الوقت- عراق طی دو دهه گذشته یکی از مهم‌ترین عرصه‌های حضور نظامی آمریکا در غرب آسیا بوده است، اما خروج نیروهای آمریکایی معادلات امنیتی و دفاعی این کشور را وارد مرحله‌ای تازه کرده است. این تحول علاوه‌بر تغییر مناسبات بغداد و واشینگتن می‌تواند بر نقش نیروهای عراقی در تأمین امنیت، میزان نفوذ بازیگران خارجی و موازنه قدرت در منطقه نیز تأثیرگذار باشد و آینده همکاریهای امنیتی عراق را تحت تأثیر قرار دهد.
در این رابطه، الوقت؛ با اصغر زارعی، کارشناس مسائل غرب آسیا گفتگو کرده تا به سوالاتی در این زمینه پاسخ دهد.
باتوجه به خروج نیروهای آمریکایی از عراق، ارزیابی شما از این اقدام واشنگتن چیست؟
زارعی: خسارات و تلفات سنگین آمریکا در جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه و آسیب گسترده به زیرساخت‌های حیاتی پایگاههای این کشور در منطقه، شرایطی را رقم زد که تداوم حضور نظامی واشینگتن در عراق بیش از گذشته با هزینه‌های سنگین و چالش‌های امنیتی همراه باشد. از اینرو، ادامه حضور نظامی آمریکا در منطقه می‌توانست هزینه‌های قابل‌توجهی برای واشنگتن، هم در داخل و هم در عرصه بین‌المللی، به همراه داشته باشد.
از سوی دیگر، شکست‌های پی‌درپی آمریکا در افغانستان و عراق و تجربه حضور نظامی این کشور در منطقه، در کنار خساراتی که در جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه با ایران متحمل شد، نشان داد سرمایه‌گذاری‌های سنگین واشنگتن طی دو دهه اخیر برای ایجاد و توسعه پایگاههای نظامی در منطقه، با آسیب‌ها و هزینه‌های قابل‌توجهی روبه‌رو شده است. بنابراین، آمریکا مجبور شد در استراتژی نیروهای سنتکام تجدیدنظر بکند زیرا شرایط برای باقی ماندن آنها به شدت دشوار شده بود.
چنان‌که شاهد بودیم، آمریکاییها در ۳۰ سپتامبر، پس از ۲۳ سال، ناچار به خروج کامل نیروهای خود از عراق شدند. همزمان، پایگاههای آمریکا در دیگر نقاط منطقه همچنان در معرض حملات نیروهای ایران و مقاومت قرار داشتند و شدت حملات موشکی و پهپادی ایران، شرایطی را بر نیروهای آمریکایی تحمیل کرده که ادامه حضور آنها در این مناطق را با هزینه‌های فزاینده‌ای همراه می‌کند؛ شرایطی که می‌تواند به تشدید فشارهای سیاسی و افزایش خسارات نظامی برای واشنگتن منجر شود.
همچنین، بسته‌شدن تنگه هرمز و باب‌المندب و به دنبال آن کاهش صادرات نفت، انرژی و کالاهایی که از خلیج فارس به بازارهای جهانی صادر می‌شود، می‌تواند هزینه‌ها و تبعات اقتصادی بسیار سنگینی برای آمریکا و متحدانش و حتی اقتصاد جهانی به همراه داشته باشد.
نقش ادامه تنش با ایران را در تصمیم آمریکا برای خروج نیروهایش از عراق را چگونه ارزیابی می کنید؟
زارعی: آمریکاییها تصور می‌کردند با استقرار نیروهای سنتکام در منطقه، می‌توانند در بلندمدت یک پشتیبان و حامی قدرتمند برای پیشبرد اهداف خود در منطقه در اختیار داشته باشند و در برابر تهدیداتی که به زعم خودشان از سوی ایران و مقاومت وجود دارد مقابله کنند و این تهدیدات را خنثی کنند.
آنچه در جریان دو جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه رخ داد، عملاً این تصور را باطل کرد و به نظر می‌رسد واشینگتن به این جمع‌بندی رسیده که ادامه حضور نظامی در عراق دیگر امکان پذیر نیست. زیرا شرایط حاکم بر منطقه پس از این دو جنگ نشان داد که تئوری‌ها و محاسبات پیشین درباره تداوم حضور آمریکا در عراق و تأمین امنیت نیروهای سنتکام و متحدان واشنگتن لزوماً نمی‌تواند تضمینی برای حفظ امنیت و ثبات منطقه و متحدان آمریکا فراهم کند.
آیا خروج نظامی به معنای پایان همکاریهای نظامی و امنیتی آمریکا و عراق خواهد بود؟
زارعی: آمریکا با توافق برای خروج نیروهای نظامی از خاک عراق در ۳۰ سپتامبر، می‌کوشد تا ضمن کاهش هزینه‌ها و فشارهای سنگینی که در مخالفت با ادامه این حضور متوجه واشنگتن و به تبع آن بغداد هست، اما همچنان نفوذ خود را در عراق حفظ کند.
با این حال، نفوذ آمریکا در عراق صرفاً به حضور نظامی محدود نمی‌شود. واشنگتن همچنان بر بخش مهمی از سازوکارهای مالی و اقتصادی عراق نفوذ دارد و درآمدهای حاصل از فروش نفت و دیگر منابع، از مسیر نظام مالی تحت کنترل واشنگتن جابه‌جا می‌شود. این وضعیت، عملاً دست آمریکا را در مدیریت جریان‌های مالی عراق باز گذاشته و بخش قابل‌توجهی از منابع مورد نیاز دولت برای پرداخت حقوق کارکنان و تأمین هزینه‌های جاری، در چارچوب همین سازوکار مالی قرار دارد. لذا نمی‌توان گفت که خروج نظامی آمریکا از عراق به معنی پایان همکاری‌ها و پایان نقش‌آفرینی آمریکا در عراق خواهد بود. هرچند این اقدام می‌تواند در مجموع گامی مثبت باشد و تا حدود زیادی به ملت عراق برای کوتاه‌کردن دست آمریکاییها از سرنوشت این کشور کمک کند. با این حال، اقدامات آینده ملت عراق در تلاش برای قطع این فشارها و وابستگی‌ها می‌تواند مسیر آینده را به سمت رهایی از نفوذ و سلطه آمریکاییها پیش ببرد.
با وجود اعلام خروج نظامی، چرا بغداد همچنان در استفاده از حریم هوایی و اتخاذ تصمیمات مستقل در قبال فشارهای آمریکا، از جمله درباره پروازهای ایران، با محدودیت مواجه است؟ آیا این مسئله نشان‌دهنده تداوم وابستگی امنیتی عراق به آمریکا نیست؟
زارعی: آمریکاییها هیچگاه خودشان را متعهد به تفاهمات و توافق‌نامه‌هایی که با طرف‌های مقابل امضا کرده‌اند، ندانسته و نمی‌دانند و همواره بر اساس منافع خودشان عمل می‌کنند و هر زمان هم شرایط را مساعد ببینند، کاملاً از خطوط قرمز عبور کرده و تمام تعهداتشان را زیر پا می‌گذارند.
لذا همین الان هم می‌بینیم که از نظر نظامی، فضای سرزمینی عراق همچنان در اختیار آمریکا است و آمریکاییها و متحدانشان به‌راحتی از فضای این کشور بهره‌برداری می‌کنند، درحالی که دولت عراق عملاً نمی‌تواند در برابر اقدامات دولت آمریکا و متحدانش در جغرافیا و حریم هوایی خودش واکنشی داشته باشد.
حتی در بحث تحریم‌هایی که علیه ایران اعمال شده و موضوع محاصره هوایی، عراقیها نتوانستند در برابر فشارهای آمریکا استقلال عمل داشته باشند. با وجود اینکه یکی از مطالبات عمومی نیروهای مقاومت و نیروهای مختلف عضو جبهه جهادی عراق، لغو محاصره هوایی ایران توسط عراق است، دولت عراق همچنان از اراده لازم برای انجام این کار برخوردار نیست. فقط توانسته با رایزنی و فشاری که به دولت وارد شد، از آمریکاییها مجوز بگیرد که پروازهای العراقیه بتواند به پروازهای خودش از نجف به ایران و بالعکس ادامه بدهد و بخشی از این فشار را کم کند.
این‌ها نشان می‌دهد که عراقیها کاملاً تحت فشار و سلطه آمریکا هستند و توافق‌نامه امنیتی بین آمریکا و عراق هم نمی‌تواند برای آنها امنیت، ثبات و استقلالی را در آینده نزدیک به همراه داشته باشد.
خروج آمریکا چه پیامدهایی ممکن است برای عراق و منطقه داشته باشد؟
زارعی: این اتفاق می‌تواند آغاز فصل جدیدی برای ملت عراق باشد. این موضوع با استقبال و خوشحالی مردم عراق به‌ویژه گروه‌های مقاومت، همراه شد و آنها خروج نیروهای آمریکایی پس از ۲۳ سال را جشن گرفتند.
به هر حال، این تحول فرصتی برای عراق ایجاد کرده تا پایگاههای آمریکایی برچیده شوند و نیروها و تجهیزات این کشور از مناطق مختلف عراق، چه در اقلیم و چه در سایر مناطق خارج شوند. حتی نیروهای ترکیه نیز که در استان نینوا و مناطق دیگری پایگاه‌هایی در اختیار داشتند، مجبور شدند نیروهای خود را خارج کنند و برخی از پایگاه‌هایشان را ترک کنند.
با توجه به خروج نیروهای آمریکایی، به نظر می‌رسد ارتش عراق و نیروهای مقاومت این کشور می‌توانند از این فرصت برای حرکت به سمت استقلال و تأمین امنیت کامل کشور استفاده کنند و حضور و نفوذ آمریکا در عراق را بیش از پیش کاهش دهند.
نمونه افغانستان نیز در این زمینه قابل توجه است. امروز شاهد هستیم که با وجود محدودیت‌های دولت طالبان در صحنه سیاسی و امنیتی افغانستان، این کشور توانسته است حضور و نفوذ آمریکا را در خاک افغانستان تا حد زیادی کاهش دهد و به نوعی از استقلال بیشتری برخوردار شود. حتی افغانستان در موضوع محاصره هوایی آمریکا علیه ایران نیز حاضر به همکاری نشد و همچنان فضای هوایی خود را برای پروازهای ایران باز نگه داشت.
بنابراین، امیدواریم عراقیها نیز بتوانند از این فرصت استفاده کنند و زمینه را برای ثبات، امنیت و استقلال بیشتر کشورشان در آینده فراهم سازند. ما از این روند استقبال می‌کنیم و امیدواریم نیروهای آمریکایی هرچه زودتر از سراسر منطقه خارج شوند و تأمین امنیت و ثبات منطقه به دولت‌های خود کشورهای منطقه واگذار شود.
با توجه به اتفاقاتی که در قطر و دیگر نقاط منطقه رخ داده، همچنین تحولات مربوط به اردن و عربستان و نیز تحولاتی که در یمن در حال وقوع است و پیروزی‌هایی که در آنجا حاصل شده، امیدواریم در آینده شاهد خروج نیروهای آمریکایی و متحدان اروپایی آنها از منطقه باشیم.
