الوقت- سفر علی الزیدی، نخستوزیر عراق به واشینگتن که نخستین سفر خارجی او پس از تشکیل دولت جدید به شمار میرود، یکی از مهمترین تلاشهای بغداد برای تغییر رویکرد روابط با آمریکا از همکاری صرفاً امنیتی به شراکت اقتصادی و انرژی محسوب میشود.
الزیدی در دیدار با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا در کاخ سفید، ابتدا درباره سازوکار همکاریهای امنیتی و آینده حضور نیروهای آمریکایی در عراق گفتگو کرد. الزیدی و ترامپ در این دیدار بر سر خروج نیروهای آمریکایی تا پایان سپتامبر و همچنین خلع سلاح گروههای مقاومت تاکید کردند.
در کنار پرونده امنیتی، اقتصاد مهمترین محور مذاکرات دو طرف بود و بخش عمده گفتگوها بر توسعه همکاریهای اقتصادی، انرژی و گسترش سرمایهگذاری شرکتهای آمریکایی در عراق متمرکز شد. ترامپ اعلام کرد شرکتهای آمریکایی به گونهای بیسابقه وارد پروژههای عراق خواهند شد و بخش مهمی از سرمایهگذاریهای آینده این کشور را برعهده خواهند گرفت. الزیدی نیز تأکید کرد که اولویت سرمایهگذاری در بخشهای نفت، انرژی، زیرساخت و فناوری به شرکهای آمریکایی داده خواهد شد.
دولت الزیدی تلاش دارد با جذب شرکتهای بزرگ آمریکایی، فناوریهای جدید استخراج را وارد عراق کرده و ظرفیت تولید نفت و گاز این کشور را افزایش دهد.
یک منبع نزدیک به مذاکرات عراق و آمریکا گفت که الزیدی و اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا بر سر چند درخواست مالی و بانکی بغداد به توافق رسیدند. به گفته این منبع، واشینگتن ضمن موافقت با دسترسی عراق به ۱۵ میلیارد دلار از ذخایر ارزی خود، برای حمایت از نهادهای مالی و پولی این کشور اعلام آمادگی کرده است.
دو طرف همچنین توافق کردهاند شرکتهای آمریکایی در بازسازی و ساماندهی نظام بیمه عراق نقش داشته باشند. وزارت خزانهداری آمریکا نیز درخواست بغداد برای لغو محدودیتهای اعمال شده بر ۱۵ بانک عراقی را بررسی خواهد کرد. برنامه حضور چهار بانک آمریکایی در بغداد، از طریق تاسیس دفتر یا افتتاح شعبه، یکی دیگر از محورهای مذاکرات بوده است.
قراردادهای نفتی مهمترین بخش همکاری
این سفر درشرایطی انجام شد که عراق بهرغم برخورداری از یکی از بزرگترین ذخایر نفتی جهان همچنان با مشکلاتی مانند کمبود سرمایهگذاری خارجی، فرسودگی زیرساختها، کاهش بهرهوری میادین قدیمی، وابستگی به واردات گاز و مشکلات ناشی از رقابت شرکتهای خارجی در صنعت انرژی روبهرو است.
از اینرو، مهمترین بخش سفر نخستوزیر عراق به آمریکا امضای قرارداد با شرکت بزرگ «شورون» برای احداث خط لوله انتقال نفت جنوب عراق از مسیر ترکیه و سوریه بود، پروژهای که قرار است مسیرهای صادرات نفت عراق را متنوعتر کند و حضور شرکتهای آمریکایی را در صنعت انرژی این کشور تثبیت نماید.
شورون برای مشارکت در دو پروژه مهم نفتی عراق یعنی «میدان نفتی غرب قرنه ۲ و پروژه نفتی ناصریه» اعلام آمادگی کرد.
میدان غرب قرنه ۲ در استان بصره یکی از بزرگترین میادین نفتی عراق محسوب میشود. این میدان دارای ذخایر عظیم نفتی است و تولید فعلی آن حدود ۴۶۰ هزار بشکه در روز اعلام شده است. این میدان پیش از این تحت مدیریت شرکت روسی «لوکاویل» قرار داشت اما پس از تغییر شرایط سیاسی و اقتصادی بینالمللی و افزایش فشارهای ناشی از تحریمهای آمریکا علیه روسیه، بغداد به دنبال جذب یک شرکت غربی برای توسعه و مدیریت این میدان است.
بر اساس توافقات اولیه، شرکت شورون متعهد شده است مطالعات فنی و زمینشناسی میدان را انجام داده و ظرفیت افزایش تولید آن را ارزیابی کند. هدف دولت عراق از واگذاری نقش بیشتر به شورون، افزایش تولید نفت این میدان و استفاده از فناوریهای پیشرفته برای استخراج بیشتر از ذخایر موجود است.
دومین پروژه مهم شورون در عراق مربوط به منطقه نفتی «ناصریه» در استان ذیقار است که دولت الزیدی این منطقه را یکی از مناطق دارای ظرفیت بالای توسعه نفتی میداند. بر اساس توافقات اعلام شده شورون قرار است که مطالعات اکتشافی و توسعهای منطقه را انجام داده و ظرفیت ذخایر نفتی را ارزیابی کند.
عراق با این توافقات، حضور نظامی آمریکا را با حضور اقتصادی آن معاوضه کرده است. یعنی در ازای خروج کامل سربازان نه تنها گروههای مسلح داخلی خلع سلاح میشوند و دولت کنترل کامل امنیتی پیدا میکند بلکه غولهای نفتی آمریکا نیز جای پای خود را در ثروتهای نفتی عراق محکمتر از همیشه میکنند.
انتقال نفت عراق به مدیترانه
یکی دیگر از محورهای مهم مذاکرات بغداد و واشینگتن، ایجاد مسیرهای جدید برای صادرات نفت عراق بود. عراق بخش عمده صادرات نفت خود را از بنادر جنوبی در خلیج فارس انجام میدهد و وابستگی زیاد به این مسیر، بغداد را در برابر بحرانهای امنیتی منطقه آسیبپذیر میکند و به همین دلیل دولت الزیدی به دنبال ایجاد مسیرهای جایگزین صادراتی است.
بنابراین، یکی از تفاهمات انجام شده در این دیدارها، بررسی احیای مسیر انتقال نفت عراق به دریای مدیترانه از طریق خط لوله «کرکوک ـ بانیاس» سوریه است که در صورت اجرای این پروژه، عراق امکان دسترسی مستقیمتر به بازارهای اروپا را پیدا میکند.
علاوهبراین، با کاهش وابستگی عراق به تنگه هرمز و کاهش ریسکهای سیاسی منطقهای، قدرت چانهزنی عراق در بازار جهانی نفت نیز افزایش خواهد یافت. البته این طرح با چالشهای بزرگی مانند وضعیت امنیتی سوریه، هزینه بازسازی خط لوله، تأمین مالی و مسائل سیاسی منطقه مواجه بوده و هنوز قرارداد اجرایی کامل آن نهایی نشده است.
یکی دیگر از توافقات مهم الزیدی با آمریکا، ورود شرکت آمریکایی «کانکو فیلیپس» به پروژههای نفتی کرکوک است. طبق گزارش رویترز، کانکو فیلیپس توافقی برای خرید حدود ۴۲ درصد از سهام شرکت BP Energy Company of Kirkuk Limited انجام داده است. ارزش خرید سهام این شرکت حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار برآورد شده اما میزان سرمایهگذاری توسعهای آینده هنوز مشخص نیست. این شرکت در توسعه چهار میدان نفتی مهم منطقه کرکوک مشارکت دارد.
منطقه نفتی کرکوک با حدود ۹ تا ۱۰ میلیارد بشکه ذخایر اثبات شده نفت، یکی از بزرگترین قطبهای تولید نفت عراق و جهان به شمار میرود و ورود کانکو فیلیپس میتواند باعث افزایش تولید نفت کرکوک و توسعه زیرساختهای نفتی شمال عراق شود.
با وجود توافق انجام شده بین مقامات دو طرف اما طبق گزارش رویترز، آنچه در سفر الزیدی به واشینگتن امضا شده عمدتاً تفاهمنامه برای مطالعه و ارزیابی میادین نفت و گاز است و نه قراردادهای نهایی توسعه. همچنین ترامپ از طرحی جدید و مبهم برای همکاری نفتی با بغداد خبر داده است که بر اساس آن، شرکتهای آمریکایی به جای دریافت پول، نفت عراق را دریافت خواهند کرد. به همین دلیل، تاکنون دولت عراق اطلاعات این توافقات را به طور کامل منتشر نکرده است.
افزایش نفوذ اقتصادی آمریکا در عراق
آمریکا در سالهای گذشته تلاشهای متعددی برای گسترش حضور خود در بخش انرژی اقلیم کردستان عراق انجام داده و از طریق توافق با مقامات این منطقه به دنبال مشارکت در پروژههای نفت و گاز بوده است. با این حال، اختلافات میان اربیل و بغداد بر سر اختیارات نفتی، مخالفت دولت مرکزی عراق و مسائل حقوقی مرتبط با صادرات انرژی، مانع از تحقق کامل این اهداف شد. اکنون به نظر میرسد واشینگتن در دوره دولت الزیدی و با توافقهای جدید انرژی، فرصت تازهای برای تقویت جایگاه شرکتهای آمریکایی و افزایش نفوذ اقتصادی خود در صنعت انرژی عراق به دست آورده است.
از اینرو، ورود دوباره شرکتهای بزرگ آمریکایی به صنعت انرژی عراق میتواند نفوذ اقتصادی واشینگتن در این کشور را افزایش دهد. تا پیش از این توافقات، بخش قابل توجهی از پروژههای انرژی عراق در اختیار شرکتهای چینی، روسی و اروپایی بود. چین در سالهای اخیر به یکی از بزرگترین شرکای اقتصادی عراق تبدیل شده و شرکتهای چینی در پروژههای نفتی و زیرساختی حضور گستردهای پیدا کردهاند.
از اینرو، آمریکا با تقویت حضور شرکتهایی مانند شورون و کانکو فیلیپس تلاش میکند جایگاه اقتصادی خود را در عراق افزایش دهد، نفوذ روسیه و چین در بخش انرژی عراق را کاهش دهد و روابط بغداد و واشینگتن را از حوزه نظامی به حوزه اقتصادی گسترش دهد.
آمریکا یکی از شرکای مهم اقتصادی عراق در منطقه است اما حجم تجارت دو کشور در مقایسه با روابط تجاری عراق با چین محدودتر است. بر اساس آمار رسمی تجارت خارجی آمریکا، حجم تجارت کالایی دو کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۷.۹ میلیارد دلار بود. بخش عمده واردات آمریکا از عراق را نفت خام و فرآوردههای انرژی تشکیل میدهد، به همین دلیل عراق با وجود اقتصاد کوچکتر نسبت به آمریکا به دلیل صادرات انرژی توانسته میلیاردها دلار مازاد صادراتی در تجارت کالایی با واشینگتن داشته باشد.
در مقابل، صادرات آمریکا به عراق بیشتر شامل ماشینآلات، تجهیزات صنعتی، محصولات کشاورزی، خودرو، تجهیزات پزشکی و کالاهای فناوری است. بنابراین، با توافقات جدید، واشینگتن تلاش دارد سهم خود را در بازار انرژی عراق افزایش دهد.
نگرانی عراقیها
امضای قراردادهای الزیدی با آمریکا، نگرانیهایی را در داخل عراق به همراه داشته است. منتقدان در عراق استدلال میکنند که پیوند زدن قراردادهای انرژی با مطالبات امنیتی آمریکا میتواند استقلال تصمیمگیری بغداد را تحت تأثیر قرار دهد.
عارف الحمامی، نماینده پیشین پارلمان عراق همزمان با سفر الزیدی به واشینگتن، پیش بینی کرده بود که بغداد برغم هدر رفتن منابع مالی و عدم پایبندی واشنگتن به تعهداتش، مجبور به امضای قرارداد با آمریکا میشود. الحمامی هشدار داده که تجربه تلخ قراردادهای تسلیحاتی با طرف آمریکایی نشان میدهد که واشینگتن بدون قصد اجرایی کردن قراردادهای امضا شده، تنها در پی تخلیه منابع مالی عراق است.
رزاق الحیدری، عضو سابق کمیته روابط خارجی در پارلمان با بیان اینکه آمریکا از شرایط حساس منطقه برای تحمیل قراردادهایش به عراق سوءاستفاده میکند، گفت که دولت باید اطمینان حاصل کند که عراق تحت محدودیتهای بلندمدت با طرف آمریکایی قرار نگیرد
از سوی دیگر، با توجه به اینکه جزئیات کاملی از توافقات الزید با آمریکا به بیرون درز نکرده است، منتقدان خواستار شفافیت درباره متن قراردادها، میزان سرمایهگذاری، مدت قرارداد و نحوه تقسیم درآمدها هستند.
