یک پژوهش جدید درباره مقبرهای ۲۷۰۰ ساله در شهر اقصر مصر، تصویری کمسابقه از تغییر سنتهای تدفین در مصر باستان طی حدود سه قرن ارائه کرده است؛ پژوهشی که در کنار کشف بقایای ۱۶ انسان، به یکی از عجیبترین یافتههای این مقبره یعنی سگ مومیاییشدهای که روی بدن دو انسان قرار گرفته بود نیز پرداخته است.
به گزارش الوقت به نقل از نیوعرب، این مقبره که با عنوان TT 209 شناخته میشود، در دامنه یک دره خشک در ساحل غربی رود نیل و در محوطه تاریخی گورستان «تب» قرار دارد؛ مجموعهای که یونسکو در سال ۱۹۷۹ آن را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. حفاری این مقبره طی چهار سال، از ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲، انجام شده و اکنون نتایج مطالعات علمی آن منتشر شده است.
از دفنهای مجزا تا دفن روی هم
پژوهش مشترک یک تیم اسپانیایی و مصری نشان میدهد که شیوههای تدفین در این مقبره طی حدود سه قرن به شکل محسوسی تغییر کرده است؛ دورهای که از سلسله بیستوپنجم مصر، یعنی زمان حکومت پادشاهان کوشیِ نوبی در فاصله ۷۴۴ تا ۶۵۶ پیش از میلاد، آغاز میشود و دورههای ایرانی و بطلمیوسی را نیز دربر میگیرد.
در نخستین مرحله، مردگان در تابوتهای چوبی جداگانه دفن میشدند و در کنار آنها ظروف، مهرهها، طلسمها و اشیای تدفینی قرار میگرفت. پژوهشگران معتقدند نخستین افرادی که در این بخش از مقبره دفن شدهاند، احتمالاً از جایگاه اجتماعی بالایی برخوردار بودهاند؛ زیرا همراه آنها تابوت، شبکههای تدفین، طلسمها و حتی اقلام گرانقیمتی مانند محتویات آمفورهای فینیقی کشف شده است.
اما از اواخر سلسله بیستوپنجم، الگوی تدفین تغییر کرد. مردگان دیگر الزاماً در تابوتهای جداگانه قرار نمیگرفتند و در فضاهایی دفن میشدند که پیشتر برای افراد دیگری استفاده شده بود. در دورههای ایرانی و بطلمیوسی، حتی قرار دادن اجساد روی یکدیگر به رویهای متداول تبدیل شد و تابوتها نیز بهتدریج کمیاب و سپس تقریباً ناپدید شدند.
با این حال، پژوهشگران تأکید دارند که این تغییر را نمیتوان صرفاً نشانه سقوط اقتصادی دانست. به گفته آنها، وجود اشیای تدفینی در لایههای اولیه و متأخر نشان میدهد که بیشتر با تغییر در سنتهای تدفین و رفتارهای آیینی مواجه هستیم تا یک الگوی ساده از فقر و ثروت.
۱۶ انسان و هزاران قطعه استخوان
پژوهشگران در اتاق موسوم به SC3، که سالمترین توالی تدفینها را در کل مقبره حفظ کرده، ۱۶ فرد انسانی را در موقعیت اصلی یا تقریباً اصلی خود شناسایی کردند. در کنار آنها یک سگ مومیاییشده نیز کشف شد.
در بخش دیگری از مقبره نیز یک مجموعه ثانویه از بقایا پیدا شد که در اثر سوختگی و دخالتهای بعدی آسیب دیده بود و شامل ۱۷۷۵ قطعه استخوان متعلق به دستکم چهار انسان دیگر بود. با این حال، منشأ برخی از این قطعات همچنان روشن نیست.
پژوهشگران برای تحلیل این یافتهها از روشهای باستانمردمشناختی یا «باستانمردهشناسی» استفاده کردهاند؛ روشی که وضعیت بدن، فرایند تجزیه و ارتباط بقایا با لایههای اطراف را بررسی میکند تا روشن شود جوامع گذشته چگونه با مردگان خود رفتار میکردند. به گفته تیم تحقیق، این نخستین مطالعه با چنین رویکردی در مقابر تب برای این دوره تاریخی به شمار میرود.
راز سگ مومیاییشده
شاید عجیبترین یافته این پژوهش، کشف یک سگ مومیاییشده روی پاهای دو انسان باشد؛ دو فردی که دستهایشان را به شکل معروف «ژست اوزیریسی» روی سینه قرار داده بودند. پژوهشگران میگویند این مورد، بر اساس بررسی مقدماتی نمونههای منتشرشده پیشین، نخستین مورد مستند از دفن مستقیم یک سگ مومیاییشده روی بدن انسان است.
پژوهشگران هنوز درباره علت این کار پاسخ قطعی ندارند. «جرد کاربالو-پرز» از دانشگاه لیدن احتمال داده که سگ ممکن است به جای یک هدیه یا پیشکش، رابطهای نزدیک با فرد یا افراد دفنشده داشته باشد. «میگل آنخل مولینرو پولو» نیز احتمال دیگری را مطرح کرده و گفته است که این حیوان شاید نقشی نمادین به عنوان راهنمای مردگان در سفر به جهان پس از مرگ داشته باشد؛ نقشی که در اسطورههای مصر باستان با موجودات سگسان و بهویژه «آنوبیس» پیوند خورده است.
در کتیبههای مربوط به صاحب اصلی مقبره نیز از سگی به نام «هکنو» یاد شده است، اما پژوهشگران تأکید میکنند فاصله زمانی بسیار زیاد میان این فرد و زوجی که قرنها بعد در مقبره دفن شدهاند، اجازه نمیدهد میان آنها ارتباط مستقیمی برقرار شود.
تغییر در وضعیت دستهای مومیاییها
این پژوهش همچنین به وضعیت قرار گرفتن دستهای مومیاییها پرداخته است. برخی مومیاییها در حالت معروف اوزیریسی، یعنی دستهای ضربدری روی سینه، قرار داشتند؛ در حالی که در برخی دیگر دستها به شکل مستقیم و کشیده قرار گرفته بود.
با وجود مشاهده این دو الگو در لایههای مختلف مقبره، پژوهشگران میگویند نمونه موجود هنوز آنقدر بزرگ نیست که بتوان بر اساس آن یک قاعده قطعی درباره تغییر این وضعیت در طول زمان ارائه کرد. به گفته آنها، ممکن است تغییرات مشاهدهشده بیشتر بازتاب تحولات سنتهای تدفین در یک جامعه واحد باشد تا نشانه تغییر جمعیت دفنشده در این مقبره.
مقبرهای که تاریخ خود را تغییر داده است
مقبره TT 209 در اصل برای نیسمرو، یک مقام عالیرتبه با تبار نوبی که در سالهای ابتدایی سلسله بیستوپنجم در تب فعالیت میکرد، ساخته شده بود. قرار گرفتن مقبره در دامنه یک مسیر آب فعال باعث شده بود این محوطه در طول زمان در معرض سیلاب قرار گیرد و حتی بقایای مومیاییها نیز از آثار سیلاب آسیب دیده باشند. پژوهشگران با مقایسه لایههای رسوبی قدیمی با لایههای ناشی از سیلابهای جدیدتر، از جمله لایههایی که با پلاستیکهای قابل تاریخگذاری به دهه ۱۹۹۰ مرتبط بودهاند، توانستهاند تصویری از تاریخچه سیلاب در این منطقه نیز به دست آورند.
اهمیت این کشف در نهایت فقط به یک مقبره یا چند مومیایی محدود نمیشود. تیم تحقیق TT 209 را نمونهای از یک «محیط مردگان» در حال تغییر توصیف میکند؛ فضایی که در آن هر نسل با استفاده مجدد از اتاقها و تغییر شیوه تدفین، ساختار پیشین را بازتعریف کرده است. به این ترتیب، این مقبره به پژوهشگران اجازه داده است تغییرات اجتماعی و آیینی مصر باستان را نه فقط از روی اشیای باقیمانده، بلکه از طریق نحوه قرار گرفتن خود اجساد در فضا بررسی کنند.
این کشف بار دیگر اهمیت منطقه باستانی تب و اقصر را به عنوان یکی از غنیترین چشماندازهای باستانشناسی جهان برجسته میکند؛ منطقهای که هنوز پس از هزاران سال، یافتههای تازهای برای بازسازی تاریخ و فرهنگ مصر باستان در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
