الوقت- پس از چندین دور رفت‌وآمد مقامات حکومت جدید سوریه و در رأس آنها احمد الشرع (ابومحمد جولانی) به عربستان سعودی، که بیش از آنکه به سفرهای متعارف دیپلماتیک شباهت داشته باشد، به رایزنی‌هایی برای دریافت مأموریت‌های منطقه‌ای شباهت پیدا کرده بود، سرانجام چهارم نوامبر (14 آبان) خبر امضای توافق همکاری نظامی میان وزارتخانه‌های دفاع دو کشور منتشر شد. توافقی که اگرچه جزئیات رسمی آن اعلام نشده، اما هم‌زمانی آن با تشدید جنگ عربستان علیه انصارالله یمن و گزارش‌های مربوط به انتقال نیروهای سوری به خاک عربستان، گمانه‌زنی‌ها درباره نقش‌آفرینی نظامی حکومت جولانی در جبهه یمن را تقویت کرده است.
با وجود تکذیب مقامات دمشق، خبرگزاری آسوشیتدپرس به نقل از سه مقام آگاه فاش کرده که سوریه در حال آماده شدن برای اعزام جنگنده به عربستان سعودی است تا در امتداد مرز خود با یمن مستقر شوند. بر اساس این گزارش جولانی پیش از این مشاوران نظامی خود را برای آموزش نیروهای یمنی در داخل عربستان سعودی مستقر کرده است.
در واقع، تحولات اخیر نشان می‌دهد که ریاض در تلاش است تا با گسترش دامنه ائتلاف نظامی خود و استفاده از ظرفیت نیروهای مسلح حکومت جدید سوریه، خلأهای امنیتی و نظامی خود در جنگ یمن را جبران کند. با این حال، این رویکرد نه‌تنها با ابهامات جدی درباره ماهیت توافق ریاض و دمشق مواجه است، بلکه می‌تواند پیامدهای پیش‌بینی‌نشده‌ای برای عربستان و حتی ساختار سیاسی و امنیتی آینده سوریه به همراه داشته باشد.
توافق نظامی ریاض و دمشق؛ مأموریتی فراتر از همکاری دفاعی؟
چهارم نوامبر ۲۰۲۶، احمد الشرع در سفر به ریاض با محمد بن سلمان دیدار کرد و دو طرف شاهد امضای مجموعه‌ای از توافقنامه‌ها و تفاهمنامه‌ها در حوزه‌های مختلف، از جمله همکاری‌های اقتصادی، زیرساختی، انرژی و نظامی بودند. در این میان، توافق میان وزارتخانه‌های دفاع دو کشور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود؛ توافقی که وزارت خارجه سوریه آن را یکی از مهم‌ترین دستاوردهای سفر معرفی کرد، اما هیچ‌یک از دو طرف جزئیات اجرایی و تعهدات عملیاتی آن را منتشر نکردند.
پنهان ماندن جزئیات توافق از همان ابتدا ذن پذیرش مأموریت محرمانه برای اعزام نیرو به یمن را تقویت کرد. به‌ویژه آنکه پیش از امضای این توافق، گزارش‌هایی درباره مذاکرات ریاض و دمشق برای استفاده از ظرفیت نظامی نیروهای سوری در جنگ علیه انصارالله منتشر شده بود.
گزارش‌های آسوشیتدپرس در هشتم نوامبر حاکی از آن است که عربستان و سوریه درباره اعزام اولیه حدود ۶۰۰ نیروی ویژه سوری به عربستان به توافقات مقدماتی رسیده‌اند. همچنین یک هیئت ۳۶ نفره از مقامات نظامی سوریه از مرکز فرماندهی و عملیات مشترک سعودی و یمنی در جده بازدیدی دو هفته‌ای کرده و با وضعیت جبهه‌های مختلف آشنا شده‌اند. خبرگزاری آسوشیتدپرس اعلام کرده که این هیئت به رهبری فرمانده لشکر ۸۲، خالد خطاب صورت گرفته بود. در کنار این تحولات، منابع رویترز نیز از حضور تعدادی از مستشاران نظامی سوری در عربستان برای آموزش نیروهای سعودی و یمنی خبر داده‌اند.
چرا عربستان به جولانی متوسل شد؟
نکته مهم‌تر، چرایی روی آوردن عربستان به نیروهای مسلح حکومت جدید سوریه است؛ آن هم در شرایطی که ریاض طی ماه‌های گذشته تلاش زیادی برای ایجاد یک سازوکار دفاعی منطقه‌ای با مشارکت قدرت‌های نظامی بزرگ‌تر انجام داده بود.
اعلام محاصره دریایی و هوایی صنعا علیه عربستان و حملات موشکی و پهپادی یمن به عمق خاک این کشور، از جمله فرودگاه‌ها و تأسیسات نفتی، نشان داده که توان نظامی ریاض برای جلوگیری از انتقال جنگ به داخل مرزهای خود با محدودیت‌های جدی روبه‌رو است.
در هفتم اوت ۲۰۲۶، عربستان، ترکیه و پاکستان در مکه توافق دفاع مشترک امضا کردند. بر اساس بیانیه رسمی این نشست، حمله نظامی به هر یک از سه کشور، حمله به سایر اعضا تلقی می‌شود و طرفین متعهد به تقویت همکاری‌های دفاعی و بازدارندگی مشترک شده‌اند. این توافق در ظاهر قرار بود تا پشتوانه‌ای جدی برای امنیت عربستان در برابر تهدیدات منطقه‌ای باشد اما در نهایت هم پاکستان و هم ترکیه عملاً گامی در جهت رفع تهدیدات و نجات ریاض از زیر بار فشار نظامی یمن برنداشتند.
این موضوع موجب شد تا بن سلمان مجدداً به سمت متحد دیرینه نظامی عربستان یعنی مصر السیسی بازگردد. السیسی چنین حمایتی را به تصویب در پارلمان این کشور منوط کرد و پارلمان مصر نیز در ۲۶ اکتبر، پس از چند جلسه غیرعلنی، مجوز لازم برای اتخاذ اقدامات لازم به‌منظور حمایت نظامی از عربستان را صادر کرد. با این حال، عبدالفتاح السیسی تأکید کرده است که مأموریت احتمالی ارتش مصر صرفاً دفاعی خواهد بود و شامل حمله به خاک یمن نمی‌شود. افزون بر این، تا زمان انتشار گزارش، درخواست رسمی عربستان برای اعزام نیروهای مصری اعلام نشده بود.
در چنین وضعیتی، استفاده از نیروهایی که سال‌ها تجربه جنگ زمینی و نبردهای شهری در سوریه را پشت سر گذاشته‌اند، می‌تواند برای عربستان جذاب باشد. به‌خصوص آنکه حکومت جولانی برای تثبیت موقعیت خود به حمایت مالی و سیاسی ریاض نیاز دارد و این وابستگی، امکان تعریف مأموریت‌های امنیتی و نظامی مشترک را افزایش می‌دهد.
نیروهای تکفیری در یمن؛ فرصتی نظامی یا تهدیدی راهبردی؟
با این حال، استفاده از نیروهای مسلح وابسته به حکومت جولانی در یمن با موانع و چالش‌های مهمی روبه‌رو است که ممکن است حتی منافع بلندمدت عربستان را نیز تهدید کند.
نخستین مسئله ابهام در توان راهبردی این نیروها برای تغییر جدی در معادلات جنگ است. واقعیت آن است که عربستان در دور نخست جنگ یمن، از سال ۲۰۱۵ تا آتش‌بس ۲۰۲۲ و تحولات پس از آن، با وجود برخورداری از حمایت ائتلافی گسترده و استفاده از انواع نیروهای محلی و خارجی، نتوانست اهداف اصلی خود را محقق کند. انواع و اقسام گروه‌های وابسته به دولت مستعفی یمن به همراه شبه نظامیان مسلح از کشورهای مختلف آفریقایی (بویژه سودانی‌ها) و آمریکای لاتین (همانند کلمبیایی‌ها)، در کنار گروه‌های تکفیری حاضر در جغرافیای یمن نتوانستند موازنه میدانی را به سود ریاض تغییر دهند.
چالش دوم ماهیت ایدئولوژیک این نیروهاست. بخش مهمی از ساختار نظامی حکومت جدید سوریه را گروهها و فرماندهانی تشکیل می‌دهند که سابقه فعالیت در جریان‌های تکفیری (سلفی- جهادی) دارند. انتقال چنین نیروهایی به یمن، کشوری که ساختار اجتماعی و سیاسی پیچیده‌ای دارد و در جنوب آن جریان‌های متنوعی با گرایش‌های ملی‌گرایانه، سکولار و جدایی‌طلب حضور دارند، می‌تواند به تشدید شکاف‌های داخلی منجر شود.
به‌ویژه اینکه بخش مهمی از نیروهای سیاسی و نظامی جنوب یمن، از جمله جریان‌های نزدیک به شورای انتقالی جنوب که با امارات همکاری داشته‌اند، با گسترش نفوذ جریان‌های تکفیری موافق نیستند. اختلافات میان این جریان‌ها و نیروهای اخوانی نزدیک به حزب اصلاح، پیش‌تر نیز به درگیری‌های نظامی و از بین رفتن توافقات تقسیم قدرت در عدن منجر شده است. از این منظر، ورود نیروهای وابسته به جولانی نه‌تنها لزوماً به تقویت جبهه ضدصنعا منجر نمی‌شود، بلکه ممکن است شکاف میان متحدان عربستان و امارات را نیز عمیق‌تر کند.
مسئله سوم به تجربه تاریخی حضور نیروهای خارجی در سوریه بازمی‌گردد. طی سال‌های جنگ سوریه، شمار قابل توجهی از نیروهای تروریست خارجی از مناطق مختلف، از جمله قفقاز، آسیای مرکزی و افغانستان، وارد این کشور شدند. بسیاری از این نیروها پس از سقوط دولت بشار اسد نه‌تنها از صحنه تحولات حذف نشدند، بلکه در ساختار نظامی و امنیتی جدید جایگاه پیدا کردند و بخشی از آنها اکنون در معادلات قدرت و حکمرانی سوریه نقش دارند.
این تجربه برای عربستان نیز هشداردهنده است؛ چراکه نیروهای نیابتی الزاماً به ابزارهای مطیع و قابل کنترل حامیان خود تبدیل نمی‌شوند. گروه‌هایی که با انگیزه‌های ایدئولوژیک و اهداف سیاسی خاص وارد یک میدان جنگ می‌شوند، ممکن است پس از پایان مأموریت اولیه به بازیگرانی مستقل و حتی مطالبه‌گر تبدیل شوند.
در این رابطه خبرگزاری آسوشیتدپرس به نقل از یک مقام سوری گزارش داد که همین نگرانی موجب شده تا ریاض شرط بگذارد که جنگجویان اعزامی از سوریه منحصراً باید تابعیت سوری داشته باشند و جنگجویان خارجی که در طول جنگ سوریه آمده‌اند، شامل این گروه نشوند.
از این منظر، یکی از فرضیه‌های قابل طرح درباره رویکرد جولانی آن است که انتقال بخشی از نیروهای مسلح دارای گرایش‌های رادیکال به جبهه یمن، با علم به درصد بالای تلفات بالا در جنگ، می‌تواند برای خلاص شدن از شر مزاحمت این نیروها بر سر راه سیاست‌های او در نزدیکی به آمریکا و رژیم صهیونیستی باشد. نیروهایی که حضور و مطالبات آنها ممکن است در مسیر تلاش جولانی برای تثبیت حکومت، عادی‌سازی روابط با غرب و نزدیک شدن به بازیگران منطقه‌ای، از جمله رژیم صهیونیستی، به مانعی جدی تبدیل شوند.
در مجموع توسل بن سلمان به تکفیری‌ها ممکن است به افتادن در چاه در تلاش برای درآمدن از چاله باشد. تجربه جنگ یمن و سوریه نشان داده است که انباشت نیروهای مسلح نیابتی و تکفیری، لزوماً به معنای افزایش قدرت و نفوذ حامیان آنها نیست. چه‌بسا عربستان در تلاش برای رهایی از باتلاق یمن، با وارد کردن نیروهایی به این معادله، زمینه شکل‌گیری بحران امنیتی تازه‌ای را فراهم کند؛ بحرانی که هزینه‌های آن می‌تواند فراتر از میدان نبرد یمن، حتی موازنه قدرت در جنوب شبه‌جزیره عربستان را دستخوش تغییر و تحول کند.
