الوقت- درحالی که قدرت نیروهای دموکراتیک سوریه موسوم به «قسد» در شمال و شرق سوریه تهدید جدی برای دولت نوپای ابومحمد الجولانی، رئیس دولت موقت این کشور بود اما به نظر میرسد پس از ماهها درگیری، توافقاتی بین دو طرف برای کاهش تنشها حاصل شده است.
در این رابطه، منابع خبری گزارش دادند که دولت موقت سوریه و نیروهای قسد پس از یک دوره درگیری، روز یکشنبه توافقی فراگیر امضا کردند. بر اساس بندهای این توافقنامه، آتشبس فراگیر و فوری در تمامی جبههها و خطوط تماس همزمان با عقبنشینی تمامی واحدهای نظامی «قسد» به منطقه شرق فرات به عنوان گام نخست برای باز استقرار نیروها برقرار خواهد شد.
بر اساس این توافقنامه، مدیریت اداری و نظامی استانهای دیرالزور و الرقه به دولت موقت تحویل داده خواهد شد و در مقابل، دمشق متعهد میشود که کارمندان کُرد را در وزارتخانههای مربوطه تثبیت کرده و از پیگرد کارمندان و نیروهای «قسد» در این دو استان خودداری کند.
ادغام تمامی نهادهای غیرنظامی استان حسکه در بدنه اداری و ساختار دولتی سوریه، تحویل کامل تمامی گذرگاههای مرزی و میادین نفت و گاز منطقه به دولت موقت سوریه و تأمین امنیت آنها توسط نیروهای ارتش جهت بازگشت عواید این منابع به خزانه دولت از دیگر بندهای این توافقنامه است.
همچنین در دیگر بندهای این توافقنامه بر ادغام انفرادی تمامی نیروهای نظامی و امنیتی «قسد» در ساختار وزارت دفاع و کشور پس از بررسیهای امنیتی لازم تاکید شده است به گونهای که به این افراد رتبههای نظامی تعلق خواهد گرفت و در عین حال ویژگیهای خاص مناطق کردنشین نیز لحاظ خواهد شد. مقرر شده که فهرستی از فرماندهان پیشنهادی قسد برای تصدی مناصب عالی نظامی، امنیتی و مدنی در بدنه دولت موقت جهت تضمین مشارکت ملی تهیه شود.
بر اساس بندهای دیگر این توافقنامه مقرر شده که رهبری قسد به عدم جذب بازماندگان نظام سابق در صفوف خود و تحویل لیست افسران وابسته به آن نظام که در مناطق شمال شرق حضور دارند، متعهد و پایبند باشد.
علاوهبراین، فرمان ریاستجمهوری برای انتصاب یک استاندار برای الحسکه به عنوان تضمینی برای مشارکت سیاسی و نمایندگی محلی صادر خواهد شد.
همچنین شهر عین العرب یا «کوبانی» باید از تسلیحات سنگین نظامی تخلیه شود و یک نیروی امنیتی از اهالی شهر تشکیل و نیروی پلیس محلی تحت نظر وزارت کشور سوریه در این منطقه باقی بماند.
تعهد قسد به اخراج تمامی رهبران و عناصر غیرسوری حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک) از خاک سوریه برای حفظ حاکمیت ملی و ثبات همسایگان، پایبندی دولت موقت سوریه به ادامه مبارزه با تروریسم (داعش) به عنوان عضوی فعال در ائتلاف بینالمللی و هماهنگی با آمریکا در این چارچوب برای تضمین امنیت منطقه از دیگر بندهای این توافقنامه است.
نارضایتی کردها
به رغم توافقات انجام شده اما به نظر میرسد رهبران قسد رضایتی از این توافق ندارند. «مظلوم عبدی»، فرمانده نیروهای دموکراتیک سوریه پذیرش توافق با دولت سوریه برای جلوگیری از خونریزی و جلوگیری از جنگ داخلی را تأیید کرد ولی اظهار داشت که این توافق به نیروهایش تحمیل شده و اشاره کرد که برای نهایی کردن آن قبل از اعلام جزئیات به دمشق سفر خواهد کرد.
با اینکه جزئیاتی از فهرست میانجیها که باعث و بانی امضای این توافق بودند منتشر نشده است اما آنگونه که از شواهد و قرائن پیداست، اربیل و آنکارا نقش موثری در این زمینه داشتهاند. به همین منظور، الجولانی پس از امضای توافق با رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه و مسعود بارزانی، رئیس حزب دموکرات اقلیم کردستان عراق به صورت تلفنی گفتگو کرد. در این تماس تلفنی، بارزانی و اردوغان بر حفظ یکپارچگی و حاکمیت سوریه تاکید کردند.
این توافق درحالی به دست آمده که در هفتههای اخیر درگیریهای شدیدی بین نیروهای قسد و عناصر جولانی در استان حلب به ویژه در منطقه الشیخ مقصود درگرفته بود که دهها نفر از نیروهای دو طرف کشته و زخمی شدند. پیشتر در مارس گذشته مظلوم عبدی و جولانی توافق کرده بودند تا نیروهای کرد در ساختارهای سیاسی و امنیتی سوریه ادغام شده و متعاقب آن، اداره مناطق کردنشین نیز به نیروهای دولت موقت سپرده شود اما در نهایت این توافق اجرایی نشد و اختلافات بر سر مفاد آن پا برجا بود.
پیشتر تام باراک، نماینده آمریکا در امور سوریه تهدید کرده بود که اگر کردها تا پایان دسامبر با دمشق به توافق نرسند، ممکن است «گزینههای جایگزین» مطرح شود. بنابراین، پس از چندین ماه درگیری با فشارهای واشینگتن و کشورهای منطقه این توافق الآن به نتیجه رسیده است.
تسلط دمشق بر نفت و گاز
با بازپسگیری بخشهای گستردهای از مناطق شرق سوریه و خروج نیروهای قسد از این مناطق، پرونده نفت و گاز بار دیگر به عنوان یکی از مهمترین اهرمهای حاکمیتی و اقتصادی در صدر تحولات قرار گرفته است. همزمان با تثبیت کنترل دولت بر میادین انرژی، مقامات اقتصادی سوریه بر ضرورت بازگشت کامل منابع طبیعی کشور به چرخه رسمی و نظارت دولتی تأکید میکنند.
شرکت نفت سوریه روز یکشنبه اعلام کرد ارتش سوریه پس از درگیری با نیروهای قسد، کنترل میادین نفتی و گازی استان دیرالزور را به دست گرفته است. در همین راستا، «عبدالقادر حصریه» رئیس بانک مرکزی سوریه در اظهاراتی اعلام کرد که استرداد منابع نفت و گاز به حاکمیت دولت، نقش تعیینکنندهای در بازسازی ساختار مالی کشور خواهد داشت.
این مقام سوری تاکید کرد که با بازگشت این منابع، بانک مرکزی میتواند بار دیگر نقش طبیعی خود را بهعنوان بازوی مالی دولت ایفا کند و تمامی نیازهای بخش اداری کشور، از جمله اعتبارات، واردات و تأمین مالی، به صورت متمرکز و انحصاری از طریق این نهاد انجام شود.
یک مقام ارشد دولت موقت نیز اعلام کرد تیمی از وزارت انرژی این کشور هماکنون در منطقه دیرالزور مستقر شده و در حال ارزیابی وضعیت چند میدان اصلی نفتی و همچنین میدان گازی کونیکو است. این مقام سوری گفت:«اگرچه تاکنون نتایج نهایی این ارزیابیها اعلام نشده اما دولت سوریه به زودی روند تدوین طرحهای توسعه این میادین را آغاز خواهد کرد».
این مناطق برای یک دهه تحت کنترل آمریکا و نیروهای کُرد بودند و دولت مرکزی در زمان بشار اسد کنترلی بر این منابع حیاتی نداشت. بنابراین، کردها که با کمک آمریکا از فروش نفت در سالهای اخیر سود دریافت میکردند عملا با سپردن منابع نفت و گاز به دمشق، دستشان از این درآمدها کوتاه خواهد شد.
سایه جنگ همچنان باقی است
هر چند توافقات نیم بندی بین قسد و دمشق انجام شده اما اظهارات مظلوم عبدی نیز نشان میدهد این توافق ابهامات و حفرههای زیادی دارد که توقف کامل درگیریها را نمیتواند تضمین کند. در این راستا، عبدی تاکید کرد که نیروهای قسد از دیرالزور و رقه به حسکه عقبنشینی کردند اما شکست نخوردهاند و دستاوردهای خود را حفظ خواهند کرد.
فرمانده قسد تأیید کرد:«ما گامهایی در پیش داریم و به میان مردم و سازمانهای خود باز خواهیم گشت و از مناطق خود محافظت خواهیم کرد». با این اظهارات معلوم میشود که نمیتوان به توافق انجام شده چندان امید بست و آنطور که عبدی گفته، این توافق به کردها تحمیل شده و ناگزیر در این شرایط به آن تن دادهاند.
کردها به دلیل تهدیدات ترکیه حاضر نیستند سلاحهای خود را تحویل دهند و میخواهند ساختار نظامی کنونی در مناطق شمالی و شرقی سوریه را حتی در صورت توافق با دمشق، در چارچوب ارتش و نهادهای حاکمیتی حفظ کنند. کردها خواستار تشکیل نیروهای مستقل کردی در چارچوب ارتش ملی هستند که تحت فرماندهی رهبران خود عمل کنند و نه افرادی که توسط دولت جولانی تعیین شدهاند.
علاوهبراین، با وجود دادن امتیازاتی از سوی قسد، هنوز معلوم نیست که دولت موقت حاضر میشود مناصب دولتی و امنیتی رده بالا را به رهبران کرد اعطا کند یا نه. بنابراین، این احتمال وجود دارد که دولت موقت پس از باز پسگیری مناطق نفت و گازی به تعهدات خود عمل نکند. زیرا، به نظر میرسد الجولانی نیز در این شرایط و به خاطر غلبه بر بیثباتی داخلی ناشی از حملات ممتد رژیم صهیونیستی و همچنین افزایش مشروعیت سیاسی دولت خود، تلاش کرده به توافق حداقلی با کردها دست پیدا کند تا بر اوضاع مسلط شود.
از طرفی، دمشق به عنوان همپیمان ترکیه باید منافع این کشور را نیز درنظر بگیرد که در یک دهه اخیر بارها خواستار خلع سلاح تمام گروههای کرد در شمال سوریه شده بود و شاید نگذارد رهبران کرد که ترکیه آنها را در زمره گروههای تروریستی قلمداد میکند، در سمتهای عالی امنیتی و سیاسی قرار گیرند. در این صورت، بازگشت درگیری بین دو طرف در آینده وجود دارد و تا زمانی که رهبران قسد اطمینان حاصل نکنند که اهداف و منافعشان تامین میشود، زیر بار خلع سلاح کامل نخواهند رفت.
از سوی دیگر، رژیم صهیونیستی هم یکی از بازیگرانی است که با توافق کردها و دولت موقت موافق نیست. بنابراین، بعید نیست که در صورت استقرار عناصر جولانی در شمال سوریه و شروع دور جدید درگیریها در شمال سوریه، تلآویو علنا از کردها حمایت کند. زیرا اسرائیل برای رسیدن به اهداف و مقصاد امنیتی و سیاسی خود به اقلیتهایی مانند دروزیها وکردها در جنوب و شمال سوریه به شدت نیاز دارد و در صورت مداخله این رژیم بیثباتی تداوم خواهد داشت. همچنین، صهیونیستها قدرت گیری دولت موقت و تسلط آن بر منابع نفت و گاز و تقویت نفوذ ترکیه را تهدید جدی برای خود میدانند و بدون شک در برابر تحولات آتی سکوت نخواهند کرد.
