الوقت- جنگ آمریکا ورژیم صهیونیستی علیه ایران را نمیتوان صرفاً در چارچوب یک رویارویی نظامی و محاسبه میزان خسارات واردشده به زیرساختهای دو طرف ارزیابی کرد. اهمیت واقعی این جنگ در تغییر معادلات قدرت، بازتعریف مفهوم بازدارندگی و آشکار شدن محدودیتهای برتری نظامی آمریکا در برابر قدرتهای منطقهای نهفته است. گزارش اخیر نشریه آمریکایی «فارن پالیسی» با عنوان «جنگ ایران، جهان را برای همیشه تغییر داده است» نیز به بخشی از همین واقعیت اشاره میکند؛ واقعیتی که نشان میدهد پیامدهای این جنگ احتمالاً بسیار فراتر از اهداف اولیه واشنگتن و تلآویو خواهد بود.
نکته قابلتوجه در تحلیل کنت پولاک، کارشناس پیشین سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، این است که او به احتمال افزایش نفوذ منطقهای ایران پس از جنگ اشاره میکند. این ارزیابی از آن جهت اهمیت دارد که حتی در محافل تحلیلی غرب نیز این پرسش جدی مطرح شده است که آیا جنگی با هدف محدودسازی قدرت ایران، در نهایت به تقویت موقعیت راهبردی تهران منجر نخواهد شد؟
برای پاسخ به این پرسش باید میان خسارت نظامی و دستاورد راهبردی تفاوت قائل شد.
ایران در این جنگ نشان داد که قدرت نظامی تنها به تعداد جنگندهها، ناوها و سامانههای پیشرفته محدود نیست. موقعیت جغرافیایی، توان موشکی و پهپادی، عمق راهبردی و نفوذ منطقهای، مقاومسازی ساختار اقتصادی، اشراف اطلاعاتی، توانمندی سایبری و امکان تأثیرگذاری بر مسیرهای حیاتی تجارت جهانی مجموعهای از ظرفیتها را ایجاد میکنند که میتوانند محاسبات نظامی ابرقدرتها را نیز کاملا برهم بزنند.
تنگه هرمز؛ تبدیل جغرافیا به اهرم قدرت
یکی از مهمترین دستاوردهای راهبردی ایران، برجسته شدن نقش جغرافیای خلیج فارس در معادلات امنیت جهانی است. تنگه هرمز صرفاً یک مسیر عبور کشتیهای نفتی نیست؛ بلکه یکی از مهمترین شریانهای اقتصاد بینالمللی است که امنیت انرژی، تجارت و حتی ثبات اقتصادی بسیاری از کشورها به آن وابسته است.
جنگ نشان داد که حتی برخورداری آمریکا از ناوگان دریایی قدرتمند و سامانههای پیشرفته نظامی به معنای امکان تضمین بدون هزینه امنیت این آبراه نیست. ایران با تکیه بر موقعیت جغرافیایی و ظرفیتهای نامتقارن خود توانست مسئله امنیت تنگه هرمز را از یک موضوع منطقهای به دغدغهای بینالمللی تبدیل کند.
همچنین باید افزود اهمیت این موضوع در آن است که از این پس هرگونه تصمیمگیری درباره امنیت خلیج فارس بدون در نظر گرفتن جایگاه ایران و ملاحظات امنیتی تهران، غیرممکن خواهد بود.
افول انحصار امنیتی آمریکا در خلیج فارس
یکی دیگر از پیامدهای مهم جنگ آشکار شدن آسیبپذیری الگوی امنیتی کشورهای عربی متکی بر حمایت نظامی آمریکا است. طی چند دهه گذشته، واشنگتن تلاش کرده بود با استقرار پایگاههای نظامی، فروش تسلیحات و ایجاد پیمانهای امنیتی، خود را ضامن اصلی ثبات کشورهای حاشیه خلیج فارس معرفی کند.
اما جنگ نشان داد که حضور پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه، لزوماً به معنای مصونیت کشورهای میزبان از پیامدهای یک درگیری گسترده نیست. این مسئله میتواند اعتماد برخی دولتهای عربی به تضمینهای امنیتی واشنگتن را تحت تأثیر قرار دهد و آنها را به سمت بازنگری در سیاست خارجی و دفاعی خود سوق دهد.
در چنین شرایطی، ایران فرصت دارد با استفاده از دیپلماسی منطقهای، این واقعیت را به کشورهای همسایه منتقل کند که امنیت خلیج فارس نمیتواند صرفاً بر حضور قدرتهای فرامنطقهای استوار باشد. امنیت پایدار زمانی شکل میگیرد که کشورهای منطقه در تنظیم مناسبات امنیتی خود نقش اصلی داشته باشند.
همچنین باید اذعان داشت این تحول به معنای حذف فوری آمریکا از معادلات خلیج فارس نیست؛ بلکه میتواند آغاز دورهای باشد که در آن انحصار امنیتی واشنگتن تضعیف شده و نقش بازیگران منطقهای، بهویژه ایران، افزایش پیدا میکند.
شکاف میان قدرت نظامی و قدرت سیاسی آمریکا
جنگ همچنین یک مسئله اساسی را در سیاست خارجی آمریکا آشکار کرد: برتری نظامی الزاماً به معنای دستیابی به اهداف سیاسی نیست.
بنابراین مسئله اصلی پس از جنگ دیگر صرفاً میزان خسارات واردشده به ایران نیست؛ بلکه این است که آیا آمریکا و رژیم اشغالگر قدس همچنان میتوانند بدون در نظر گرفتن اراده و منافع تهران، معادلات امنیتی خاورمیانه را تعیین کنند؟ شواهد و تحلیلهای منتشرشده در محافل غربی نشان میدهد پاسخ به این پرسش، بیش از گذشته با تردید روبهرو شده است.
در ادامه باید افزود واشنگتن ممکن است از توانایی گستردهای برای اجرای عملیات نظامی برخوردار باشد اما تبدیل این توانایی به نتایج سیاسی مطلوب، به متغیرهای دیگری وابسته است؛ از جمله اراده طرف مقابل، هزینههای سیاسی و نظامی و اقتصادی جنگ، واکنش افکار عمومی و پیامدهای بینالمللی.
همچنین باید یادآور شد ایران با حفظ ساختار سیاسی و تداوم ظرفیت تصمیمگیری خود، نشان داد که وارد کردن خسارت نظامی به یک کشور لزوماً به معنای تغییر رفتار راهبردی یا تسلیم سیاسی آن نیست.
این مسئله برای سایر قدرتهای منطقهای نیز پیام مهمی دارد: اتکای صرف به برتری فناوری و تسلیحاتی نمیتواند جایگزین شناخت دقیق از جغرافیا، اراده سیاسی و ظرفیت مقاومت طرف مقابل شود.
چین و روسیه؛ فرصت جدید برای تغییر موازنه جهانی
تحولات جنگ ایران را باید در چارچوب رقابت قدرتهای بزرگ نیز بررسی کرد. چین و روسیه، هر دو از گسترش نفوذ آمریکا در منطقه متأثر میشوند و تضعیف انحصار امنیتی واشنگتن میتواند فرصتهای جدیدی برای آنها ایجاد کند.
چین به دلیل وابستگی به واردات انرژی و حجم گسترده تجارت با کشورهای خلیج فارس، نسبت به ثبات منطقه حساسیت بالایی دارد. روسیه نیز از تغییر موازنه قدرت در غرب آسیا و گسترش همکاریهای راهبردی با تهران منتفع میشود.
با این حال اهمیت اصلی برای ایران صرفاً دریافت حمایت از این دو قدرت نیست؛ بلکه استفاده از شرایط جدید برای افزایش استقلال راهبردی، تنوعبخشی به روابط اقتصادی و نظامی و جلوگیری از وابستگی یکجانبه به هر قدرت خارجی است.
در واقع، ایران میتواند از موقعیت جدید خود برای تبدیل شدن به یکی از بازیگران مؤثر در شکلدهی به نظم چندقطبی منطقهای استفاده کند؛ نظمی که در آن تصمیمگیری درباره امنیت و آینده خلیج فارس دیگر در انحصار واشنگتن نخواهد بود.
رژیم اشغالگر قدس و محدودیت راهبرد برتری هوایی
در سوی دیگر این معادله، اسرائیل با مسئلهای فراتر از خسارات مستقیم جنگ روبهرو است. راهبرد امنیتی این رژیم جعلی طی سالهای اخیر بر جلوگیری از شکلگیری تهدیدهای پیرامونی و حفظ برتری نظامی استوار بوده است. اما جنگ با ایران نشان داد که برتری هوایی بهتنهایی نمیتواند تمام ظرفیتهای بازدارندگی طرف مقابل را از بین ببرد.
در نهایت، جنگ ایران را باید نقطه عطفی در تحول نظم امنیتی خاورمیانه دانست؛ جنگی که نشان داد قدرتهای بزرگ، حتی با برخورداری از برتری نظامی، نمیتوانند بدون محاسبه هزینههای ژئوپلیتیکی و اراده سیاسی طرف مقابل، نظم مطلوب خود را تحمیل کنند.
