الوقت- جنوب یمن در هفتههای اخیر آبستن تحولات گستردهای است و شطرنج پیچیده معادلات قدرت در این منطقه به طور مداوم تغییر وضعیت میدهد. در حالی که در آغاز رویدادهای اخیر نیروهای تشکیلات شورای انتقالی جنوب وابسته به امارات با پیشروی در استانهای حضرموت در جنوب و المهره شرق یمن و بیرون کردن نیروهای دولتی مربوط به شورای ریاست جمهوری به سمت به دست گرفتن کامل نبض تحولات جنوب یمن حرکت کردند، در روزهای اخیر با ورود نظامی عربستان سعودی در حمایت از نیروهای موسوم به «درع الوطنی» وفادار به ریاض و شورای ریاست جمهوری ورق معادلات مجدداً بازگشت و بار دیگر چشمانداز این منطقه پرچالش را دستخوش ابهاماتی جدید کرد.
در همین چارچوب، رشاد العلیمی، رئیس موسوم به شورای رهبری یمن که وابسته به عربستان است روز یکشنبه اعلام کرد:نیروهای «درعالوطن» (سپر میهن) موفقیتی استثنایی در بازپسگیری مواضع نظامی و امنیتی در استان حضرموت در شرق یمن را به دست آوردهاند و از جمله کنترل فرودگاه بینالمللی حضرموت را به عهده گرفتهاند. العلیمی تاکید کرد:«تدارکات لازم برای تحویل پایگاهها و نهادهای دولتی در استان المهره به نیروهای درعالوطن در حال انجام است».
این درحالی است که سرلشکر بارجاش، فرمانده منطقه دوم نظامی المهره که در چارچوب حمایت خود از شورای انتقالی جنوب، اعلام کرده بود که مواضع تحت کنترل خود را هرگز به نیروهای «الدرع الوطن» وابسته به عربستان تحویل نخواهد داد، با این حال، به نظر میرسد او در برابر موج حملات عربستان و نیروهای وابسته به آن نتوانسته مقاومت کند و ناچار به عقبنشینی شده است.
رئیس موسوم به شورای رهبری یمن در ادامه اظهارات خود همچنین تأکید کرد:«از شورای انتقالی جنوب میخواهم به مسیر گفتگو پایبند باشد و از اقدامات یکجانبه خود عقبنشینی کند». نیروهای «درع الوطن» روز جمعه نیز توانستند شهر «سیئون» مرکز حضرموت در جنوب یمن را که در کنترل نیروهای «شورای انتقالی جنوب» مزدوران امارات بود به کنترل خود درآورده و مزدوران اماراتی به سمت نوار ساحلی عقبنشینی کردند. سیئون به عنوان مرکز اداری و نظامی حضرموت، نقش کلیدی در موازنه قدرت در شرق یمن ایفا میکند و تحولات آن میتواند بر معادلات سیاسی و امنیتی جنوب این کشور تأثیرگذار باشد.
پیشروی عناصر وابسته به عربستان درشرایطی صورت گرفت که ارتش سعودی با پشتیبانی هوایی، مواضع شورای انتقالی جنوب را هدف حملات سنگین قرار داد و همین بمبارانها مسیر را برای پیشروی سریع این نیروها هموار کرد.
پیشروی نیروهای «درع الوطن» پس از آن رخ داد که امارات هفته گذشته اعلام کرد تمامی افسران خود را از مناطق جنوبی یمن خارج کرده است، اقدامی که به عربستان اجازه داد موقعیت از دسترفته خود در این مناطق را دوباره بازپس گیرد. ریاض از اینکه امارات دست برتر را در این مناطق داشته باشد نگران است و به دلیل رقابتهای موجود بین دو کشور در منطقه تلاش میکند مانع تحقق جاهطلبیهای ابوظبی شود.
امارات در سال ۲۰۱۹ اعلام کرده بود که حضور نظامی خود در یمن را به پایان رسانده است اما شواهد میدانی نشان میداد که این خروج بیشتر جنبه نمایشی داشته است. در سالهای پس از آن، ابوظبی نفوذ خود را از طریق حمایت گسترده از نیروهای محلی همسو، بهویژه شورای انتقالی جنوب حفظ کرد. این حمایتها شامل آموزش، تسلیح، پشتیبانی اطلاعاتی و حتی مدیریت غیرمستقیم برخی پایگاهها و بنادر راهبردی بود.
تحرکات نظامی اخیر شورای انتقالی در استانهای حضرموت و المهره که به تصرف این مناطق منجر شد نشان داد که پروژه نفوذ امارات همچنان فعال و حتی تهاجمی است، امری که نگرانیهای جدی را در سطح منطقهای، به ویژه برای عربستان به دنبال داشته است.
برگزاری کنفرانس ریاض
با توجه به وخامت اوضاع در جنوب یمن و به منظور جلوگیری از تشدید تنشها که میتواند شرایط را پیچیدهتر کند، دو طرف موافقت خود را با برگزاری نشستی برای یافتن راهحل سیاسی اعلام کردهاند.
در همین چارچوب، رشاد العلیمی از عربستان خواست تا کنفرانسی جامع در ریاض برای تمام گروهها و شخصیتهای جنوبی از جمله شورای انتقالی برگزار شود. وزارت خارجه عربستان نیز با استقبال از این درخواست اعلام کرد که تمامی گروههای جنوب باید در این کنفرانس برای یافتن راهکارهای عادلانه و مشروع جهت تحقق خواستههای مردم جنوب مشارکت فعال داشته باشند.
مطمئناً سعودیها آگاهند که بدون همراهی شورای انتقالی کنفرانس ریاض هیچ دستاوردی نخواهد داشت با این حال واکنش شورای انتقالی به پیشنهاد برگزاری این کنفرانس دو پهلو است. از یکسو این تشکیلات از آمادگی برای مشارکت در این راهکار دیپلماتیک خبر داد و اعلام کرد:«از دعوت عربستان برای حمایت و میزبانی از گفتگوی منطقه جنوب یمن استقبال میکنیم». اما از طرف دیگر در مواضع رهبران اصلی این جریان بیاعتمادی و عدم تمایل به تقسیم قدرت موج میزند.
احمد سعید بن بریک، معاون رئیس شورای انتقالی جنوب در این باره از مردم حضرموت خواست تا برای مقابله با «تهاجم احتمالی نیروهای شمالی» بسیج شوند.
همزمان، عیدروس الزبیدیُ رئیس شورای انتقالی جنوب، آغاز دوره انتقالی دو سالهای را اعلام کرد که به برگزاری همهپرسی برای استقلال جنوب منتهی خواهد شد و از جامعه جهانی خواست تا این فرآیند را با نظارت و مشارکت سیاسی همهجانبه تضمین کند. او تاکید کرد که این اقدام به عنوان اعلامیهای قانونی، بلافاصله اجرایی خواهد شد، به شرط آنکه درخواستهای مطرح شده رعایت شود.
شورای انتقالی جنوب حتی جمعه شب (12 دی) اعلامیه قانون اساسی دولت موسوم به «جنوب عربی» را به صورت رسمی منتشر کرد. بر اساس مفاد این اعلامیه، «دولت جنوب عربی» بهعنوان کشوری مستقل با حاکمیت کامل معرفی شده و شهر عدن بهعنوان پایتخت آن تعیین شده است. شورای انتقالی جنوب یمن در این سند تأکید کرده که این دولت از تمامی اختیارات و ویژگیهای یک کشور مستقل برخوردار خواهد بود.
شورای انتقالی جنوب در حالی به دنبال استقلال مناطق جنوبی یمن است که عربستان با این اقدام به شدت مخالفت میکند. از دیدگاه ریاض، امارات و نیروهای وابسته به آن تلاش دارند با تجزیه جنوب یمن و تسلط بر منابع نفت و گاز، موقعیت خود را تقویت کرده و حتی زمینه تحکیم حضور رژیم صهیونیستی در این مناطق را فراهم کنند، موضوعی که تهدیدی جدی برای منافع عربستان در دریای سرخ محسوب میشود.
سعودیها نگران آن هستند که حضور صهیونیستها در جنوب یمن و دریای سرخ، تنشها را در منطقه تشدید کند، زیرا جنبش انصارالله به هیچ وجه نفوذ اشغالگران را برنمیتابد و این مسئله میتواند به درگیریهای گستردهای منجر شود که امنیت مرزهای عربستان را به شدت به خطر میاندازد.
از سوی دیگر، برگزاری کنفرانس احتمالی در ریاض درحالی مطرح شده که نشستهای پیشین برای یافتن راهحلی جهت کاهش تنشها میان امارات و عربستان و نیروهای تحت امرشان به نتیجه ملموسی نرسیده است. امارات در توافقات قبلی با سعودیها به تعهدات خود عمل نکرده و همین موضوع مسیر دستیابی به توافق نهایی برای برقراری ثبات در جنوب یمن را پیچیده و دشوار کرده است.
ابوظبی تمایلی به تشدید تنشها ندارد
عربستان سعودی و امارات که یک دهه پیش در قالب ائتلافی موسوم به «ائتلاف عربی» دوشادوش یکدیگر به یمن یورش بردند تا جنبش انصارالله را از صحنه قدرت کنار زده و اداره این کشور را به دست گیرند، اکنون به دلیل تضاد منافع در برابر یکدیگر صفآرایی کردهاند.
هرچند شکاف و تنش میان ریاض و ابوظبی از میانه جنگ یمن شکل گرفت و طی سالهای گذشته بارها به درگیری میان نیروهای وابسته به دو طرف انجامید، اما در هفتههای اخیر و در پی تحولات جدید منطقهای، این رقابتها بار دیگر شدت گرفته و ابعاد تازهای یافته است.
جعفر قنادباشی، کارشناس مسائل غرب آسیا در گفتگو با الوقت، درباره اینکه آیا رقابت بین عربستان و امارات منجر به رویارویی مستقیم دو کشور خواهد شد، اظهار داشت:«اماراتیها تلاش میکنند پروژه نفوذ خود در یمن را بدون درگیری پیش ببرند و تمایلی ندارند که با عربستان در این شریایط درگیر شوند. پشت پرده این درگیریها تنها اماراتیها نیستند و مجموعهای از شرکتها در این زمینه ذینفع هستند و این رقابت تنها در میدان یمن نیست بلکه در سایر مناطق از جمله سودان و لیبی نیز همزمان وجود دارد. بنابراین، اگر تنشها بین ابوظبی و ریاض در المهره و حضرموت هم کاهش پیدا کند به معنای کاهش رقابت در لیبی و سودان نخواهد بود و امارات میتواند در مناطق دیگر با سعودیها رقابت را ادامه دهد. با توجه به واکنش تند عربستان، دیدم که اماراتیها زودتر عقبنشینی کردند و این نشان میدهد که حاکمان ابوظبی تمایلی برای تشدید تنشها با سعودی ندارند».
نفوذ ابوظبی از میان رفتنی نیست
قنادباشی در ادامه سخنان خود درباره اینکه آیا عربستان با پیشروی خود توان این را دارد که شورای رهبری یمن را به قدرتی در حد و قواره شورای انتقالی جنوب تبدیل کند، گفت:«حضرموت و المهره با وجود داشتن سرزمین وسیع اما مناطق کمجمعیتی هستند و لذا عربستان میتواند نفوذ خود و شورای رهبری یمن را در این مناطق تقویت کند ولی در سایر استانهای پرجمعیت در جنوب مردم نگاه مثبتی به عربستان ندارند.
به گفته این کارشناس منطقه، «اماراتیها به دلیل فعالیتهای اقتصادی و سیاسی که در این سالها انجام دادهاند با کمک شورای انتقالی جنوب موقعیت بهتری نسبت به سعودیها پیدا کردهاند ولی نسبت به عربستان نگاه مثبتی وجود ندارد و لذا سعودیها اهرمی را که بتواند این گروهها را به سمت خود جذب کنند در اختیار ندارد و تنها در مناطق کم جمعیت که امارات در آن نفوذ چندانی ندارد میتواند موفقیت نسبی داشته باشد. درگیریهای اخیر نیز بر سر کل جنوب یمن نیست بلکه در مناطق جدیدی است که اماراتیها قصد داشتند آنها را تحت کنترل خود درآورند».
قنادباشی درباره چشمانداز درگیریها در یمن تاکید کرد: عربستان به خاطر اینکه نقش کمتری در تحولات سودان و لیبی دارد سعی میکند در رقابت با امارات در یمن، موقعیت خود را بهبود بخشد و اجازه ندهد تا ابوظبی استانهای حضرموت و المهره را در اختیار بگیرد. از طرفی، امارات هم نمیخواهد شانس خود را برای درگیری مجدد با عربستان امتحان کند. باتوجه به اینکه ابوظبی و ریاض هدف مشترکی در یمن دارند که همان مقابله با قدرت انصارالله است، لذا درگیری دو کشور میتواند در رسیدن به این هدف آسیب جدی وارد کند.
از اینرو، تنها موردی که سبب شده امارات و عربستان از درگیری گسترده نظامی خودداری کنند، جلوگیری از بهره برداری انصارالله از این وضعیت بود و نمیخواهند تنشها بیش از این توسعه پیدا کند و به نظرم در صورت توقف درگیریها نیز انتظار نمیرود دو طرف به سمت صلح بروند و لذا وضعیت به صورت رقابت فعلی باقی خواهد ماند.
