الوقت- از روز گذشته با انتشار خبر تأیید نشده دستگیری یکی از برجستهترین و معروفترین رهبران گروه طالبان در استان قندهار، شوک بزرگی به حامیان این گروه وارد شد و بار دیگر شایعات مروبط به شکافهای داخلی و جنگ قدرت در راس هرم حکومت در کابل به صدر اخبار بازگشت.
اکنون پرسش این است که معتصم آغاجان کیست و علت دستگیری و پشت پرده وقایع روزهای اخیر در قندهار چیست و اساساً این رویداد چه واقعیاتی از هزارتوی دالانهای تاریک و مبهم قدرت در طالبان برملا میکند. در پاسخ به این سوالات و بیشتر از آن، «اسماعیل باقری»، کارشناس مسائل افغانستان و آسیای مرکزی در یادداشتی اختصاصی برای الوقت به چند و چون ماجرا پرداخته است. این یادداشت به شرح ذیل است:
ملا معتصم آغاجان از اعضای قدیمی و تأثیرگذار طالبان است و در حکومت اول طالبان (1375 تا 1380)، وزیر امور مالی بود و پس از سقوط طالبان از قدرت در 1380، به عنوان رئیس کمیته سیاسی «شورای کویته» فعالیت میکرد. وی روابط نزدیکی با خانواده ملا عمر، بنیانگذار طالبان، داشت و چهرهای نسبتاً میانهرو بود. اختلاف او با رهبری طالبان از زمانی شروع شد که موضوع مذاکرات صلح با دولت حامد کرزی مطرح شد.
معتصم آغاجان در سال 1390 در پاکستان مورد سوءقصد قرار گرفت که برخی آن را به رهبری طالبان نسبت دادند.
اما دلیل بازداشت معتصم آغا جان، اتهام تلاش برای ایجاد یک ساختار مستقل برای همکاری میان علمای دینی افغانستان و پاکستان است. گویا از سوی طیفی از چهره های طالبان، بیانیهای برای تمدید آتشبس بین طالبان و پاکستان صادر شده که نام معتصم نیز در میان امضاکنندگان بود. چیزی که در شبکه های اجتماعی فیسبوک و واتساپ مطرح می شود تا این که رسانه های معتبر عنوان کنند. محدودیت های رسانه ای از سوی طالبان نیز موجب شده تا با حدس و گمان مواردی را مطرح کرد.
همچنین گفته می شود آغاجان حدود ۱۰ میلیون دلار در افغانستان سرمایهگذاری کرده و صاحب یک مدرسه دینی خصوصی نیز است که این مساله از سوی رهبری طالبان با فتاوای ملاهبت الله سازگاری ندارد. شاید یکی از دلایل اصلی بازداشت، حساسیت شدید رهبری طالبان به ویژه ملاهبت الله نسبت به هرگونه فعالیت سیاسی یا مذهبی خارج از چارچوب رسمی حکومت دوم طالبان باشد. ملاهبت الله و شورای رهبری طالبان این اقدامات را تهدیدی برای انسجام داخلی تلقی میکنند.
اما چرا این بازداشت در قندهار انجام شد؛ باید گفت قندهار، مقر فرماندهی، مدیریت و پایگاه قدرت رهبر طالبان و هواداران اوست. بازداشت معتصم در قندهار، این پیام را به سایر چهره های طالبان میدهد که هرگونه فعالیت مستقل، حتی از سوی چهرههای قدیمی، در قلمرو او تحمل نخواهد شد و ملاهبت الله کنترل کامل اوضاع در کشور را در دست دارد و قرار نیست کسی یا گروهی سیاست مستقل از رهبری طالبان اتخاذ کند و نحوه مواجهه با پاکستان، طالبان پاکستان، ایران، آمریکا، چین و سایر کشورها در حوزه اختیارات رهبری طالبان و ملاهبت الله است.
فارغ از هر تحلیلی، بازداشت معتصم آغاجان در قندهار، به نوعی نشان داد که در درون طالبان قدیم و جدید، سطحی از شکافها وجود دارد که عمدتا سیاسی است تا عقیدتی. بویژه که در میان چهره های طالبان در قندهار و کابل نیز، اختلافات سیاسی و نحوه مواجهه با خیلی از مسائل مشهود بوده است. بویژه اختلاف بر سر نحوه حکومتداری بین جناح تندرو به رهبری «آخندزاده» در قندهار و جناح عملگراتر متشکل از سراجالدین حقانی، ملا یعقوب و حتی ملاعبدالغنی برادر در کابل، وجود داشته است.
اما نکته مهم در خصوص سوال شما اینکه معتصم آغا جان، با تضمین ملا یعقوب و تلاش کمیسیون عودت(بازگرداندن چهره های افغانستانی به کشور) به افغانستان بازگشته بود. این اقدام رهبری طالبان نشان میدهد که ملاهبت الله اگر نیاز باشد، توجهی به جایگاه یا موقعیت ملایعقوب به عنوان وزیر دفاع یا ملابرادر و... نخواهد کرد.
بازداشت آغاجان عملا جایگاه ملا یعقوب به عنوان یک چهره موثر در میان بدنه و رهبری طالبان تضعیف کرده و احتمال دارد بیش از گذشته به شورای کابل و سراجالدین حقانی نزدیک شود.
در نهایت باید گفت آنچه که در فضای مجازی و شبکه های اجتماعی عنوان شده است، بازداشت آغاجان به دستور ملاهبت الله صورت گرفته و شواهد یا مستنداتی در این خصوص ارائه نشده است؛ بویژه که مدیریت و کنترل رسانه ها موجب شده تا چنین مباحثی خارج از بستر رورنامهها و رسانههای رسمی بدان پرداخته شود.
در عین حال موضوع انحصار قدرت از سوی ملاهبت الله، بحثی است که توسط چهره های متعدد طالبان بویژه از شاخه سراج الدین حقانی و شورای کابل نظیر استانکزی بدان دامن زده میشود. آنان مدعیاند که ملاهبتالله به تازگی در یک نوار صوتی، هشدار داده که اختلافات داخلی میتواند نظام طالبان را نابود کند؛ لذا نباید فرماندهان طالبان، موضعی مستقل از رهبری طالبان اتخاذ کنند؛ اما جناح مقابل چنین رویکردی را انحصار قدرت قلمداد می کنند.
