الوقت- نشست اخیر وزرای خارجه سازمان همکاری اقتصادی (اکو) در پاکستان درحالی برگزار شد که سایه تنشهای منطقهای و اختلافات میان برخی اعضا بیش از گذشته بر آینده همکاریهای این سازمان سنگینی میکند، وضعیتی که میتواند اکو را از مأموریت اصلی خود در جهت تقویت پیوندهای اقتصادی و گسترش تجارت منطقهای، دور کرده و فرصتهای پیشروی اعضا را تحت تأثیر قرار دهد.
در همین چارچوب، «الوقت» در گفتگو با اسماعیل باقری، کارشناس مسائل شبهقاره به بررسی چشمانداز راهبردی اکو و موانع پیشروی همگرایی اقتصادی در منطقه پرداخته است.
تشدید تنشهای مرزی میان افغانستان و پاکستان و کاهش مبادلات تجاری دو کشور، چه پیامدهایی برای ساختار اقتصادی و روند همگرایی تجاری در سازمان اکو خواهد داشت؟
پیش از پاسخ به این پرسش، شاید بتوان گفت مهمترین فلسفه تشکیل سازمان اکو این بود که کشورهای عضو از ظرفیتهای بومی منطقه برای توسعه تجارت و گسترش روابط اقتصادی استفاده کنند. یکی از پیامدهای گسترش روابط اقتصادی نیز توسعه روابط سیاسی بود. روابط فرهنگی هم اهمیت ویژهای داشت، چراکه کشورهای عضو از نظر تاریخی، تمدنی و فرهنگی به شدت به یکدیگر نزدیک هستند و در واقع، از یک حوزه فرهنگی بزرگ در منطقه الهام گرفتهاند.
بدون شک، تشدید تنشهای مرزی میان افغانستان و پاکستان موجب کاهش اعتماد متقابل و تضعیف اکو میشود. این مسئله بهویژه در حوزه تجارت، مشکلاتی در زمینه ترانزیت و حملونقل کالا و خدمات ایجاد میکند و در نهایت، مانع گسترش روابط تجاری و اقتصادی در حد مطلوب میشود، موضوعی که در عمل هم شاهد آن بودهایم.
با وجود تأکید کشورهای عضو اکو بر گسترش همکاریهای اقتصادی و تعمیق روابط تجاری میان خود، آمریکا در تلاش است روابط این کشورها با ایران را محدود کند. فشارهای واشینگتن تاکنون چه تأثیری بر سطح مبادلات تجاری اعضای اکو با ایران داشته و این روند چه چالشهایی برای همکاریهای منطقهای ایجاد کرده است؟
فشارهای آمریکا بهویژه بر کشورهایی که با ایران مراودات اقتصادی دارند، عملاً موجب شده که این کشورها در روابط اقتصادی با ایران ملاحظات سیاسی را در نظر بگیرند. نمونه مشخص آن «خط لوله صلح» است که با سرمایهگذاری ایران تا مرز پاکستان امتداد یافت اما اکنون سرمایه ایران چندین سال است که بلاتکلیف مانده و پاکستان با وجود موافقت برای احداث ۸۰ کیلومتر خط لوله در داخل خاک خود، به دلیل تحریمهای آمریکا و ملاحظات اقتصادی سالهاست که آن را به تعویق انداخته و عملاً اقدامی انجام نداده است. بنابراین، فشارهای آمریکا موجب کاهش سطح مبادلات تجاری و اقتصادی میان کشورها میشود و این مبادلات را پرهزینه و با موانعی مواجه میکند، موضوعی که همین حالا در روابط ما با پاکستان وجود دارد.
حتی ترکیه نیز ملاحظات سیاسی خود را دارد و تحت تأثیر فشارهای آمریکا قرار میگیرد اما مقامات ترکیه عاقلانهتر از پاکستان فکر میکنند. در حال حاضر، ما با برخی مشکلات در گمرکات مرزی با پاکستان مواجه هستیم اما پاکستان نیز به این مسیر نیاز دارد و در عمل، خودش هم از این وضعیت آسیب میبیند، به همین دلیل تا حدودی همکاری میکند.
از سوی دیگر، فشارهای آمریکا موجب میشود کشورها در حوزه ترانزیت به دنبال مسیرهای جایگزین باشند که نمونههای آن را هم شاهد هستیم که پاکستان تلاش میکند از مسیر دیگری برای تجارت استفاده کند و ترکیه نیز مسیرهایی مانند کریدور ارمنستان، آذربایجان و دریای کاسپین تا ترکمنستان را دنبال میکند. در مجموع، کریدورهای مختلفی طراحی شدهاند که شکلگیری برخی از آنها به تحریمها و فشارهای آمریکا برمیگردد.
نکته اصلی در این زمینه، میزان وابستگی کشورهای مختلف به نظام مالی و بانکی آمریکا و غرب است که خود به عاملی تأثیرگذار تبدیل میشود. این وابستگی عملاً موجب میشود کشورها با وجود تحریمها، روابط خود با ایران را تا جایی که نیازهایشان اقتضا میکند حفظ کنند. برای مثال، قزاقستان در برخی موارد به دلیل روابط اقتصادی با ایران از سوی آمریکا تحریم میشود اما این روابط تا جایی که نیازهای دو کشور تأمین شود ادامه پیدا میکند. بنابراین، فشارهای آمریکا روابط را دشوارتر، پرهزینهتر و گاهی فرسایشی میکند و موانعی بر سر راه همکاریهای اقتصادی کشورها به وجود میآورد.
سازمان اکو طی سالهای اخیر تلاش کرده با احیای ظرفیتهای خود، به قطب مهم اقتصادی و تجاری منطقه تبدیل شود. محدود شدن یا حذف تجارت اعضای این سازمان با ایران چه تأثیری بر تحقق این هدف و انسجام شبکه تجاری اکو خواهد داشت؟
سازمان اکو به دنبال این بود که کشورهای عضو از طریق همگرایی تجاری و اقتصادی از ظرفیتهای یکدیگر استفاده کنند و نوعی وضعیت مکمل در اقتصادهای خود ایجاد کنند تا عملاً به یک قطب اقتصادی تبدیل شوند اما در عمل چنین اتفاقی نیفتاد. ملاحظات سیاسی کشورها، از جمله در نظر گرفتن مواضع آمریکا و مشوقهایی که برخی کشورها از غربیها دریافت کردند موجب کاهش روابطشان با ما شد.
حتی روابط اقتصادی برخی کشورهای عضو با یکدیگر، مانند افغانستان و پاکستان، همواره با فراز و نشیب همراه بوده است. روابط افغانستان با کشورهای آسیای مرکزی و روابط ترکیه با سایر اعضای اکو در مقاطعی گسترش پیدا کرده و برخی مواقع کاهش یافته است. بنابراین، این مسائل بر روند همکاریهای اقتصادی تأثیرگذار بودهاند.
از اینرو، محدود شدن یا حذف تجارت سایر اعضای این سازمان با ایران عملاً به ضرر هر دو طرف است. بنابراین، کشورهای عضو بخواهند یا نخواهند باید بپذیرند که ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و وسعت سرزمینی و موقعیت ژئواکونومیکی یکی از بهترین مسیرها برای ترانزیت است و هر مسیری غیر از ایران هزینه بیشتری به همراه دارد. در نتیجه، این کشورها از این ظرفیت استفاده نمیکنند و ایران نیز آسیب میبیند.
مطمئناً توسعه پایدار اقتصادی و ترویج تجارت درون منطقهای که از مهمترین اهداف اکو بوده، مستلزم آن است که کشورها در حوزه اقتصادی، منافع و مصالح ملی خود را در نظر بگیرند و همکاری میان کشورهای عضو را در اولویت قرار دهند اما متأسفانه این همکاریها تحت تأثیر برخی مسائل قرار گرفته است، به این معنا که برخی کشورها در همراهی با آمریکا عملاً به سازمان اکو ضربه میزنند. در نتیجه، آن ظرفیتی که اکو و کشورهای عضو میتوانستند با همکاری یکدیگر برای توسعه و تقویت روابط اقتصادی و گسترش تجارت ایجاد کنند، عملاً محقق نمیشود.
تعطیلی گذرگاههای مرزی ایران و پاکستان، از جمله گذرگاه میرجاوه، با توجیهات امنیتی چه اهداف و ملاحظاتی را دنبال میکند؟ این محدودیتها چه پیامدهایی برای روابط دوجانبه، مبادلات تجاری و تعاملات مرزی دو کشور به همراه خواهد داشت؟
در این مورد باید گفت که پاکستان ملاحظات امنیتی جدی دارد. این کشور در حال حاضر به عنوان میانجی میان ایران و عربستان مطرح است اما از سوی دیگر، بیش از ۸ هزار نیرو و یک اسکادران متشکل از چندین جنگنده را در حمایت از عربستان به مناطق مرزی عربستان و یمن اعزام کرده است. این موضوع نشان میدهد که پاکستان تا چه اندازه سیاستی دوگانه دارد و منافع مالی برایش اهمیت زیادی دارد.
از سوی دیگر، پاکستان به بهانه مبارزه با گروههای تروریستی از جمله جیشالظلم و گروههای تجزیهطلب بلوچ و ارتش آزادیبخش بلوچستان، مرز میرجاوه را بسته است. در گذرگاههای دیگر مانند «ریمدان و پیشین» نیز زیرساختهای لازم بهطور کامل فراهم نیست. در برخی بازارچههای مرزی، زیرساختهای ایران بهتر است و طرف مقابل امکانات لازم را ندارد و در برخی نقاط نیز وضعیت برعکس است. این مسائل عملاً موجب کندی تردد کامیونها شده و مشکلات مربوط به روادید و عبور و مرور کامیونها نیز تأثیر زیادی بر روند تجارت دارد.
همچنین، موانعی در زمینه خطوط ریلی بهویژه در منطقه میرجاوه (ایران) – تفتان (پاکستان) وجود دارد که عرض خطوط ریلی ایران و پاکستان متفاوت است و این مسئله نیز برای هر دو طرف مشکل ایجاد میکند. گفتنی است خط ریلی میرجاوه- تفتان شبکه ریلی ایران را به بلوچستان پاکستان و شهر مهم کویته متصل میکند.
پیامد این محدودیتها نیز روشن است که به کاهش تجارت منجر خواهد شد. هدفگذاری اقتصادی ایران و پاکستان برای رسیدن به حجم تجارت ۱۰ میلیارد دلاری طی پنج سال آینده به شدت خوشبینانه است، مگر اینکه موانع گفته شده برطرف شود، پاکستان ملاحظات سیاسی خود را کنار بگذارد و از رویکرد دوگانهای که همواره داشته فاصله بگیرد. با اینکه پاکستان در دیدار با مقامات ایرانی برخورد بسیار گرم و صمیمانهای دارد و با روی خوش از آنها پذیرایی میکند اما در عمل، در مرزها با هزاران مشکل مواجه هستیم.
واگذاری بخشی از فعالیتهای بندر چابهار به طالبان چه فرصتهای اقتصادی و ترانزیتی جدیدی پیش روی ایران و افغانستان قرار میدهد. آیا طالبان از ظرفیت، توان اجرایی و اراده سیاسی لازم برای بهرهبرداری مؤثر از این فرصتها برخوردار است؟
واقعیت این است که اگر ایران در روابط اقتصادی نقش بازیگر تعیین کننده را داشته باشد میتواند اهداف کلانتری را دنبال کند، مثلاً از طریق افغانستان به آسیای مرکزی و چین دسترسی پیدا کند. این رویکرد بسیار خوب است، به شرط آنکه بر اساس برنامه و راهبرد خود پیش برود نه اینکه طالبان راهبردی داشته باشد و ما صرفاً ابزار تحقق آن باشیم.
برای مثال، طالبان به دلیل مشکلاتی که با پاکستان دارد و بسته بودن مسیرهای ارتباطی ممکن است بخواهد از ظرفیت ایران استفاده کند. در مقابل، هرچه موقعیت و قدرتش بیشتر توسعه پیدا کند، دستش برای برخوردهای سختگیرانهتر از جمله علیه شیعیان بازتر میشود. طالبان حتی با واژگان فارسی هم مشکل دارد و تحمل آن را ندارد، تا جایی که در دانشگاهها نیز با برخی کلمات فارسی مخالفت میکند. اگر قرار باشد چنین شرایطی حاکم باشد، به نظرمیرسد باید این مسائل را به جد مورد توجه قرار داد و دقیقتر به روابط اقتصادی با افغانستان نگاه کنیم.
نکته دیگر این است که حجم مبادلات اقتصادی ما با افغانستان را حدود سهونیم تا چهار میلیارد دلار اعلام میکنند و بخش عمده این مبادلات نیز به صادرات ایران اختصاص دارد و در واقع، ما بیشتر صادرکننده هستیم. البته حکومت فعلی افغانستان به دلیل تحریمهای آمریکا، محصور بودن این کشور در خشکی، بسته بودن مرزهایش با پاکستان و نیاز شدید به کالاهای ایرانی از مصالح صنعتی و ساختمانی گرفته تا مواد غذایی و دارویی و مصرفی، حدود 30 تا 35 درصد از نیازهایش را از سمت ایران تامین میکند بهویژه که کالاهای ایرانی داری کیفیت و قیمت مناسب هستند. برای مثال، تأمین میلگرد، سیمان و بسیاری از مصالح ساختمانی از ایران برای آنها آسانتر و مقرونبهصرفهتر است. از طرف دیگر، با واردات این کالاها، زمینه صدور خدمات فنی و مهندسی ایران نیز فراهم میشود.
بنابراین، بخش قابلتوجهی از منافع این روابط به ظاهر ناتراز تجاری نصیب طرف افغانستانی میشود. نباید تصور کنیم صرفاً به دلیل اینکه تراز تجاری به نفع ایران است، لزوماً ایران برنده این مبادلات است و افغانستان متضرر میشود.
در مورد واگذاری بخشی از بندر چابهار به طالبان نیز اقداماتی انجام شده و طالبان توانسته کانال «قوشتپه» را احداث کند که فاز نخست آن به پایان رسیده و فاز دوم نیز در حال اتمام است. شاید برخی تصور کنند که طالبان از توان و ظرفیت فنی چندانی برخوردار نیست اما واقعیت این است که نگاه طالبان به این مسائل و توسعه اقتصادی، راهبردی است و به موضوعاتی مانند ترانزیت، راهآهن، جادهسازی و حتی مسیرهای هوایی توجه میکنند.
نکته دیگر اینکه طالبان برای حوزههای اقتصادی برنامه دارد و نیروی انسانی موردنیاز را نیز تربیت و آموزش داده است. این مسئله را میتوان در پروژههایی که در کابل و سایر مناطق در حال اجرا دارند مشاهده کرد. بنابراین، از نظر فنی توانایی اجرای چنین پروژههایی را دارند، هرچند تأمین این ظرفیتهای فنی و مهندسی احتمالاً از طریق همکاری با مهندسان و متخصصان ترکیه، چین، هند و دیگر کشورها امکانپذیر خواهد بود.
