الوقت- با افزایش تنشها میان ترکیه و رژیم صهیونیستی در ماههای اخیر، دو طرف تلاشهای خود برای تحکیم موقعیت و گسترش نفوذ در مناطق مختلف را تشدید کردهاند. از اینرو، شرق مدیترانه که سالها شاهد رقابت و کشمکش میان آنکارا و تلآویو بود، بار دیگر به صحنه اصلی رویارویی دو طرف تبدیل شده است.
در این راستا، قرارداد دفاعی «سپر آشیل» به ارزش حدود ۳ میلیارد یورو میان رژیم صهیونیستی و یونان که روز دوشنبه (9 شهریور) امضا شد صرفاً یک معامله تجاری به شمار نمیرود. بر اساس این توافق، تلآویو برای نخستین بار یک سامانه دفاعی یکپارچه را به طور کامل در اختیار یک کشور دیگر قرار میدهد، سامانهای که به گفته وزارت جنگ این رژیم، برای مقابله با طیف گستردهای از تهدیدها از جمله موشکهای بالستیک و پهپادها طراحی شده است.
همچنین یک قرارداد تکمیلی به ارزش ۲۶ میلیون یورو برای فروش سامانههای «گنبد پهپادی» رافائل امضا شد. این همکاری همچنین شامل انتقال دانش و فناوری به صنایع محلی یونان به عنوان بخشی از فعالیت مشترک خواهد بود.
نوک پیکان علیه ترکیه
از آنجا که یکی از اهداف اصلی این توافق دفاعی، تقویت توان مقابله با نفوذ ترکیه در شرق مدیترانه است، میتواند رقابت منطقهای میان آنکارا و تلآویو را وارد مرحلهای تازه و حساستر کند. از نگاه ترکیه، استقرار سامانههای «فلاخن داوود» و «اسپایدر» در جزایر یونانی و حتی قبرس، صرفاً یک اقدام دفاعی نیست بلکه بخشی از زنجیره راهبردی برای افزایش فشار بر آنکارا و محدود کردن دامنه تحرکات این کشور در شرق مدیترانه محسوب میشود.
ریشه اصلی تشدید تنشها را باید در ماهیت متفاوت و فزاینده همکاریهای میان یونان، قبرس و رژیم صهیونیستی جستجو کرد. این روابط که در ابتدا عمدتاً بر همکاریهای انرژی و اقتصادی متمرکز بود با حمایت آمریکا به تدریج وارد حوزههای امنیتی و نظامی شده و اکنون نشانههای شکلگیری یک آرایش نظامی منسجم در شرق مدیترانه را نشان میدهد.
بنابراین، طبیعی است که آنکارا چنین همگرایی نظامی را تهدیدی علیه امنیت ملی خود و موقعیت قبرس شمالی بداند. ترکیه معتقد است که تقویت پیوندهای نظامی این سه طرف میتواند موازنه قدرت در شرق مدیترانه را به زیان این کشور تغییر دهد. در همین چارچوب، دولت ترکیه در تازهترین واکنش، دولت قبرس جنوبی را به «تحتالحمایه» رژیم صهیونیستی تشبیه کرده است.
برخی ناظران معتقدند ایجاد سامانه پدافند هوایی صهیونیستی ـ یونانی با هدف محدود کردن برتری ترکیه در حوزه پهپادها دنبال میشود، موضوعی که میتواند بر رقابت و تنش میان آنکارا و تلآویو در شرق مدیترانه بیش از پیش بیفزاید.
به همین دلیل، یاشار گولر، وزیر دفاع ترکیه در دوم آگوست اعلام کرد که کشورش در حال «بهروزرسانی دقیق و موشکافانه» آمادگی نظامی در قبرس است و دلیل آن را فعالیتهای اسرائیل در جنوب سوریه و در منطقه تحت اداره قبرس یونانی عنوان کرد.
لازم به ذکر است که تحرکات ترکیه و رژیم صهیونیستی پس از حمله ارتش صهیونیستی به پایگاه ابوالظهور در شمال سوریه وارد مرحلهای تازه شده است. لذا این توالی زمانی از این جهت اهمیت دارد که نشان میدهد تقویت مواضع ترکیه در قبرس صرفاً واکنشی مقطعی به تحولات سوریه نیست بلکه این اقدام میتواند بخشی از یک محاسبه راهبردی گستردهتر از سوی آنکارا برای مقابله با افزایش نفوذ و حضور نظامی رژیم صهیونیستی در مدیترانه باشد. به عبارت دیگر، قبرس در حال تبدیل شدن به یکی از اضلاع مهم راهبرد ترکیه برای مدیریت و مهار فشارهای امنیتی ناشی از اقدامات تلآویو است.
احتمال درگیری آنکارا-تلآویو
افزایش تنش میان رژیم اشغالگر و ترکیه در شرق مدیترانه، احتمال گسترش اختلافات به شمال قبرس و حتی وقوع درگیری نظامی را مطرح کرده است. روزنامه معاریو اخیرا گزارش داد در صورتی که اسرائیل به این جمعبندی برسد که حضور نظامی ترکیه در شرق مدیترانه منافع امنیتی آن را تهدید میکند، احتمال دارد حمله به برخی اهداف نظامی ترکیه در شمال قبرس را بررسی کند. بر اساس این سناریو، فرودگاه «ارجان» و یک پایگاه دریایی در منطقه «گیرنه» از جمله اهداف احتمالی عنوان شدهاند، بهویژه در شرایطی که احتمال استقرار ناوهای جنگی ترکیه در این منطقه مطرح است.
از سوی دیگر، اتحادیه رادیو و تلویزیون رژیم صهیونیستی هفته گذشته به نقل از منابعی اعلام کرد که ناوهای جنگی ترکیه به شناورهای نیروی دریایی صهیونیستی در دریای مدیترانه نزدیک شده و مسیرهای دریایی خود را به آنها اعلام کردهاند. بر اساس این گزارش، نیروی دریایی رژیم صهیونیستی در پی این تحول سطح آمادهباش خود را افزایش داده و برای هرگونه تحول احتمالی در دریای مدیترانه آماده شده است.
کنستانتینوس فیلیس، استاد کالج آمریکایی یونان و مدیر مؤسسه امور جهانی در این باره گفت:«دوره آرامش میان آتن و آنکارا به جای حل اختلافات اصلی، فرصت بیشتری برای تقویت توان نظامی دو طرف فراهم کرد و نبود یک سازوکار دائمی برای گفتگو، بیاعتمادی متقابل را افزایش داد».
هرچند ترکیه و رژیم صهیونیستی تلاش دارند از درگیری مستقیم با یکدیگر خودداری کنند اما تضاد منافع دو طرف در حوزههای مختلف میتواند در نهایت آنها را به سمت رویارویی سوق دهد.
نفوذ تلآویو در قبرس تهدید امنیتی برای آنکارا
قبرس برای ترکیه تنها یک جزیره در شرق مدیترانه نیست بلکه به دلیل موقعیت استرانتژیک و نزدیکی به سواحل ترکیه، یکی از مهمترین نقاط برای تأمین منافع امنیتی، نظامی و ژئوپلیتیکی آنکارا در این منطقه به شمار میرود.
ترکیه از سال ۱۹۷۴ به طور مستمر در قبرس شمالی حضور نظامی داشته و حدود ۳۵ هزار نیرو در آن مستقر است. آنکارا در این منطقه پایگاههای هوایی و زیرساختهای نظامی در اختیار دارد و برای استقرار جنگندههای اف-۱۶ یا توسعه باندهای پروازی نیازی به اجازه دولت قبرس ندارد.
از این منظر، وقتی وزیر دفاع ترکیه از «بهروزرسانی دقیق» آمادگی نظامی در قبرس سخن میگوید، در واقع از تقویت موضعی صحبت میکند که آنکارا سالهاست به طور مستقیم کنترل میکند، اقدامی که ماهیت آن با تکذیب حضور نظامی ترکیه در پایگاه ابوالظهور متفاوت است.
در همین چارچوب، افزایش حضور و همکاریهای نظامی اسرائیل با قبرس جنوبی برای ترکیه صرفاً یک تحول معمول امنیتی نیست. اهمیت حضور رژیم صهیونیستی در قبرس زمانی بیشتر آشکار میشود که این تحول را در کنار گسترش روابط نظامی تلآویو با یونان قرار دهیم.
اسرائیل طی سالهای اخیر همکاریهای دفاعی، رزمایشهای نظامی، تبادل اطلاعات و آموزشهای مشترک خود با یونان و قبرس را گسترش داده است. به این ترتیب، در شرق مدیترانه به تدریج یک مثلث امنیتی در حال شکلگیری است که رژیم صهیونیستی، یونان و قبرس را بیش از گذشته به یکدیگر نزدیک میکند، آرایشی که تحولات آن با حساسیت از سوی آنکارا دنبال میشود.
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه پیشتر درباره همکاری یونان، قبرس و رژیم صهیونیستی هشدار داده و آن را عاملی برای «بیاعتمادی بیشتر، مشکلات بیشتر و جنگ بیشتر» دانسته بود.
از این جهت، مسئله برای ترکیه تنها افزایش توان نظامی قبرس نیست بلکه احتمال تغییر موازنه قدرت در پیرامون مرزهای دریایی این کشور است. استقرار سامانههای پیشرفته پدافندی، افزایش همکاریهای اطلاعاتی و برگزاری رزمایشهای مشترک میتواند توان شناسایی و واکنش یونان و قبرس جنوبی را افزایش داده و در شرایط بحرانی، آزادی عمل ترکیه در شرق مدیترانه را محدود کند.
علاوهبراین، رقابت تلآویو و آنکارا بر سر انرژی و مرزهای دریایی نیز اهمیت این تحولات را دوچندان کرده است. شرق مدیترانه در سالهای اخیر به یکی از کانونهای مهم رقابت بر سر منابع گاز، مسیرهای انتقال انرژی و تعیین مناطق انحصاری اقتصادی تبدیل شده است. ترکیه تلاش دارد خود را به عنوان یکی از بازیگران اصلی این معادله تثبیت کند، درحالی که همکاری رژیم صهیونیستی، یونان و قبرس میتواند بخشی از ترتیبات انرژی و امنیتی منطقه را بدون مشارکت آنکارا شکل دهد.
به همین دلیل، قبرس برای تلآویو تنها یک نقطه جغرافیایی نیست بلکه میتواند بخشی از عمق راهبردی آن در شرق مدیترانه باشد. این جزیره امکان دسترسی، نظارت و همکاری نظامی نزدیکتر با یونان را فراهم میکند و در عین حال در نزدیکی یکی از حساسترین مناطق امنیتی ترکیه قرار دارد.
رژیم صهیونیستی حتی برای مهار نفوذ ترکیه در قبرس، به سازمانهای بینالمللی نیز متوسل شده است، تا جایی که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر این رژیم اخیرا در اظهاراتی، اتحادیه اروپا را به برخورد دوگانه متهم کرد و گفت:«این اتحادیه در برابر اشغال غیرقانونی نیمی از قبرس از سوی ترکیه سکوت کرده است، ولی همزمان با حق تاریخی یهودیان برای زندگی در سرزمین اجدادیشان مخالفت میکند».
خصومت پایدار تلآویو-آنکارا در نظم جدید منطقه
تقابل ترکیه و رژیم صهیونیستی را باید در چارچوب گستردهتر روابط و رقابتهای میان دو طرف تحلیل کرد. تحولات سوریه، جنگ غزه، مسئله نفوذ منطقهای و رقابت بر سر آینده نظم امنیتی خاورمیانه، دو طرف را بیش از گذشته در موقعیت متعارض قرار داده است. در چنین شرایطی، تلآویو، ترکیه را نه صرفاً یک منتقد سیاسی بلکه به عنوان یک رقیب راهبردی بلندمدت درنظر میگیرد، همانگونه که آنکارا نیز افزایش نفوذ رژیم صهیونیستی در پیرامون خود را بخشی از تلاش برای محدود کردن قدرت منطقهای خود تلقی میکند.
نکته قابل توجه اینکه پس از امضای توافق «مکه» میان ترکیه، عربستان و پاکستان در ماه آگوست نگرانیها در تلآویو درباره افزایش قدرت و دامنه نفوذ آنکارا در غرب آسیا بیشتر شده است. این توافق که بر دفاع متقابل و تقویت همکاریهای نظامی تأکید دارد، از نگاه محافل صهیونیستی میتواند جایگاه ترکیه را در معادلات امنیتی منطقه تقویت کند. بنابراین، تلآویو حضور فزاینده ترکیه در ترتیبات امنیتی در غرب آسیا را عاملی برای تغییر موازنه به زیان خود میداند و تلاش میکند با تقویت همکاری با آتن و نیکوزیا موازنهای در برابر نفوذ آنکارا ایجاد کند.
از این منظر، هرچه همکاری اسرائیل با یونان و قبرس عمیقتر شود و حضور نظامی آن در این منطقه افزایش یابد، حساسیت ترکیه نیز بیشتر خواهد شد. در مقابل، تقویت حضور نظامی آنکارا نیز نگرانی تلآویو و متحدانش را افزایش خواهد داد.
بنابراین، آنچه امروز در قبرس جریان دارد، صرفاً افزایش همکاریهای نظامی میان چند بازیگر نیست بلکه نشانهای از شکلگیری یک نظم امنیتی جدید در منطقه است، نظمی که در آن ترکیه و رژیم صهیونیستی بیش از گذشته در دو سوی یک رقابت ژئوپلیتیکی قرار گرفتهاند. ادامه این روند میتواند شرق مدیترانه را از عرصهای برای اختلافات پراکنده، به یکی از مهمترین کانونهای رویارویی مستقیم و پایدار میان آنکارا و تلآویو تبدیل کند که پژواک آن حتی ممکن است در سوریه نیز شنیده شود.
