الوقت- تفاهمنامه اخیر میان ایران و آمریکا قرار بود آغازی برای کاهش تنشها و گشایش فصل تازهای در مدیریت اختلافات دو کشور باشد اما تنها چند هفته پس از امضای آن، تحولات میدانی و تصمیمات سیاسی واشینگتن بار دیگر نشان داد که فاصله زیادی میان تعهدات اعلامی و رفتار عملی آمریکا وجود دارد.
یکی از مهمترین بندهای تفاهمنامه به آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز اختصاص داشت که بر اساس آن، عبور همه شناورها باید از طریق کریدورهای دریایی تعیین شده و تحت مدیریت ایران انجام میشد تا ضمن حفظ امنیت این گذرگاه راهبردی، از هرگونه تنش جلوگیری شود.
با این حال، آنچه در روزهای اخیر رخ داد، از نگاه تهران نشان دهنده تلاش واشینگتن برای نادیده گرفتن همین سازوکار بود. آمریکا با هدایت تعدادی از نفتکشها به مسیرهایی خارج از کریدورهای مورد توافق عملاً چارچوب تعیین شده در تفاهمنامه را زیر سؤال برد. در پی این اقدام، روز سهشنبه شماری از نفتکشها قصد عبور از مسیرهای غیرمجاز را داشتند که با واکنش نیروهای مسلح ایران روبهرو شدند. مقامات ایرانی تأکید کردند این اقدام نه نقض توافق بلکه اجرای دقیق مسئولیتهایی بوده که در متن تفاهمنامه برای مدیریت تردد دریایی و حفظ امنیت تنگه هرمز برعهده ایران گذاشته شده است.
در مقابل، واشینگتن روایت دیگری از این حوادث ارائه کرد و مدعی شد ایران با هدف قرار دادن نفتکشها، مفاد تفاهمنامه را نقض کرده است. در همین چارچوب، ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) بامداد چهارشنبه اعلام کرد عملیاتی را با هدف «تحمیل هزینه سنگین» به ایران به دلیل حمله به کشتیهای تجاری با خدمه غیرنظامی در یک آبراه بینالمللی انجام داده است. به دنبال این حملات، برخی از مناطق نظامی در بندرعباس، سیریک و قشم هدف حملات هوایی قرار گرفتند. همچنین اصابت یک پرتابه به اسکله بندر صیادی در غرب بندرعباس موجب آتشسوزی چند شناور شد و در سیریک نیز چند نفر مجروح شدند.
پاسخ ایران به این جنایت نیز با کوتاهترین زمان ممکن انجام شد و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در بیانیهای اعلام کرد که نیروهای دریایی و هوافضای این نهاد در قالب یک عملیات مشترک موشکی و پهپادی، ۸۵ هدف نظامی آمریکا از جمله تأسیسات مستقر در بندر سلمان، مقر ناوگان پنجم آمریکا در بحرین و پایگاه هوایی علی السالم کویت را هدف قرار دادند. سپاه همچنین از سرنگونی یک فروند پهپاد MQ-9 آمریکا که قصد مداخله در این عملیات را داشت، خبر داد.
تردیدها درباره پایبندی واشینگتن به تعهدات
تحولات نظامی اخیر بار دیگر تردیدها درباره میزان پایبندی آمریکا به تعهدات خود در یادداشت تفاهم را افزایش داده است. این ابهام زمانی جدیتر میشود که همزمان با حملات نظامی، دولت آمریکا دامنه فشارهای اقتصادی خود را نیز گسترش داده است. در همین راستا، وزارت خزانهداری آمریکا مجوز موقت فروش نفت خام، فرآوردههای نفتی و محصولات پتروشیمی ایران را که بخشی از امتیازات اقتصادی مندرج در تفاهمنامه بود، لغو کرد.
تهران این اقدام را نقض آشکار تعهدات واشینگتن و عدول صریح از مفاد توافق اعلام کرد. کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه در واکنش به این اقدام هشدار داد که ایران برای صیانت از امنیت و منافع ملی خود اقدامات قاطع و متناسبی انجام خواهد داد. وزارت خارجه نیز در بیانیهای تصمیم وزارت خزانهداری آمریکا را مصداق نقض فاحش بند 10 یادداشت تفاهم دانست و مسئولیت تمامی پیامدهای این عهدشکنی را متوجه دولت آمریکا اعلام کرد.
این تحولات درحالی رخ میدهد که دونالد ترامپ روز سهشنبه بار دیگر مدعی شد گفتگوها با ایران به خوبی پیش میرود اما همزمان تشدید حملات نظامی و بازگشت فشارهای اقتصادی، تصویر دیگری از سیاست عملی کاخ سفید ترسیم میکند. همین دوگانگی میان ادبیات دیپلماتیک و اقدامات میدانی، به باور بسیاری از ناظران، بزرگترین مانع در مسیر شکلگیری اعتماد میان تهران و واشینگتن است.
ایران تسلیم نمیشود
تجربه سالهای گذشته نشان داده که راهبرد فشار حداکثری، نه اهداف اعلامی آمریکا را محقق کرده و نه جمهوری اسلامی را به پذیرش مطالباتی فراتر از چارچوب حقوقی و سیاسی خود واداشته است.
در همین چارچوب، سیدعباس عراقچی، وزیر خارجه ایران با اشاره به مفاد یادداشت تفاهم تاکید کرد:بند 13 این سند کاملاً روشن است و تا زمانی که تهدیدهای نظامی علیه ایران ادامه داشته باشد، مذاکرات برای دستیابی به توافق نهایی آغاز نخواهد شد. وی همچنین از آمریکا خواست به امضای خود پایبند بماند و از اقداماتی که روند گفتگوها را تخریب میکند دست بردارد.
آنچه امروز بیش از هر عامل دیگری روند مذاکرات را با ابهام و چالش روبهرو کرده، شکاف آشکار میان تعهدات مکتوب آمریکا و عملکرد عملی این کشور است.
این دوگانگی، در کنار سابقه بدعهدیهای واشینگتن بهویژه خروج یکجانبه از برجام، بیاعتمادی تهران نسبت به وعدههای آمریکا را بیش از پیش تشدید کرده است.
اظهارات اخیر مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا که تفاهمنامه با ایران را «صرفاً یک تکه کاغذ» توصیف کرد و از احتمال شکست مذاکرات سخن گفت، این برداشت را تقویت کرده که دولت ترامپ حاضر نیست به تعهداتش عمل کند.
مقامات ایرانی تأکید دارند هرگونه توافق زمانی میتواند از ثبات و دوام برخوردار باشد که با اجرای عملی تعهدات همراه باشد نه صرفاً وعدههای سیاسی. بر همین اساس، تهران همچنان با احتیاط و تردید به روند مذاکرات مینگرد و به همین دلیل ایران اعلام کرده که ضمن حفظ مسیر دیپلماسی، از تمامی ظرفیتهای دفاعی و بازدارنده خود برای مقابله با هرگونه تهدید استفاده خواهد کرد و نیروهای مسلح نیز در آمادگی کامل قرار دارند تا در صورت تکرار حملات، پاسخی متناسب و قاطعتر ارائه دهند.
در چنین شرایطی، آینده مذاکرات بیش از هر زمان دیگری در هالهای از ابهام قرار گرفته است و اگر آمریکا همچنان بر ادامه فشارهای نظامی و اقتصادی در کنار گفتگو اصرار ورزد، چشمانداز دستیابی به توافق نهایی بیش از پیش تضعیف خواهد شد.
در مجموع، حملات نظامی و تشدید فشارهای اقتصادی در میانه مذاکرات، این پیام را مخابره میکند که واشینگتن همچنان سیاست اعمال فشار را بر دیپلماسی ترجیح میدهد. تداوم این رویکرد، نه تنها فرصت دستیابی به توافق را تضعیف میکند بلکه خطر بازگشت تنشها به سطحی گستردهتر را افزایش خواهد داد. از اینرو، موفقیت مذاکرات در گرو آن است که آمریکا دست از ماجراجویی برداشته و به تعهدات پذیرفته شده در توافقات با ایران پایبند بماند.
