الوقت- ارمنستان که پس از واگذاری قرهباغ به جمهوری آذربایجان با مجموعهای از چالشهای سیاسی و امنیتی روبهرو شده است، اکنون در آستانه نخستین انتخابات پارلمانی پس از این وقایع قرار دارد. در شرایطی که خاورمیانه با تحولات گسترده امنیتی مواجه است، جنگ اوکراین همچنان روابط روسیه و غرب را تحت تأثیر قرار داده و رقابت قدرتهای بزرگ در قفقاز جنوبی شدت گرفته است، در این شرایط انتخابات 7 ژوئن (17 خرداد) ارمنستان میتواند تأثیر مهمی بر موازنه قدرت در قفقاز داشته باشد.
در این انتخابات، حدود ۱۵ حزب و ائتلاف سیاسی برای تصاحب ۱۰۱ کرسی پارلمان ارمنستان با یکدیگر رقابت میکنند. با این حال، رقابت اصلی میان سه جریان قدرتمند متمرکز شده است: نخست حزب حاکم «پیمان مدنی» به رهبری نیکول پاشینیان، نخستوزیر کنونی، دوم بلوک «ارمنستان» به رهبری روبرت کوچاریان، رئیسجمهور سابق و سوم حزب «ارمنستان قدرتمند» به رهبری سامول کاراپتیان. دو جریان آخر عمدتاً به عنوان احزاب متمایل به روسیه شناخته میشوند و در تقابل سیاسی با دولت فعلی قرار دارند.
حزب پیمان مدنی تلاش میکند برای سومین دوره متوالی قدرت را حفظ کند و اهمیت این انتخابات برای پاشینیان فراتر از یک پیروزی سیاسی معمولی است، زیرا او طی سالهای اخیر پروژه تغییر تدریجی جهتگیری سیاست خارجی ارمنستان از وابستگی سنتی به روسیه به سمت همکاری نزدیکتر با آمریکا و اتحادیه اروپا را دنبال کرده است و لذا نتیجه انتخابات میتواند به منزله تأیید یا رد این مسیر از سوی جامعه ارمنستان تلقی شود.
پیشتازی پاشینیان در نظرسنجیها
نظرسنجیهای منتشر شده در هفتههای اخیر نشان میدهد که حزب حاکم همچنان از شانس بالایی برای کسب بیشترین کرسیهای پارلمان برخوردار است، هرچند میزان حمایت از پاشینیان نسبت به سالهای نخست پس از روی کار آمدن در انتخابات ۲۰۱۸ کاهش یافته است.
برخی نظرسنجیها حمایت از حزب پیمان مدنی را حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد برآورد میکنند و ائتلافهای مخالف از جمله جریانهای نزدیک به «روبرت کوچاریان» رئیسجمهور سابق و همچنین حزب «ارمنستان قدرتمند» به رهبری سامول کاراپتیان در رتبههای بعدی قرار دارند.
در واقع، گفتمان اصلی انتخابات کنونی حول یک پرسش بنیادین شکل گرفته است که ارمنستان باید به سمت غرب حرکت کند یا همچنان در مدار راهبردی روسیه باقی بماند؟ احزاب نزدیک به پاشینیان از تعمیق روابط با اتحادیه اروپا، همکاری گستردهتر با آمریکا و کاهش وابستگی به مسکو دفاع میکنند. در مقابل، احزاب مخالف معتقدند که فاصله گرفتن از روسیه میتواند امنیت و اقتصاد ارمنستان را با خطرات جدی مواجه سازد و خواستار بازسازی روابط سنتی با کرملین هستند.
نظرسنجیهای معتبر در یکسال گذشته نشان میدهد افکارعمومی ارمنستان به سمت همکاری نزدیکتر با اتحادیه اروپا متمایل شده است. بر اساس نظرسنجی مؤسسه بینالمللی جمهوریخواه (IRI) که در ماههای اخیر منتشر شد، ۷۲ درصد شهروندان از عضویت احتمالی ارمنستان در اتحادیه اروپا حمایت میکنند و ۵۱ درصد نیز اعلام کردهاند در صورت برگزاری همهپرسی به عضویت در اتحادیه اروپا رأی مثبت خواهند داد. بنابراین جامعه ارمنستان در حال حرکت به سمت غرب است که این مسئله میتواند شانس پاشینیان را برای پیروزی مجدد بالا ببرد.
روابط سرد و خصمانه روسیه و ارمنستان
باتوجه به موج ضد روسی که در ارمنستان شکل گرفته، روابط ایروان و مسکو با چالشهای فزایندهای روبهرو شده و سطح بیاعتمادی میان دو طرف را افزایش داده است.
روسیه تحولات سیاسی ارمنستان و به ویژه انتخابات پیشرو را با حساسیت زیادی دنبال میکند، زیرا نتیجه این رقابت میتواند بر آینده نفوذ مسکو در قفقاز جنوبی و روند نزدیکی ارمنستان به آمریکا و اروپا تأثیرگذار باشد.
از نگاه مسکو، سیاستهای پاشینیان نه تنها جایگاه روسیه در ارمنستان را تضعیف کرده بلکه میتواند الگویی برای دیگر جمهوریهای سابق شوروی باشد تا از مدار نفوذ روسیه خارج شوند. کرملین نگران است که ادامه این روند موجب کاهش نفوذ ژئوپلتیکی روسیه در قفقاز شود، منطقهای که همواره بخشی از حوزه نفوذ سنتی مسکو تلقی شده است.
به همین دلیل، روسها در هفتههای اخیر نگرانیهای خود را بهطور رسمی و صریح به اطلاع ایروان رساندهاند. ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه، ارمنستان را متهم کرد که به «مدار ضدروسی اتحادیه اروپا» کشیده میشود و هشدار داد حرکت به سمت استانداردهای «یورو-آتلانتیکی» میتواند پیامدهای سیاسی و اقتصادی برای ایروان داشته باشد.
ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه و رهبران اتحادیه اقتصادی اورآسیا نیز در نشست آستانه تأکید کردند که ارمنستان نمیتواند همزمان عضو ساختارهای اقتصادی روسیه و متقاضی عضویت در اتحادیه اروپا باشد. پوتین هشدار داد انتخاب مسیر اروپا میتواند هزینههای اقتصادی سنگینی برای ارمنستان داشته باشد.
روسیه چند روز پیش نیز اعلام کرد که سفیر خود در ایروان را برای مشورت به مسکو فراخوانده است. همچنین، محدودیت واردات برخی محصولات کشاورزی ارمنستان به بازار روسیه از سوی ناظران به عنوان بخشی از این فشارها ارزیابی شده است.
فرصتطلبی غرب تنش ایروان با مسکو
غربیها که در سه دهه گذشته دنبال روزنهای برای نفوذ به قفقاز میگشتند اکنون از فضای تنش بین ایروان و مسکو نهایت بهرهبرداری را انجام داده و تلاش گستردهای را برای نزدیکتر کردن ارمنستان به ساختارهای غربی آغاز کردهاند.
یکی از مهمترین این رویدادها، برگزاری نخستین نشست سران اتحادیه اروپا و ارمنستان در ماه می در ایروان بود که اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا و آنتونیو کاستا، رئیس شورای اروپا در آن حضور داشتند.
در این نشست دو طرف توافقنامه مشارکت در حوزه اتصالپذیری، حملونقل، انرژی، زیرساختهای دیجیتال و همکاریهای امنیتی را امضا و بر تعمیق روابط سیاسی و اقتصادی تأکید کردند. اتحادیه اروپا همچنین از ایجاد مأموریت جدید مشارکت مدنی در ارمنستان و گسترش همکاریهای امنیتی و دفاعی با این کشور خبر داد. همزمان، اتحادیه اروپا تیمهایی را برای مقابله با جنگ اطلاعاتی، حملات سایبری و مداخله خارجی در روند انتخابات به ارمنستان اعزام کرده است.
در سطح دوجانبه نیز روابط ایروان و واشینگتن گسترش یافته است. به طور مثال، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا در ماههای اخیر توافق مشارکت راهبردی جدیدی با ارمنستان امضا کرده و مقامات واشینگتن نیز بارها از روند اصلاحات سیاسی در ارمنستان حمایت کردهاند و دو طرف همکاریهای جدیدی در حوزه انرژی، زیرساخت و ترانزیت منطقهای آغاز کردهاند.
یکی از پروژههای ترانزیتی، مسیر موسوم به «کریدور ترامپ» است که بخشی از راهبرد آمریکا برای اتصال جمهوری آذربایجان به نخجوان و سایر مسیرهای منطقهای در قفقاز به شمار میرود. با اینکه از دید رهبران ارمنستان، این رویکرد بخشی از سیاست تنوعبخشی به شرکای اقتصادی محسوب میشود اما مسکو چنین طرحهایی را ابزاری برای کاهش نقش ژئوپلتیکی خود در منطقه میداند.
این درحالی است که پاشینیان بارها تأکید کرده که نزدیکی به اروپا به معنای قطع کامل روابط با روسیه نیست و ارمنستان همچنان خواهان همکاری در چارچوب اتحادیه اقتصادی اوراسیاست اما حق دارد روابط خود را با اتحادیه اروپا و آمریکا گسترش دهد.
نزدیکی غرب به ارمنستان تنها حاصل ابتکار آمریکا و اروپا نیست بلکه دولت ایروان نیز با ارسال سیگنالهای مثبت به غرب زمینه گسترش روابط را فراهم کرده است.
از اینرو، دولت پاشینیان در هفتههای اخیر نیز گامهای متعددی برای نزدیکی بیشتر به غرب برداشته است. تعمیق همکاری با اتحادیه اروپا، پیگیری روند عضویت در نهادهای اروپایی، توسعه همکاریهای امنیتی با کشورهای غربی، خرید تجهیزات نظامی از فرانسه و هند به جای اتکای کامل به روسیه و تعلیق مشارکت فعال در سازمان پیمان امنیت جمعی از جمله این اقدامات بوده است.
حتی در رژه نظامی اخیر ایروان نیز بخش مهمی از تجهیزات به نمایش درآمده ساخت کشورهای غیرروسی بود که از سوی ناظران به عنوان نمادی از تغییر جهت راهبردی ارمنستان تفسیر شد.
در چنین شرایطی، مقامات کرملین انتخابات آینده ارمنستان را با دقت و نگرانی دنبال میکنند، زیرا تداوم حضور پاشینیان در قدرت میتواند روند همگرایی این کشور با غرب را تقویت کرده و بر نفوذ راهبردی روسیه در قفقاز تأثیر بگذارد.
اگرچه در سالهای اخیر تمایل به گسترش روابط با غرب در ارمنستان و دیگر کشورهای قفقاز افزایش یافته است اما نفوذ عمیق روسیه در معادلات امنیتی، سیاسی و اقتصادی منطقه همچنان پابرجاست. به همین دلیل، حتی دولت پاشینیان نیز نمیتواند به طور کامل از مدار راهبردی مسکو خارج شود و ناچار است نوعی توازن در روابط خود با شرق و غرب حفظ کند.
زیرا در زمانی که رقابت روسیه و ناتو بر سر نفوذ در فضای پساشوروی تشدید شده، هرگونه چرخش شتابزده به سمت غرب میتواند پیامدهای امنیتی و ژئوپلتیکی پیچیدهای برای ارمنستان به همراه داشته باشد و این کشور را در معرض تنشهای بیشتری قرار دهد.
در مجموع، انتخابات ارمنستان را میتوان یکی از سرنوشتسازترین رویدادهای سیاسی این کشور از زمان استقلال دانست. اهمیت این انتخابات تنها به تعیین ترکیب پارلمان محدود نمیشود بلکه به نوعی همهپرسی غیرمستقیم درباره مسیر آینده سیاست خارجی ارمنستان نیز محسوب میشود و رأیدهندگان در عمل میان تداوم سیاست نزدیکی به غرب و حفظ پیوندهای سنتی با روسیه دست به انتخاب خواهند زد. ازاینرو، نتایج این انتخابات نه تنها برای ایروان، بلکه برای مسکو، بروکسل، واشنگتن و دیگر بازیگران تأثیرگذار در قفقاز جنوبی از اهمیت راهبردی برخوردار است.
