الوقت - تحولات اخیر عراق و افزایش تنش میان دولت علی الزیدی و کتائب حزبالله، یکی از حساسترین بحرانهای سیاسی و امنیتی این کشور در ماههای اخیر را رقم زده است. بحرانی که در صورت مدیریت نشدن میتواند به رویارویی داخلی میان نیروهایی منجر شود که هر دو خود را بخشی از ساختار سیاسی و امنیتی عراق میدانند.
در شرایطی که آمریکا همچنان به دنبال محدود کردن نفوذ جریانهای مقاومت و خلع سلاح گروههای مقاومت است، تشدید اختلافات در داخل عراق میتواند بزرگترین فرصت را در اختیار واشنگتن قرار دهد. از این منظر ضرورت حفظ وحدت ملی و جلوگیری از شکلگیری درگیری داخلی باید در اولویت قرار گیرد.
ریشه اختلاف دولت الزیدی و کتائب حزبالله چیست؟
مرکز اصلی بحران کنونی منطقه جرفالصخر در استان بابل، در جنوب بغداد است؛ منطقهای راهبردی که پس از آزادسازی از اشغال داعش در سال ۲۰۱۴، به یکی از مراکز مهم حضور نیروهای مقاومت عراق تبدیل شد. دولت علی الزیدی در روزهای اخیر با طرح اتهاماتی درباره قاچاق نفت در این منطقه، اقدامات امنیتی و قضایی گستردهای را آغاز کرده است. مقامهای عراقی مدعی هستند شبکهای از قاچاق نفت با دستکاری خطوط لوله و همکاری برخی مسئولان امنیتی و نفتی در این منطقه فعالیت داشته و صدها میلیون دلار به منابع عمومی عراق خسارت وارد کرده است. دولت همچنین از کشف تجهیزات مرتبط با انتقال و ذخیرهسازی غیرقانونی نفت خبر داده است.
در همین چارچوب، الزیدی ۹ مقام امنیتی و اداری را برکنار و دستور ارجاع افراد مظنون به دستگاه قضایی را صادر کرد. همزمان، نیروهای ارتش و یگانهای امنیتی در اطراف جرفالصخر مستقر شدند و دولت خواستار خروج نیروهای کتائب حزبالله از این منطقه شد. نخستوزیر عراق برای این عقبنشینی ضربالاجل ۲۰ نوامبر تعیین کرده است.
در مقابل، کتائب حزبالله اتهامات مربوط به قاچاق نفت را رد کرده و اقدامات دولت را تلاشی برای اعمال فشار همسو با آمریکا با هدف خلع سلاح مقاومت دانسته است. این گروه تأکید کرده است تأسیسات سوختی موجود در منطقه برای تأمین نیازهای نیروهای خود و تجهیزاتشان استفاده میشود. در همین حال، مقامهای کتائب حزبالله هشدار دادهاند که ورود اجباری نیروهای دولتی به مواضع این گروه میتواند به درگیری منجر شود.
تلاش ایران برای جلوگیری از درگیری؛ وحدت عراق در اولویت تهران
همزمان با افزایش تنشها، ایران تلاش کرده است مانع تبدیل اختلافات سیاسی به رویارویی نظامی میان دولت عراق و نیروهای مقاومت شود. سفر سردار اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، به بغداد و دیدارهای او با علی الزیدی و رهبران چارچوب هماهنگی شیعیان را باید در همین چارچوب ارزیابی کرد. گزارشهای الجزیره، آسوشیتدپرس و روداو حاکی از آن است که محور اصلی رایزنیهای سردار قاآنی، جلوگیری از درگیری مسلحانه و یافتن راهحلی سیاسی برای پایان دادن به بحران جرفالصخر بوده است.
بر اساس گزارش الجزیره، سردار قاآنی با مقامهای دولت عراق و رهبران چارچوب هماهنگی درباره راههای حل اختلاف گفتوگو کرده است. همچنین گزارشهایی از تلاش برای جایگزینی نیروهای کتائب حزبالله با یگان دیگری از حشدالشعبی در منطقه جرفالصخر منتشر شده است؛ طرحی که میتواند ضمن حفظ حضور و اقتدار دولت مرکزی، از برخورد مستقیم میان نیروهای عراقی جلوگیری کند. البته جزئیات این توافق هنوز بهصورت رسمی از سوی تهران و بغداد تأیید نشده است.
در واقع ایران در شرایط حساس منطقهای، خواهان حفظ ثبات و انسجام سیاسی عراق است. هیچیک از جریانهای اصلی جبهه مقاومت هم از تبدیل اختلافات داخلی به جنگ میان نیروهای عراقی سودی نمیبرند. مقاومت عراق طی سالهای گذشته در مقابله با داعش و دفاع از حاکمیت این کشور نقش مهمی داشته و تضعیف انسجام میان گروههای سیاسی و نظامی عراقی میتواند دستاوردهای آن دوره را با تهدید مواجه کند.
از سوی دیگر، اختلاف در داخل چارچوب هماهنگی شیعیان نیز نشاندهنده حساسیت بحران است. گزارشهایی از اختلاف نظر نوری المالکی و هادی العامری با رویکرد سختگیرانه دولت الزیدی منتشر شده است. العامری بر ضرورت پرهیز از برخورد نظامی با کتائب حزبالله تأکید کرده و برخی رهبران سیاسی نیز خواستار حلوفصل موضوع از طریق مذاکره شدهاند. این مواضع نشان میدهد بخش مهمی از جریان سیاسی عراق، جلوگیری از درگیری داخلی را ضرورتی راهبردی میداند.
اختلافات داخلی؛ هدیهای راهبردی به آمریکا
در این میان، نمیتوان فشارهای آمریکا بر دولت عراق را از معادلات بحران کنونی جدا کرد. دونالد ترامپ از علی الزیدی خواسته است گروههای مقاومت را خلع سلاح کند و دولت عراق نیز از زمان آغاز به کار الزیدی، برنامههایی برای قرار دادن همه سلاحها تحت کنترل دولت مطرح کرده است. واشنگتن این سیاست را در چارچوب تقویت اقتدار دولت مرکزی معرفی میکند، اما در عمل، یکی از مهمترین اهداف سیاست منطقهای آمریکا محدود کردن توان نظامی و سیاسی نیروهای مقاومت عراق است.
حمایت علنی ترامپ از برنامه خلع سلاح گروههای مقاومت و فشارهای سیاسی و اقتصادی واشنگتن بر بغداد نشان میدهد آمریکا تحولات داخلی عراق را با حساسیت دنبال میکند. در چنین شرایطی، هرگونه درگیری میان ارتش عراق و کتائب حزبالله میتواند به تضعیف جبهه مقاومت، ایجاد شکاف در میان احزاب شیعه و فراهم شدن زمینه برای افزایش نفوذ آمریکا منجر شود.
لذا تشدید اختلافات میان جریانهای سیاسی و امنیتی عراق نیز میتواند بخشی از اهداف آمریکا را محقق کند. اگر اختلاف بر سر جرفالصخر به رویارویی مسلحانه تبدیل شود، نیروهای عراقی به جای تمرکز بر مقابله با تهدیدات خارجی و حفظ امنیت کشور، درگیر یک منازعه فرسایشی داخلی خواهند شد. چنین وضعیتی میتواند زمینه مداخله بیشتر آمریکا در ساختار امنیتی و سیاسی عراق را فراهم کند.
