الوقت - جمهوری آذربایجان پس از ایران دومین کشورمسلمان شیعه نشین در جهان اسلام است. این کشور با دارا بودن اقلیت هایی از اهل تسنن و دیگر فرق اسلامی، بهاییان، وهابیون، مسیحی و یهودیان دارای تکثر مذهبی است اما کماکان جمعیت شیعه در این کشور بالغ بر هشتاد و پنج درصد جمعیت آن را تشکیل می دهند. هرچند که پس از فروپاشی شوروی، خاندان علی اف برای حکومت بر این کشور سبک لاییک و سکولار را برگزیدند اما دین همچنان درونمایه عمیق مردمان آن به شمار می رود. خصوصاً شیعیان در این کشور تمایل فراوانی به برگزاری مناسک مذهبی خود نشان می دهند. این تمایلات مذهبی اما در طول دهه های متمادی با بحران ها و چالش های عمیقی دست و پنجه نرم کرده است که مذهب گریزی کمونیستی دولت شوروی، شیعه ستیزی خاندان علی اف و اخیراً شیعه آزاری در راستای منافع آمریکا و صهیونیسم از مواردی است که باید به آن پرداخته شود.
ضددین بودن ایدئولوژی کمونیستی حاکم بر شوروی
آذربایجان از جمله جمهوری های تحت سیطره اتحاد شوروی بود. آن چنان که می دانیم مارکسیسم و کمونیسم حاکم بر این امپراطوری، خاصیت ضددینی داشته و از این لحاظ تمامی کشورهای تحت سیطره آن باید از این ایدئولوژی تبعیت می کردند. بنابراین یکی از بزرگ ترین چالش های مردم مسلمان این دیار در زمان اتحاد شوروی ایجاد شد و بالاخص شیعیان این کشور که دین برای آنها از اهمیت خاصی برخوردار بوده است بیشتر با این چالش درگیر بوده اند. اما دهه ها سیطره شوروی باعث نشد که دین در نهاد مردم آذربایجان کمرنگ و فراموش شود و با اضمحلال این امپراطوری، دین باوری مردم به صورت عمیق تر و حتی اجتماعی تر به عرصه حیاتشان بازگشت.
حکوم لائیک علی اف و شیعه ستیزی
دومین چالش مسلمانان مربوط به شیعیان این کشور و پس از سقوط شوروی و روی کار آمدن حیدر علی اف و پس از آن پسرش الهام علی اف، اتفاق افتاد. در حالی که انتظار می رفت آزادی دینی پس از سقوط شوروی در آذربایجان افزایش یابد اما خاندان علی اف که هنوز باورهای آتئیستی و ضد دینی شوروی را در خود داشت با گرایش های غربی این ناخداباوری را به سمت لائیتیسم و سکولاریسم پیش برد و در لفافه غربی جدایی دین از سیاست و حکومت غیر دینی، به سرکوب شیعیان خود پرداخت.
این حکومت بارها درگیری های خونین و نیز دستگیری های مراجع اسلامی شیعیان را داشته است. موارد چندسال اخیر با دستگیری های گسترده علماء مهم شیعیان در سال های 2011 و 2012 که به برگزاری مسابقات یورو-ویژن در این کشور معترض بودند انجام شد و پس از آن موج گسترده دیگری از سال 2015 و در قالب ترس حکومت از اجتماع عظیم عاشورایی شیعیان شکل گرفت که با حمله به روستای شیعه نشین نارادان و درگیری مسلحانه و در پی آن ممانعت از برگزاری اربعین و نیز تخریب چند مسجد در باکو و دستگیری مراجعی همچون طالع باقرزاده، رییس حزب اتحاد مسلمانان آذربایجان انجام شد.
پس از آن نیز در سال 2016 و 2017 این موارد ادامه یافت تا جایی که روحانیون شیعه ای که در خارج از کشور به ویژه ایران به تحصیل پرداخته بودند از جمله شیخ سردار حاج حسنلی مورد اتهام و دستگیری قرار گرفتند. تمام این موارد در حالی اتفاق می افتاد که سال 2016 از سوی حکومت به عنوان سال تکثرگرایی فرهنگی نامگذاری شده بود. اما به نظر می رسد که تکثر گرایی در حوزه مذهب با سرکوب شیعیان، در عین آزادی دیگر مذاهب و فرق خصوصاً وهابی ها، بهاییان و یهودیان صهیونیسم اعتبار خود را لگدمال نموده باشد. این مصادیق اگر به رابطه عمیق آذربایجان با اسراییل و نیز آمریکا واقف باشیم توجیه بیشتری پیدا می کند.
قدرت گرفتن شیعیان در منطقه و انتقام گیری غرب از طریق شیعه آزاری
ادامه سرکوب شیعیان در آذربایجان که اخیراً نیز با موج جدیدی از دستگیری علمای شیعه در این کشور از سر گرفته شده است دلیل مهم تری نیز دارد. شیعیان برای آمریکا و اسراییل هم می توانند منبع خطر و هم اهرم فشار باشند. در حالی که گسترش شیعه هراسی در منطقه با طرح خصمانه نظریه هلال شیعی از سوی آمریکا، اسراییل و عربستان کلید خورده است تا افکارعمومی را علیه شیعیان و به ویژه ایران تحریک کند و اقدامات شیعه ستیزی خود را مشروع جلوه دهد اما وقایع حادث شده در منطقه نشان می دهد این راهکار غربی- عربی نه تنها جواب نداده بلکه شیعیان در حال قدرت گیری در منطقه هستند. جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک کشور شیعه امروزه نقش و نفوذ قابل توجهی در منطقه دارد. از سویی شیعیان در عراق قدرت قابل توجهی به دست آورده اند. در جنگ با گروه های تکفیری نقش گروه های مردمی شیعه مانند حشد الشعبی انکارناپذیر است. مبارزات حزب الله لبنان و تاثیرگذاری این جنبش انکارناپذیر بوده و موارد دیگر در راستای افزایش نقش شیعیان وجود دارد. از سویی رفتارهایی که با شیعیان جهان در بحرین، نیجریه، پاکستان و آذربایجان انجام می شود مظلومیت آنان را در برابر منفوریت حکومت های ظالم اثبات کرده است.
اما در نهایت پیروزی های پی در پی محور مقاومت در سوریه و عراق، که یکی از ارکان اصلی آن قدرت شیعه با حضور، ایران، شیعیان عراق، حزب الله و حمایت روسیه می باشد مهم ترین دلیل آشفتگی آمریکا و متحدان منطقه ای آن بوده است تا بخواهند از حلاوت این پیروزی ها بکاهند. آزار و سرکوب شیعیان در آذربایجان و دیگر مناطق جهان یکی از مواردی است که آمریکا بر آن تمرکز کرده و توسط حکومت های غرب گرا همچون حکومت الهام علی اف در پی وارد کردن فشار و ضربه بر محور مقاومت است. بنابراین چالش جدید شیعیان آذربایجان پس از دو چالش عمیق قبلی، ابزار شدن در دست آمریکا و متحدین منطقه ای آن برای تضعیف روحیه شیعیان و تضعیف مواضع آنان می باشد. در نهایت می توان گفت این اقدامات ضد حقوق بشری در آذربایجان بر اساس یک طرح آمریکایی است که هدف آن ایجاد چالش بیشتر برای شیعیان و تحت الشعاع قرار دادن پیروزیهای مقاومت در مبارزه با تروریزم بویژه داعش در منطقه است.
