الوقت- در ۲۴ ساعت گذشته، تحولی مهم در عرصه میدانی یمن رقم خورد که طی آن نیروهای جنوبی وابسته به دولت مورد حمایت عربستان، از عقبنشینی و بازآرایی نیروهای خود در فرودگاه ذُباب و مناطق پیرامونی تنگه بابالمندب در غرب استان تعز خبر دادند. این تحول در پی پیشرویهای میدانی انصارالله در جبهههای تعز و لحج و افزایش فشار نظامی بر مواضع نیروهای مخالف صنعاء صورت گرفت.
این عقبنشینی ضربهای مهم به عملیات نظامی نیروهای مورد حمایت ریاض محسوب میشود؛ عملیاتی که از اکتبر (مهرماه) گذشته با هدف بازپسگیری مناطق ساحلی مشرف به دریای سرخ و عقب راندن نیروهای انصارالله از محدوده بابالمندب آغاز شده بود. در عین حال، این تحول زمینه را برای تقویت موقعیت نظامی صنعاء در یکی از مهمترین گلوگاههای دریایی جهان فراهم میکند؛ موضوعی که پیامدهای آن فراتر از مرزهای جنگ داخلی یمن خواهد بود و محاسبات امنیت دریایی و منافع عربستان، امارات و متحدان محلی آنها را تحت تأثیر قرار میدهد.
اگرچه نیروهای جنوبی این اقدام را بازآرایی نظامی با هدف حفاظت از عدن و تقویت جبهههای دیگر معرفی میکنند، نتیجه عملی آن تخلیه بخشی از مواضع راهبردی پیرامون بابالمندب در شرایطی است که نیروهای انصارالله همچنان فشار نظامی خود را بر جبهههای اطراف افزایش میدهند.
آخرین تحولات میدانی؛ عقبنشینی از ذُباب و مناطق پیرامونی بابالمندب
مزدوران وابسته به عربستان موسوم به «نیروهای مسلح جنوب» روز یکشنبه ۱۵ نوامبر (23 آبان) اعلام کردند که در چارچوب یک عملیات بازآرایی نظامی، مواضع خود را در فرودگاه ذُباب و منطقه بابالمندب در غرب استان تعز تخلیه کردهاند.
این نیروها در بیانیهای رسمی اعلام کردند که تصمیم مذکور با هدف سازماندهی مجدد استقرار نظامی، تأمین امنیت شهر عدن و استانهای مجاور، تقویت خطوط مقدم و مقابله با تهدیدات موجود اتخاذ شده است. آنها همچنین بر ادامه عملیات نظامی برای شکستن محاصره شهر تعز تأکید کردند.
خبرگزاری رویترز در گزارشی که همان روز منتشر کرد، نوشت نیروهای دولتی پس از این عقبنشینی به منطقه السقیه در جنوب ذُباب منتقل شدهاند. منابع نظامی یمنی نیز به این خبرگزاری گفتهاند که این نیروها همچنان در تلاش هستند انصارالله را از برخی مناطق ساحلی نزدیک به تنگه عقب برانند.
رویترز این عقبنشینی را ضربهای مهم به عملیات نظامی مورد حمایت عربستان توصیف کرد؛ عملیاتی که با هدف بازپسگیری مناطق ساحلی دریای سرخ آغاز شده بود، اما پس از حدود شش هفته نه تنها نتوانست نیروهای انصارالله را بهطور کامل از این مناطق عقب براند بلکه اکنون موقعیت عدن به عنوان مرکز مخالفان صنعا را نیز به شدت شکننده کرده است.
نیروهای دولتی پیشتر در ماه اکتبر عملیاتی نظامی با عنوان «فجر الیمن» را آغاز کرده بودند و در مراحل نخست آن توانستند برخی مواضع مهم پیرامون بابالمندب، بهویژه منطقه ذُباب، را بازپس بگیرند. با این حال، این نیروها در عقب راندن کامل انصارالله از نوار ساحلی و بازپسگیری شهر المخا ناکام ماندند.
در مقابل، تحولات ساحلی با پیشروی انصارالله در ارتفاعات جنوب تعز و مناطق شمالی استان لحج همراه شد؛ مسئلهای که فشار مضاعفی بر نیروهای مخالف صنعاء در چندین جبهه وارد کرده است.
به گزارش منابع نظامی نقلشده از سوی رویترز، نیروهای انصارالله به حومه منطقه طورالباحه در استان لحج رسیدهاند؛ منطقهای که حدود ۸۰ کیلومتر با عدن فاصله دارد. این پیشروی نگرانیها درباره گسترش درگیریها به مناطق پیرامونی پایتخت موقت دولت یمن را افزایش داده است.
رویترز همچنین گزارش داده است که پیشروی نیروهای صنعاء در مناطق پیرامونی تعز، توان نیروهای دولتی برای ادامه عملیات در جبهه بابالمندب را کاهش داده و آنها را ناچار کرده است میان حفظ مواضع ساحلی و تقویت جبهههای جنوبی، نیروهای خود را بازتوزیع کنند.
آیا عقبنشینی یک اقدام تاکتیکی است یا شکست میدانی؟
دولت یمن و نیروهای جنوبی تلاش میکنند تحولات اخیر را نه بهعنوان عقبنشینی در برابر نیروهای انصارالله، بلکه بهعنوان اقدامی حسابشده برای بازآرایی و استقرار مجدد نیروها معرفی کنند.
در همین چارچوب، روزنامه الشرقالاوسط به نقل از یک منبع در ریاستجمهوری یمن گزارش داد که این بازآرایی با سه هدف اصلی انجام شده است: 1- حفاظت از عدن و استانهای جنوبی مجاور و تقویت خطوط دفاعی آنها؛ 2- تقویت جبهههای نظامی در استان لحج برای مقابله با پیشروی نیروهای انصارالله و 3- فراهم کردن شرایط نظامی لازم برای شکستن محاصره شهر تعز و بازپسگیری استان.
با این حال این توجیهات عمدتاً برای جلوگیری از فروپاشی و از هم گسیختگی کامل در میان نیروهای مزدور صورت گرفته و سعودیها واهمه دارند که پیشروی نظامی یمنیها خیلی سریع به سقوط عدن در روزهای آتی بیانجامد.
عقبنشینی از مواضع ساحلی در شرایطی صورت گرفت که انصارالله در ارتفاعات مشرف به مناطق جنوبی تعز و لحج پیشروی کرده و نگرانیها درباره تهدید عدن افزایش یافته است. این وضعیت در کنار ناکامی عملیات بازپسگیری سواحل دریای سرخ، نیروهای مورد حمایت عربستان را با دشواریهای نظامی جدی روبهرو کرده است.
اهمیت ژئوپلیتیکی بابالمندب؛ اهرم فشار جدید در اختیار صنعا
اهمیت تحولات اخیر صرفاً به دستاوردهای نظامی انصارالله در سواحل غربی یمن محدود نمیشود، بلکه مستقیماً با جایگاه بابالمندب در معادلات تجارت بینالمللی و امنیت انرژی ارتباط دارد.
این تنگه که دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند متصل میکند، یکی از مهمترین گذرگاههای دریایی جهان است. بخش قابل توجهی از تجارت دریایی میان آسیا و اروپا و همچنین مقادیر زیادی از نفت و فرآوردههای نفتی از این مسیر عبور میکند.
اهمیت این تنگه برای عربستان، با توجه به تلاش ریاض برای استفاده از دریای سرخ بهعنوان مسیری جایگزین برای صادرات نفت، بهویژه در شرایط تهدید امنیت تردد از تنگه هرمز، دوچندان شده است.
عربستان طی سالهای گذشته سرمایهگذاری گستردهای در خط لوله نفت شرق به غرب، موسوم به «پترولاین»، انجام داده است. این خط لوله نفت را از میادین شرقی کشور به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل میکند تا وابستگی صادرات نفت عربستان به تنگه هرمز کاهش یابد.
اما این راهبرد بهتنهایی نمیتواند امنیت صادرات نفت را تضمین کند؛ چراکه انتقال نفت به بنادر دریای سرخ پایان مخاطرات حملونقل نیست و عبور نفتکشها از بابالمندب همچنان یکی از مسیرهای مهم برای دسترسی به بازارهای اروپایی محسوب میشود.
از این منظر، تقویت مواضع نظامی انصارالله در سواحل غربی یمن، راهبرد عربستان برای متنوعسازی مسیرهای صادرات انرژی را با چالشی جدید مواجه میکند و به صنعاء امکان میدهد فشار بیشتری بر اقتصاد عربستان در راستای راهبرد محاصره در برابر محاصره داشته باشد.
اهمیت راهبردی این وضعیت زمانی بیشتر درک میشود که فشارهای احتمالی بر تنگه هرمز و بابالمندب بهصورت همزمان در نظر گرفته شوند؛ وضعیتی که میتواند مسیرهای صادرات انرژی کشورهای حاشیه خلیج فارس را با چالشهای همزمان مواجه کند.
دستاوردهای راهبردی برای انصارالله؛ از کنترل ساحلی تا گسترش نفوذ منطقهای
میتوان تحولات اخیر را نشانه ورود نفوذ نظامی انصارالله به مرحلهای جدید ارزیابی کرد؛ مرحلهای که در آن، این جنبش از کنترل مناطق وسیعی در شمال و غرب یمن فراتر رفته و به ابزارهای فشار مؤثرتری در معادلات منطقهای دست پیدا میکند.
در این زمینه، چهار دستاورد اصلی قابل شناسایی است:
الف) تقویت موقعیت نظامی صنعا در ساحل غربی
تخلیه مواضع نیروهای مخالف انصارالله در اطراف ذُباب و بابالمندب، همزمان با ادامه فشار بر مناطق ساحلی و ارتفاعات مجاور، فرصتی برای تقویت مواضع صنعاء در منطقهای با اهمیت راهبردی استثنایی فراهم میکند.
همچنین تسلط بر ارتفاعات مشرف به ساحل از اهمیت نظامی بالایی برخوردار است؛ زیرا امکان نظارت بر تحرکات زمینی و نظامی مناطق پیرامونی را افزایش میدهد.
ب) گسترش دامنه فشار بر عربستان
تقابل با عربستان دیگر صرفاً به مرزهای شمالی یمن یا حملات موشکی و پهپادی محدود نیست، بلکه بهطور فزایندهای امنیت بنادر، فرودگاهها، تأسیسات نفتی و مسیرهای تجارت دریایی را نیز دربرمیگیرد.
در چنین شرایطی، تقویت مواضع انصارالله در سواحل غربی میتواند دامنه ابزارهای فشار این جنبش را گسترش دهد و هزینههای امنیتی و اقتصادی هرگونه تشدید تنش از سوی عربستان را افزایش دهد.
ج) تقویت موقعیت مذاکرهای صنعا
در اختیار داشتن اهرمهای فشار مرتبط با مسیرهای دریایی و تجارت بینالمللی، وزن صنعاء را در هرگونه مذاکرات آینده درباره جنگ یمن و ترتیبات امنیتی منطقه افزایش میدهد.
در اینجا مسئله صرفاً کنترل سرزمین نیست، بلکه توانایی صنعا برای تأثیرگذاری بر منافع گستردهتر منطقهای و بینالمللی مطرح است. تسلط بیشتر انصارالله بر تحولات میدانی تلاشهای گذشته کشورهای غربی و عربی برای جلوگیری از به رسمیت شناختن دولت صنعا از سوی جامعه جهانی و بویژه سازمانهای بینالمللی را کاملا ناکام خواهد کرد و از این به بعد دولتهای جهان برای حفظ منافع خود در باب المندب و دریای سرخ مجبور به مذاکره و تفاهم با دولت صنعا هستند.
د) ارتقای جایگاه یمن در معادلات منطقهای
تحولات بابالمندب را نمیتوان از تنشهای گستردهتر منطقهای، بهویژه تقابل مرتبط با ایران، آمریکا و رژیم صهیونیستی، جدا دانست.
در این چارچوب، تقویت نفوذ نظامی انصارالله در یکی از مهمترین گذرگاههای دریایی جهان، بُعد تازهای به معادلات امنیت دریایی منطقه اضافه میکند و دست محور مقاومت در کنترل مسیرهای تجارت و انرژی تقویت میکند.
با این حال، تبدیل این دستاوردهای جغرافیایی به نفوذ پایدار دریایی، به توانایی انصارالله در تثبیت مواضع، توسعه قابلیتهای عملیاتی و مقابله با تحرکات نظامی احتمالی طرف مقابل بستگی دارد.
پیامدهای عقبنشینی برای عربستان و امارات؛ تضعیف نفوذ متحدان محلی
پیامدهای تحولات اخیر تنها به عربستان محدود نمیشود، بلکه امارات را نیز دربرمیگیرد؛ کشوری که شبکه گستردهای از نیروهای نظامی و سیاسی محلی را در جنوب یمن و در امتداد سواحل راهبردی این کشور سازماندهی کرده است.
نیروهای جنوبی که عقبنشینی از ذُباب و مناطق پیرامونی بابالمندب را اعلام کردند، بخشی از تشکیلات نظامی مخالف انصارالله هستند که به مراکز مختلف نفوذ منطقهای، بهویژه ریاض و ابوظبی، وابستگی دارند.
یکی از مهمترین چالشهای این ائتلاف آن است که نیروهای محلی مخالف صنعاء، مجموعهای یکپارچه از نظر سیاسی و نظامی نیستند، بلکه از تشکیلات مختلفی تشکیل شدهاند که از نظر وابستگیها، اولویتها و محاسبات سیاسی تفاوتهایی با یکدیگر دارند.
عربستان در حالی بر حفظ دولت مورد حمایت خود و تأمین امنیت عدن و مناطق تحت نفوذش تمرکز دارد که امارات تلاش میکند نفوذ نیروهای جنوبی و تشکیلات نظامی نزدیک به خود را در این مناطق، از جمله سواحل و بنادر راهبردی، گسترش دهد.
بنابراین، عقبنشینی نیروهای جنوبی از مواضع بابالمندب، یکی از مهمترین پایههای نفوذ امارات در سواحل غربی را تضعیف میکند و فشار بیشتری بر شبکه نیروهای محلی مورد حمایت ابوظبی و ریاض وارد میسازد.
از سوی دیگر، انتقال این نیروها به سمت عدن و لحج، معضل راهبردی آنها را آشکارتر میکند: نیروهای مخالف انصارالله ناچارند از چندین جبهه بهطور همزمان دفاع کنند، در حالی که فشار نظامی صنعاء در حال افزایش است.
برای ریاض، مسئله پیچیدهتر است؛ زیرا تمامی تلاشهای اخیر سعودی برای ایجاد یک ائتلاف نظامی منطقهای (پیمان مکه) نهتنها به تقویت موقعیت نظامی دولت دستنشانده عدن منجر نشده، بلکه مانع از گسترش نفوذ انصارالله نیز نشده است.
تشدید تقابل مستقیم؛ فشار فزاینده بر ریاض
تحولات میدانی بابالمندب در شرایطی رخ داده است که حملات متقابل میان انصارالله و عربستان نیز شدت گرفته است.
برخلاف دوره اول جنگ تقابل دیگر به جبهههای درگیری داخل یمن محدود نیست، بلکه تهدید عمق خاک عربستان، تأسیسات حیاتی و مراکز نظامی این کشور را نیز دربرمیگیرد.
در این رابطه ترکی المالکی، سخنگوی ائتلاف سعودی، روز یکشنبه از رهگیری و انهدام دو موشک بالستیک شلیکشده به سمت ریاض خبر داد. همچنین گزارشهایی از رهگیری پهپادها در مناطق مختلف عربستان منتشر شد.
اهمیت این وضعیت در شرایطی دوچندان میشود که گزارشهایی درباره هدف قرار گرفتن تأسیسات نفتی و فرودگاههای عربستان، از جمله مراکز مرتبط با شرکت آرامکو و بندر ینبع، یکی از مهمترین مراکز صادرات نفت این کشور در دریای سرخ، منتشر شده است. در نتیجه، ترکیب فشار میدانی در بابالمندب با توانایی تهدید تأسیسات حیاتی عربستان میتواند ریاض را با معادله امنیتی پیچیدهتری مواجه کند؛ بهویژه اگر درگیریها در جبهههای جنوبی یمن ادامه یابد.
در مقابل، مقامات صنعاء عربستان را به انجام حملات هوایی علیه مناطق مختلف یمن متهم کردند. یحیی سریع، سخنگوی نظامی انصارالله، نیز از سرنگونی یک فروند پهپاد شناسایی و مسلح سعودی از نوع «CH-4» در آسمان استان جوف خبر داد.
سریع همچنین اعلام کرد که جنگندههای سعودی طی ۲۴ ساعت، ۷۲ حمله هوایی علیه مناطقی در استانهای صعده، تعز، لحج و جوف انجام دادهاند. در مقابل، نیروهای دولتی نیز از انجام صدها حمله هوایی و توپخانهای علیه مواضع انصارالله خبر دادهاند.
عدن در معرض تهدید؛ آیا نبرد به جنوب کشیده میشود؟
یکی از مهمترین پیامدهای مستقیم پیشرویهای انصارالله، افزایش نگرانیها درباره امنیت عدن است؛ شهری که بهعنوان مرکز سیاسی و نظامی نیروهای مزدور وابسته به عربستان شناخته میشود.
پیشروی در ارتفاعات شمالی و غربی عدن، بهویژه در استان لحج و مناطق المضاربة و رأس العارة، خطوط دفاعی پیرامون این شهر را با فشار بیشتری مواجه کرده است.
خبرگزاری فرانسه نیز در ۱۴ نوامبر به نقل از مقامهای نظامی یمنی گزارش داد که نیروهای دولتی پس از تسلط انصارالله بر ارتفاعات راهبردی مشرف به استان، تقویت استحکامات نظامی در مناطق غربی و شمالی عدن را آغاز کردهاند.
همچنین گزارشهایی درباره ایجاد خاکریزهای دفاعی، حفر سنگر و احداث استحکامات در اطراف شهر منتشر شده که از افزایش نگرانیها درباره گسترش درگیریها به مناطق نزدیکتر به مرکز دولت حکایت دارد.
در این چارچوب، شکست و عقبنشینی نیروها از بابالمندب را میتوان سرآغاز فروپاشی خطوط دفاعی جنوب و تغییرات کلان در معادلات داخلی یمن و به تبع آن شبه جزیره به حساب آورد.
