الوقت - سفر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، به ترکمنستان در ۱۶ و ۱۷ مهر ۱۴۰۵ را نمی‌توان صرفاً حضوری تشریفاتی در اجلاس‌های بین‌المللی دانست. حضور پزشکیان در نشست سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع و اجلاس محیط‌زیستی خزر، فرصتی برای گفت‌وگو با رهبران منطقه‌ای و طرح مسائل دوجانبه و چندجانبه فراهم کرد. اهمیت این سفر در شرایطی دوچندان می‌شود که ایران با فشارهای خارجی و محدودیت‌های اقتصادی روبه‌رو است و توسعه ارتباطات منطقه‌ای می‌تواند در کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی و گسترش مسیرهای همکاری نقش داشته باشد.
۱. عبور از محدودیت‌ها با تکیه بر همسایگان
یکی از محورهای مهم این سفر، تأکید بر ظرفیت کشورهای همسایه برای توسعه مبادلات اقتصادی و تجاری ایران بود. پزشکیان پیش از سفر، با اشاره به محدودیت‌های ایجادشده در مسیرهای دریایی، بر ظرفیت جغرافیایی ایران و امکان استفاده از مسیرهای مختلف منطقه‌ای برای ادامه تبادلات اقتصادی، سیاسی و امنیتی تأکید کرده بود.
ایران با ۱۵ کشور همسایه است و موقعیت جغرافیایی آن، امکان ارتباط با آسیای مرکزی، قفقاز، خلیج فارس و دیگر بازارهای منطقه‌ای را فراهم می‌کند. در چنین شرایطی، گسترش همکاری با کشورهای همسایه می‌تواند به تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری، توسعه ترانزیت و کاهش بخشی از هزینه‌های ناشی از محدودیت‌های خارجی کمک کند.
البته توسعه روابط همسایگی به‌تنهایی به معنای رفع تحریم‌ها یا خنثی‌شدن کامل محدودیت‌های تجاری نیست؛ اهمیت راهبردی این رویکرد در آن است که می‌تواند مسیرهای جایگزین برای تجارت، ترانزیت و همکاری اقتصادی ایجاد کند. از این منظر، ترکمنستان به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در آسیای مرکزی و ارتباط با حوزه خزر، یکی از همسایگان مهم ایران به شمار می‌رود.
۲. انرژی، حمل‌ونقل و تجارت؛ دستور کار تهران و عشق‌آباد
یکی از محورهای مشخص سفر، گفت‌وگوی پزشکیان با سردار بردی‌محمداف، رئیس‌جمهور ترکمنستان، درباره توسعه همکاری‌های دوجانبه بود. دو طرف بر گسترش روابط سیاسی، اقتصادی و تجاری و تسریع اجرای پروژه‌های مورد توافق تأکید کردند. همکاری در حوزه‌های انرژی، حمل‌ونقل و ارتباطات، کشاورزی و همچنین مناسبات فرهنگی و گردشگری از زمینه‌های مورد بحث بود.
اهمیت این دستور کار در آن است که روابط تهران و عشق‌آباد صرفاً به همسایگی جغرافیایی محدود نمی‌شود. همکاری انرژی می‌تواند در تأمین و تبادل منابع، همکاری حمل‌ونقلی در اتصال مسیرهای تجاری و همکاری کشاورزی در گسترش مبادلات کالا نقش‌آفرین باشد.
ترکمنستان از منابع مهم گاز طبیعی در منطقه برخوردار است و ایران نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی و زیرساخت‌های انرژی و حمل‌ونقل خود می‌تواند در اتصال بازارهای منطقه‌ای نقش داشته باشد. توسعه همکاری‌های دو کشور در این حوزه‌ها، علاوه بر منافع اقتصادی دوجانبه، می‌تواند زمینه تقویت ارتباطات تجاری با دیگر کشورهای آسیای مرکزی را نیز فراهم کند.
۳. دیدار با پوتین؛ دیپلماسی در سطح راهبردی
دیدار پزشکیان با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، یکی از مهم‌ترین بخش‌های سیاسی این سفر بود. دو طرف درباره گسترش همکاری‌های اقتصادی و راهبردی در حوزه‌هایی مانند انرژی، کشاورزی، حمل‌ونقل و تجارت گفت‌وگو کردند و بر ضرورت تکمیل پروژه‌های مشترک تأکید داشتند.
این دیدار در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که روابط تهران و مسکو، افزون بر همکاری‌های دوجانبه، با تحولات امنیتی منطقه و مناقشات بین‌المللی نیز گره خورده است. ایران و روسیه در سال‌های اخیر بر توسعه همکاری‌های اقتصادی و سیاسی تأکید کرده‌اند و گسترش ارتباطات حمل‌ونقلی و تجاری از جمله زمینه‌های مهم این مناسبات بوده است.
از این زاویه، سفر به ترکمنستان فرصتی برای تهران بود تا در حاشیه یک اجلاس منطقه‌ای، گفت‌وگو با مسکو را در سطح سران دنبال کند و درباره همکاری‌های اقتصادی و تحولات امنیتی رایزنی داشته باشد.
۴. تهران، باکو و ایروان؛ اهمیت هم‌زمانی دیدارهای منطقه‌ای
دیدار پزشکیان با الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، از دیگر محورهای مهم سفر بود. دو طرف درباره روابط دوجانبه، اجرای توافق‌ها و پروژه‌های مشترک و گسترش همکاری‌های اقتصادی، تجاری و ترانزیتی گفت‌وگو کردند.
اهمیت این گفت‌وگو فراتر از مناسبات دوجانبه است. ایران و جمهوری آذربایجان در حوزه قفقاز جنوبی، مسیرهای ترانزیتی و ارتباطات منطقه‌ای منافع مشترک و در عین حال موضوعات حساس و اختلاف‌برانگیزی دارند. استمرار گفت‌وگو در سطح سران می‌تواند به مدیریت اختلافات و افزایش همکاری در زمینه حمل‌ونقل و تجارت کمک کند؛ هرچند نتیجه واقعی به اجرای توافق‌ها و تداوم رایزنی‌ها وابسته است.
پزشکیان همچنین با نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، دیدار کرد. دو طرف بر اهمیت تداوم تماس‌های سطح بالا و توسعه روابط دوجانبه تأکید کردند و درباره همکاری‌های مشترک به تبادل نظر پرداختند.
قرارگرفتن دیدار با رهبران روسیه، جمهوری آذربایجان و ارمنستان در برنامه یک سفر، به تهران امکان داد در یک بازه زمانی کوتاه، چند پرونده مهم منطقه‌ای را پیگیری کند؛ از روابط راهبردی با مسکو گرفته تا همکاری‌های ترانزیتی و اقتصادی با باکو و ایروان.
در شرایطی که قفقاز جنوبی با رقابت بر سر مسیرهای حمل‌ونقل و ترتیبات امنیتی روبه‌رو است، حفظ ارتباط فعال با کشورهای منطقه برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. توسعه مسیرهای ترانزیتی بدون توجه به ملاحظات امنیتی و منافع کشورهای همسایه دشوار خواهد بود؛ از همین رو، دیپلماسی مستمر می‌تواند در کاهش تنش‌ها و حفظ جایگاه ایران در معادلات منطقه‌ای مؤثر باشد.
۵. اجلاس خزر؛ محیط‌زیست به‌مثابه مسئله اقتصادی و امنیتی
بخش دیگر سفر پزشکیان به نخستین اجلاس محیط‌زیستی دریای خزر مربوط می‌شد؛ نشستی که سران کشورهای ساحلی، یعنی ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان، در آن درباره مسائل زیست‌محیطی این پهنه آبی رایزنی کردند. کاهش سطح آب خزر، تهدید تنوع زیستی، فشار بر شیلات و مشکلات مناطق ساحلی، موضوعاتی هستند که آثار آنها از محیط‌زیست فراتر می‌رود و بر اقتصاد محلی، حمل‌ونقل دریایی و ظرفیت‌های تجاری کشورهای ساحلی نیز اثر می‌گذارد.
برای ایران، پیگیری این موضوع اهمیت مستقیمی دارد؛ زیرا وضعیت خزر با فعالیت‌های بندری، صیادی، زیست‌بوم‌های ساحلی و چشم‌انداز توسعه اقتصادی استان‌های شمالی مرتبط است. کاهش سطح آب می‌تواند فعالیت بنادر را با دشواری مواجه کند و هزینه‌های حمل‌ونقل و بهره‌برداری از زیرساخت‌های ساحلی را افزایش دهد.
در چنین شرایطی، همکاری کشورهای ساحلی برای تبادل داده‌های علمی، پایش مستمر وضعیت آب، حفاظت از گونه‌های جانوری و مدیریت منابع مشترک ضروری است. هیچ‌یک از کشورهای ساحلی به‌تنهایی قادر نیست همه عوامل مؤثر بر وضعیت خزر را کنترل کند و مقابله با این روند به هماهنگی منطقه‌ای نیاز دارد.
۶. حضور در اجلاس همسود؛ فراتر از یک دیدار تشریفاتی
پزشکیان به‌عنوان مهمان ویژه در نشست سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع شرکت کرد؛ نشستی که حوزه‌هایی از جمله همکاری سیاسی و دیپلماتیک، تجارت و اقتصاد، حمل‌ونقل و ارتباطات و مناسبات فرهنگی و انسانی را در بر می‌گرفت. اگرچه ایران عضو همسود نیست، حضور در این نشست امکان گفت‌وگو با رهبران مجموعه‌ای از کشورهای منطقه را فراهم کرد. از منظر دیپلماسی، چنین حضوری می‌تواند به گسترش ارتباطات سیاسی، بررسی ظرفیت‌های تجاری و شناسایی فرصت‌های همکاری کمک کند؛ به‌ویژه در حوزه ترانزیت که برای پیوند دادن بازارهای منطقه‌ای و تنوع‌بخشی به مسیرهای تجارت اهمیت دارد.
کشورهای آسیای مرکزی برای دسترسی به بازارهای جهانی به مسیرهای مطمئن و رقابت‌پذیر حمل‌ونقل نیاز دارند و ایران نیز می‌تواند از موقعیت جغرافیایی خود برای تقویت نقش ترانزیتی بهره ببرد. تحقق این هدف مستلزم سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، کاهش موانع گمرکی، هماهنگی مقررات حمل‌ونقل و فراهم‌شدن شرایط مناسب برای فعالیت شرکت‌های تجاری است.
