری تحقیقات سیاسی و امنیتی ناشی از این حادثه دانست. شکلگیری این ادعا که تهران در حمله به دفتر نخستوزیر اقلیم نقش داشته، میتواند زمینهساز بیاعتمادی میان ایران، بغداد و اربیل شود و روابطی را که طی سالهای گذشته بر پایه همکاریهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی شکل گرفته، تحت تأثیر قرار دهد. هرچند برخی رسانههای وابسته به تل آویو و غرب در تلاش برای اتهام زنی به ایران در این حادثه هستند.
براین اساس سفر یک مقام عالیرتبه ایرانی به بغداد، آن هم در فاصله کوتاهی پس از این حادثه، فرصتی برای انتقال مستقیم مواضع تهران به مقامهای عراقی و جلوگیری از گسترش روایتهایی است که میتواند به افزایش سوءتفاهم میان ایران و اقلیم کردستان منجر شود.
از این منظر، تهران تاکید کرده است که حمله به دفتر مسرور بارزانی ارتباطی با سیاست رسمی ایران نداشته و نباید اجازه داد این حادثه به عاملی برای تخریب روابط ایران و عراق یا ایجاد شکاف میان تهران و اربیل تبدیل شود.
امنیت تنگه هرمز و نفتکشهای عراقی
مسئله امنیت دریایی و عبور نفتکشهای عراقی از تنگه هرمز هم یکی دیگر از محورهای مذاکرات رئیس مجلس ایران با مقامات ارشد عراقی عنوان شده است. عراق بخش عمده درآمدهای خود را از صادرات نفت تأمین میکند و صادرات نفت این کشور، بهویژه از پایانههای جنوبی، وابستگی زیادی به مسیر دریایی خلیج فارس و تنگه هرمز دارد.
در شرایطی که تحولات نظامی منطقه، امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز را تحت تأثیر قرار داده، بغداد به دنبال ایجاد سازوکاری برای تداوم صادرات نفت خود است. از این منظر، هماهنگی با تهران برای تضمین عبور نفتکشهای عراقی اهمیت ویژهای پیدا میکند.
در همین چارچوب، سفر قالیباف میتواند فرصتی برای تقویت هماهنگی سیاسی و امنیتی دو کشور درباره نحوه عبور کشتیهای حامل نفت عراق باشد. اهمیت این موضوع صرفاً اقتصادی نیست و مستقیماً با معادلات امنیتی خلیج فارس ارتباط دارد.
ایران تنگه هرمز را یکی از مهمترین اهرمهای امنیتی خود در منطقه میداند و عراق نیز برای جلوگیری از آسیب دیدن درآمدهای نفتی خود، به دنبال تضمین تردد ایمن نفتکشهایش است. بنابراین، گفتوگوهای تهران و بغداد میتواند به سمت ایجاد ترتیبات مشخص برای عبور نفتکشهای عراقی، هماهنگیهای دریایی و تبادل اطلاعات امنیتی حرکت کند.
افزایش تجارت؛ پروندهای فراتر از سیاست
در جریان سفر دکتر قالیباف به بغداد، تقویت روابط تجاری و اقتصادی میان ایران و عراق نیز از محورهای مورد توجه دو طرف خواهد بود. روابط اقتصادی دو کشور طی سالهای گذشته یکی از پایههای اصلی مناسبات تهران و بغداد بوده، اما مشکلات بانکی، انتقال ارز، تسویه مطالبات و محدودیتهای مالی همچنان مانع استفاده کامل از ظرفیتهای تجاری دو طرف است.
در همین راستا، تنها دو روز پیش از سفر آقای قالیباف، رئیس بانک مرکزی ایران در بغداد با همتای عراقی خود و وزیران دارایی و تجارت عراق دیدار و درباره رفع موانع بانکی، تسهیل انتقال پول برای بازرگانان، دسترسی ایران به منابع مالی موجود در بانکهای عراق و توسعه همکاریهای تجاری و سرمایهگذاری گفتوگو کرد.
این رایزنیها نشان میدهد سفر قالیباف را نمیتوان صرفاً یک سفر سیاسی یا پارلمانی دانست. تهران و بغداد همزمان در تلاش هستند همکاریهای اقتصادی را به سطح بالاتری برسانند و از ظرفیتهای موجود در حوزه تجارت، سرمایهگذاری، پروژههای فنی و مهندسی و همکاریهای بانکی استفاده بیشتری کنند.
