الوقت - در شرایطی که دونالد ترامپ برای خروج از بحران جنگ با ایران به دنبال جلب همراهی قدرتهای بزرگ است، یک پرسش مهم در محافل سیاسی و رسانهای مطرح شده است: آیا ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ حاضرند برای نجات آمریکا از باتلاق جنگ، به کاخ سفید کمک کنند؟
شواهد و تحولات ماههای اخیر نشان میدهد پاسخ این پرسش چندان ساده نیست. روسیه و چین اگرچه ممکن است از پایان درگیری و کاهش تنش در منطقه استقبال کنند، اما دلیلی ندارند هزینه شکست راهبردی آمریکا را بپردازند یا اجازه دهند واشنگتن از دل یک جنگ پرهزینه، با دستاوردی ژئوپلیتیک خارج شود.
برای مسکو و پکن، ایران بخشی از معادله بزرگتر شکلگیری نظم چندقطبی و موازنه قدرت در برابر آمریکاست؛ به همین دلیل، تضعیف ایران با منافع راهبردی پکن و مسکو همخوانی ندارد.
مسکو و همکاری با تهران در مرحله امنیتی تازه
روسیه در ماههای اخیر نشانههای روشنی از گسترش همکاری با ایران بروز داده است. مؤسسه سلطنتی امور بینالملل انگلیس، چتمهاوس، در تحلیلی که منتشر کرد، نوشت جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران باعث شده تهران نگاه خود به مسکو را بازنگری کند و همکاری با روسیه را بیش از گذشته برای بازسازی توان دفاعی و ایجاد بازدارندگی بلندمدت ضروری بداند.
بر اساس این گزارش، مقامهای ارشد دو کشور فقط در ماه اکتبر سه دیدار مهم برگزار کردند؛ از جمله دیدار مسعود پزشکیان و ولادیمیر پوتین در ۸ اکتبر، سفر سرگئی لاوروف به تهران در ۱۹ اکتبر و دیدار دوباره رؤسای جمهور دو کشور در ۲۷ اکتبر در مسکو.
اهمیت این دیدارها صرفاً در سطح تشریفات دیپلماتیک نیست. چتمهاوس گزارش داده است که روسیه در جریان جنگ، اطلاعاتی درباره مواضع نظامی آمریکا، تصاویر ماهوارهای برای کمک به هدفگیری و قطعات تسلیحاتی در اختیار ایران قرار داده است. این مؤسسه تأکید میکند ارزیابی دقیق تأثیر این کمکها بر میدان نبرد دشوار است، اما مجموعه شواهد با ادعای بیطرفی مسکو سازگار نیست. به نوشته این تحلیل، همکاری فنی و انتقال قطعات میتواند به ایران در بازسازی پدافند هوایی، زیرساخت موشکی و صنایع دفاعی کمک کند و توان تهران برای رصد تحرکات نظامی آمریکا را افزایش دهد.
در همین چارچوب، افزایش همکاری در پروژههای راهبردی نیز اهمیت دارد. پوتین در دیدار اکتبر با پزشکیان بر ادامه پروژههای مشترک، از جمله نیروگاه هستهای بوشهر، تأکید کرد. شرکت دولتی روساتم نیز اعلام کرد شمار کارکنان خود در این پروژه را به ۲۰۰ نفر افزایش میدهد. همچنین پوتین از رشد ۱۰.۴ درصدی مبادلات تجاری دو کشور در ۸ ماه نخست سال ۲۰۲۶ خبر داد. این تحولات نشان میدهد مسکو نهتنها قصد ندارد روابط خود با تهران را به حاشیه ببرد، بلکه در حال گسترش پیوندهای اقتصادی و فنی با ایران است.
چین؛ پکن چرا نباید اجازه دهد ایران تضعیف شود؟
چین نیز از زاویهای متفاوت، منافع مهمی در حفظ جایگاه ایران دارد. تهران برای پکن یک شریک مهم انرژی، تجاری و ژئوپلیتیک است. گزارش کمیسیون بررسی امنیتی و اقتصادی آمریکا و چین در مارس ۲۰۲۶ اعلام کرده بود که چین خریدار اصلی نفت صادراتی ایران است و خریدهای این کشور حدود ۹۰ درصد صادرات نفت ایران را تشکیل میدهد. دو کشور همچنین از سال ۲۰۲۱ یک توافق همکاری جامع ۲۵ ساله دارند که حوزههای اقتصادی، امنیتی و فناوری را دربرمیگیرد.
از سوی دیگر، پکن بهخوبی میداند که تثبیت برتری نظامی آمریکا در منطقه، پیامدهایی فراتر از پرونده ایران خواهد داشت. اگر واشنگتن بتواند با جنگ، فشار نظامی و تحمیل خواستههای خود، یکی از مهمترین بازیگران مستقل منطقه را از معادلات خارج کند، این پیام به دیگر کشورهای مخالف یکجانبهگرایی آمریکا نیز منتقل خواهد شد. در چنین شرایطی، چین که خود با رقابت راهبردی و فشارهای فزاینده واشنگتن روبهروست، انگیزهای جدی برای جلوگیری از شکلگیری چنین الگویی دارد.
نشست سهجانبه؛ ترامپ به دنبال خروج از جنگ
گزارش اخیر رویترز درباره احتمال دیدار سهجانبه ترامپ، پوتین و شی جینپینگ در شنژن چین، اهمیت این معادله را بیشتر کرده است. رویترز نوشت جنگ ایران یکی از موضوعات احتمالی گفتوگوهای رهبران سه قدرت خواهد بود، اما هرکدام از آنها اهداف متفاوتی را دنبال میکنند. ترامپ که پس از شکستهای انتخاباتی جمهوریخواهان با فشار سیاسی داخلی روبهروست، ممکن است به دنبال دستاوردی دیپلماتیک و نمایش توانایی خود برای پایان دادن به جنگ باشد. پوتین نیز در پی پیشبرد اهداف روسیه در جنگ اوکراین است و شی جینپینگ با احتیاط به چنین دیداری نگاه میکند. این خبرگزاری تأکید کرده است که هنوز دستور کار نهایی و چارچوب مذاکرات مشخص نشده و احتمال دستیابی به یک توافق بزرگ نیز محدود است.
با این حال آنچه از تحولات اخیر برمیآید، افزایش اهمیت ایران در محاسبات امنیتی مسکو و حفظ جایگاه اقتصادی و ژئوپلیتیک تهران در نگاه پکن است. ترامپ ممکن است به دنبال میانجیگری شی و پوتین برای پایان دادن به جنگ باشد، اما این دو قدرت قرار نیست خروجی را به شکلی تنظیم کنند که دستاوردهای راهبردی آمریکا تضمین شود. ایران هم نشان داده که بازیگری است که توان ایستادگی و حفظ جایگاه خود، بر محاسبات روسیه و چین نیز اثر میگذارد.
