الوقت - این روزها «دونالد ترامپ»، رئیس جمهور آمریکا همزمان با ادعای توافق یا تفاهم با ایران، دست به تهدید میزند. تهدیداتی که باردیگر نشان دهنده بی اعتباری هرگونه تفاهم و توافق با آمریکاست. «محمد ایمانی»؛ روزنامه نگار ایرانی درباره تحولات اخیر در تهران و واشنگتن و ادعاهای مطرح شده درباره توافق معتقد است که تعبیر «یادداشت تفاهم» در روابط تهران و واشنگتن یک مسامحه لفظی است وگرنه تفاهم با شیطان، هیچ معنایی ندارد. و از نظر حقوقی، توافقی که متضمن تعهدات اجرایی الزام آور برای طرفین باشد، نامش قرارداد و موافقت نامه است، نه تفاهم نامه.
با این حال بسیاری معتقدند که دولت ترامپ به تعهدات خود در تفاهم نامه با ایران متعهد نخواهد بود و نمیتوان امیدوار بود که امضای مشترک روسای جمهور آمریکا و ایران در پای یک نامه چند بندی در نهایت با عهدشکنی و بی ثباتی از طرف واشنگتن روبرو نشود.
کارشناسان بسیاری درباره ترامپ به عبارتهایی مانند اعتماد پایین، غیرقابل پیشبینی بودن، رویکرد معاملهمحور و نبود تضمین در توافقات اشاره کردهاند، اما براستی این بی اعتمادی با ترامپ ناشی از چیست و چرا برخی گفتهاند که نمیتوان به ادعای ترامپ درباره تفاهم نامه با ایران چندان اعتماد کرد؟
بد سابقه بودن ترامپ
یکی از مهمترین دلایلی که باعث بدبینی به هرگونه توافق یا تفاهم با دولت ترامپ شده، سابقه خروج او از برجام در دولت اولش است. سوزان مالونی، معاون اندیشکده بروکینگز پس از خروج ترامپ از برجام نوشت که این تصمیم «عملاً پایبندی آمریکا به توافق را از بین برد» و موجب فروپاشی توافق و افزایش تنشها شد. از نگاه او، این سابقه باعث شده اعتماد به تعهدات آمریکا در هر توافق بعدی کاهش یابد.
در واقع مشکل اصلی، فقدان اعتماد ایران به آمریکاست و این بی اعتمادی به دلیل سابقه ترامپ در خروج از توافق هستهای برجام شدت گرفته است. صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه در اندیشکده چتم هاوس لندن بارها تأکید کرده است که خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، شکاف عمیقی در اعتماد ایجاد کرد و همین «بی اعتماد» بزرگترین مانع هر توافق جدید است. او معتقد است هر توافقی بدون سازوکارهای قوی راستیآزمایی و تضمینهای اجرایی شکننده خواهد بود.
خودمحوری و نگاه دلال گونه
یکی از مهمترین مشکلات توافق با ترامپ، نگاه به شدت سوداگرانه و معاملاتی او به مسائل دیپلماتیک در روابط بین الملل است. «لورل رَپ» در تحلیلی در سال ۲۰۲۶ مینویسد که ترامپ زمانی از توافق حمایت میکند که بتواند آن را یک موفقیت سیاسی برای خود معرفی کند. او تأکید میکند اگر ترامپ احساس کند توافق به اندازه کافی منافعش را تأمین نمیکند، احتمال تغییر موضع یا درخواست بازنگری در آن وجود دارد.
بسیاری از پژوهشگران سیاست خارجی هم از جمله تحلیلگران فایننشال تایمز معتقدند که رویکرد ترامپ یک «سیاست خارجی معاملهمحور» است؛ یعنی تصمیمات او بیش از آنکه بر تعهدات بلندمدت استوار باشد، بر ارزیابی لحظهای از سود و زیان سیاسی و اقتصادی تکیه دارد . این ویژگی باعث میشود دیگران درباره دوام توافقها با او تردید داشته باشند.
«مگان مکآردل»، ستوننویس روزنامه واشنگتنپست، در مقالهای با عنوان «بهترین توضیح برای ریاستجمهوری ترامپ؛ او مانند یک سازنده املاک رفتار میکند» مینویسد: «برای فهم رفتار ترامپ باید او را نه یک سیاستمدار، بلکه یک سازنده و معاملهگر املاک دانست.» او معتقد است ترامپ در سیاست خارجی نیز مانند بازار املاک فکر میکند؛ یعنی هر موضوع را یک معامله جداگانه میبیند و بیشتر به «بردن معامله» توجه دارد تا حفظ تعهدات یا اجرای یک راهبرد بلندمدت.
ناپایداری سیاسی در واشنگتن
از مهمترین موانع هرگونه توافق با آمریکا این است که این کشور یک رویکرد سیاسی ناپایدار دارد و تغییر دولتها خیلی راحت به تغییر تعهدات دولتهای آمریکا منجر میشود. «رابرت آینهورن»، دیپلمات باسابقه آمریکایی و پژوهشگر بروکینگز، معتقد است یکی از مشکلات اساسی هر توافق جدید با کاخ سفید این است که رئیسجمهور بعدی آمریکا میتواند مانند ترامپ در سال ۲۰۱۸ از آن خارج شود؛ بنابراین پایداری توافق نیازمند سازوکارهایی فراتر از اراده یک رئیسجمهور است.
ریچارد هاس، رئیس پیشین شورای روابط خارجی آمریکا در ارزیابی سیاست دولت ترامپ در قبال ایران یادآور شده است که برجام برنامه هستهای ایران را محدود و نظام بازرسی گستردهای ایجاد کرده بود و خروج آمریکا از آن نشان داد که حتی با وجود نظارتهای گسترده، اما تغییر دولتها در آمریکا خیلی راحت میتواند هرگونه توافق با دولت قبلی را بی اعتبار و نقش برآب کند.
در واقع بسیاری از تحلیلگران معتقدند سیاست خارجی آمریکا به میزان بسیار زیادی به نتیجه انتخابات ریاستجمهوری وابسته شده است. برای مثال دولت باراک اوباما برجام را امضا کرد، دولت دونالد ترامپ از برجام خارج شد و دولت جو بایدن تلاش کرد مذاکرات برای احیای توافق را از سر بگیرد. این رفتوبرگشتها باعث شده بسیاری از کشورها نسبت به دوام هر توافقی با آمریکا تردید داشته باشند.
