الوقت- اگر فهرستی از برجستهترین چهرههای منفور برای فعالان ضدجنگ و حامیان صلح جهانی تهیه شود مطمئناً نام رئیس جمهور آمریکا همواره پای ثابت ردههای اصلی چنین فهرستی خواهد بود.
مخالفت با سیاستهای یکجانبهگرایانه و جنگافروزیهای سران کاخ سفید برای چندین دهه از سوی معترضان جهانی به این سیاستها در خیابانهای سراسر جهان فریاد زده شده است.
از این حیث دونالد ترامپ رئیس جمهور کنونی آمریکا را حتی باید مجرمی با اعمال شاقه در نظر گرفت که در بیتوجهی و صراحت کلام در نقض قوانین و مقررات بینالمللی و بیثبات کردن جهان گوی سبقت را از دیگر روسای جمهور آمریکا نیز ربوده است.
این رویه موجب شده تا امروزه در تحولی مهم نهادهای سنتی پرنفوذی همچون کلیسای کاتولیک هم در کنار دیگر مخالفان سیاستهای کاخ سفید به پایمال شدن شدید ارزشهای انسانی و اخلاقی در دوران ترامپ اعتراض کنند.
جدال لفظی هفتههای اخیر میان ترامپ و پاپ لئو چهاردهم تنها اختلافی میان دو چهره مهم یا دو رویکرد سیاسی نیست بلکه تلاشی است از سوی کلیسای کاتولیک برای مرزبندی و مشخص کردن اصول و ارزشهای والای دین مسیحیت با کسانی که در صدد هستند تا به شنیعترین رفتارها و سیاستها رنگ و لعاب دینی بدهند.
شکاف در سنگبنای حمایتها: تزلزل در پایگاه مسیحیان محافظهکار
مخالفتهای صریح پاپ واتیکان، به عنوان مرجع بزرگ مسیحیان کاتولیک با سیاستهای ترامپ از این حیث قابل توجه است که میتواند پیامدهای جدی داخلی در آمریکا برای رویکردهای پوپولیستی او داشته باشد.
یکی از پیامدهای تکاندهنده و شاید غیرقابل جبران این جنگ لفظی، فروپاشی تدریجی آن «هاله قدسی» است که برخی از حامیان سرسخت دونالد ترامپ، به شکلی تقریباً مذهبی برای او ساخته بودند. برای بخش بزرگی از مسیحیان محافظهکار در ایالات متحده، ترامپ تنها یک سیاستمدار نبود؛ او در چشم بسیاری، یک «محافظ ایمان» و چهرهای برگزیده بود که در برابر جریانهای لیبرال و سکولار، سپر دفاعی کلیسا در مسائل حیاتی نظیر سقط جنین، محدودیتهای مربوط به آزادیهای همجنسگرایی و تغییر جنسیت محسوب میشد.
این گروه، ترامپ را نمادی از بازگشت ارزشهای سنتی میدیدند و حتی در برخی لایههای افراطی، او را چهرهای تقدیسشده میپنداشتند که وظیفه دارد از مرزهای اخلاقی و مذهبی جامعه محافظت کند.
در چنین فضایی ترامپ امیدوار بود که با انتخاب یک کاردینال آمریکایی برای نخستین بار در تاریخ کلیسای کاتولیک، بتواند با همراهی او وجهه مذهبی و مقدسگونه خود نزد هوادارنش را بیش از پیش تقویت کند. انتظاری که نه تنها برآورده نشد بلکه حتی عکس آن روی داد و پاپ جدید با صراحت بیشتری از سلف خود مخالفت کلیسا با سیاستهای کاخ سفید را ابراز کرد.
با ورود ترامپ به میدان جنگ لفظی با پاپ، این تصویر مخدوش شده است. در حالی که ترامپ و حتی تیم اتاق جنگ کاخ سفید در پیامهای خود به طور مکرر از جملاتی مانند «خداوند، آمریکا و نیروهای مسلح ما را حفظ کند و برکت دهد»، میخواهند مشروعیتی مذهبی به تجاوز علیه ایران بدهند، پاپ آنها را به "سوءاستفاده از پیام انجیل" متهم کرد و در اشاره به جنگافروزی او در ایران گفت که جانهای بسیاری از دست رفته است. او در جایی علیه موضعگیری پیتر هگزت گفت: «خداوند به دعای جنگافروزان گوش نمیدهد».
او گفت: «جهان توسط مشتی مستبد در حال ویرانی است، اما با این وجود، به دست انبوهی از برادران و خواهرانِ حامی، منسجم نگه داشته شده است. وای بر کسانی که دین و نام خداوند را برای منافع نظامی، اقتصادی یا سیاسی خود دستمایه قرار میدهند و آنچه را که مقدس است به تاریکی و پلیدی میکشانند».
یکی از نشانههای نگرانی جدی ترامپ از تأثیرات منفی مواضع پاپ بر دیدگاه حامیان مذهبیاش، حملات سختی است که به پاپ انجام میدهد. ترامپ مدت کوتاهی پس از جدال لفظی خود با پاپ، تصویری با استفاده از هوش مصنوعی از خود را در هیبتی شبیه به حضرت عیسی منتشر کرد، احتمالاً با این مضمون و پیام برای هوادارنش که او نه از سوی کلیسا بلکه از سوی حضرت مسیح برگزیده شده است.
موضوع به قدری برای ترامپ و جریان حامی او بغرنج و چالشبرانگیز بوده که حتی جودی ونس معاون ترامپ نیز وارد این معرکه شد و در موضعگیری مدعی شد پاپ هنگام صحبت درباره الهیات باید «مراقب» باشد و هنگام اظهارنظر درباره جنگ با ایران، باید نظریه «جنگ عادلانه» را به خاطر بیاورد.
اشاره ونس به موعظههای «سنت آگوستین» به عنوان یکی از متکلمین برجسته کلیسا در قرون وسطی است که از معماران اصلی این نظریه و پدر معنویِ فرقه مذهبی کاتولیکی که لئو به آن تعلق دارد. پاپ خاطرنشان کرده است که مردم جنگ با ایران را عادلانه نمیدانند.
«داون ادن گلدستاین»، نویسنده و استاد دانشگاه کاتولیک، به سیانان گفت: «ونس از زمانی که وارد کلیسا شد، خود را با گروهی از فلاسفه، متکلمان و کارشناسان راستگرای افراطی همسو کرده است که ادعا میکنند مفسران معتبر کتاب «شهر خدا» (یکی از آثار مهم آگوستین) هستند.» او افزود که «تخصص غیرقابل انکار پاپ لئو در اندیشه آگوستین… تهدیدی مستقیم برای تلاشهای معاون رئیسجمهور و دوستان پسا-لیبرال او به شمار میرود که میخواهند خود را بهعنوان مفسران معتبر آموزههای اجتماعی و سیاسی کلیسا به کاتولیکها معرفی کنند».
در مجموع باید گفت تقابل با شخص پاپ، که نماد مظهر اخلاق مسیحی در سطح جهان است، یک تضاد شناختی شدید در میان این حامیان ترامپ ایجاد کرده است. وقتی رهبر سیاسی آنها، با رهبر معنوی جهان مسیحیت وارد درگیری میشود، آن تصویرِ «قهرمانِ دفاع از کلیسا» به تصویرِ «عامل تفرقه و بیاحترامی به مقدسات» تغییر شکل میدهد. این تقابل، پیوند میان هویت سیاسی و هویت مذهبی حامیان ترامپ را که تا پیش از این با استحکام به هم گره خورده بود، به شدت دچار فرسایش کرده است.
از مرزها تا اخلاق جهانی: بازتعریف قدرت واتیکان
علاوه بر این شکاف در داخل آمریکا، این تقابل بر سر یک اختلاف بنیادین و دیرینه است که ریشه در تضاد میان «ملیگرایی افراطی» و «رحمت جهانی» دارد. سابقه اختلاف میان ترامپ و واتیکان بر سر سیاستهای سختگیرانه مهاجرتی، اخراج پناهجویان و ساخت دیوارهای مرزی، نشاندهنده دو جهان متفاوت است: جهانی که مرزها را برای حفظ امنیت و هویت ملی میبندد، و جهانی که انسان را فراتر از ملیت، با نگاهی مبتنی بر کرامت انسانی میبیند.
نکتهای که در این تقابل بسیار برجسته است، تغییر نقش تاریخی واتیکان است. پس از دههها که واتیکان با احتیاط و دیپلماسی سنتی با مسائل سیاسی برخورد میکرد، اکنون شاهد هستیم که این نهاد مقدس، کلیشههای قدیمی را شکسته است. واتیکان در مواجهه با بحرانهای بزرگ بینالمللی که سرنوشت میلیاردها انسان را رقم میزنند، از سکوتِ محافظهکارانه عقب نشسته و به صدای وجدان آزادگان و خداپرستان جهان تبدیل شده است.
واتیکان در برابر سیاستهای تهاجمی و رفتارهای برخوردکننده برخی قدرتهای بزرگ، از جمله ایالات متحده، موضعی اخلاقمدارانه اتخاذ کرده که باعث شده اعتبار پاپ و واتیکان، فراتر از مرزهای مسیحیت، در میان غیرمسیحیان و جامعه جهانی نیز به شدت افزایش یابد. این «قدرت نرمِ اخلاق» در مقابل «قدرت سختِ سیاست»، باعث شده تا پاپ نه تنها به عنوان یک رهبر مذهبی، بلکه به عنوان یک مرجع اخلاقی جهانی که در برابر ظلم و ستم سکوت نمیکند، بازتعریف شود. در این میان، ترامپ با حمله به این جایگاه، نه تنها با پاپ، بلکه با جریان رو به رشد وجدان جهانی درگیر شده است.
