الوقت- توافق دفاعی عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان موسوم به «توافق مکه» از زمان اعلام به یکی از مهمترین تحولات امنیتی منطقه تبدیل شده است. این پیمان که با هدف تقویت همکاریهای دفاعی و ایجاد بازدارندگی مشترک در برابر تهدیدات خارجی شکل گرفته، در شرایطی به امضا رسیده که منطقه با افزایش تنشهای امنیتی و تحولات ژئوپلیتیکی گسترده روبهرو است.
از آنجا که توافق مکه فراتر از یک همکاری نظامی سهجانبه، تلاشی برای شکلدهی به معادلات امنیتی جدید در منطقه تلقی میشود، به همین دلیل مقامات، رسانهها و اندیشکدههای صهیونیستی با حساسیت ویژهای این توافق را دنبال کرده و نسبت به پیامدهای آن برای موازنه قدرت در منطقه ابراز نگرانی کردهاند.
نگرانی تلآویو از توافق سهجانبه
هرچند کابینه رژیم صهیونیستی تاکنون با احتیاط به این توافق واکنش نشان داده و از اعلام موضع رسمی خودداری کرده اما یکی از وزرای این رژیم آشکارا آنرا تهدیدی مستقیم علیه سیاستهای تلآویو خوانده است.
در این رابطه، آمیحای شیکلی، وزیر امور دیاسپورای رژیم صهیونیستی در مصاحبه با شبکه آی 24 نیوز، توافق مکه را «بسیار خطرناک و نگرانکننده» توصیف کرد. شیکلی گفت که عربستان پیشتر در قبال تقابل اسرائیل و ترکیه موضعی بینابینی داشت اما حرکت ریاض به سمت آنکارا معادلات را تغییر میدهد.
این وزیر صهیونیست، ترکیه را در رویارویی مستقیم با رژیم صهیونیستی دانست و مدعی شد این تقابل ممکن است پیامدهای سنگینی در مدیترانه و جبهه سوریه داشته باشد. این مقام تلآویو، در ادامه گفت که چنین شرایطی اسرائیل را وادار میکند ائتلافهای خود با یونان، قبرس، امارات و سومالیلند را عمیقتر کند و این تحولات را بخشی از چالشهای منطقهای این رژیم در دهه آینده دانست.
تغییر معماری امنیتی به ضرر تلآویو
با توجه به اینکه کابینه نتانیاهو در سالهای اخیر تلاش کرده با تضعیف کشورهای اسلامی، نقشه ژئوپلیتیکی غرب آسیا را مطابق اهداف تلآویو بازطراحی کند، رسانههای عبری بر این باورند که شکلگیری چنین توافقاتی میتواند مانعی جدی در برابر تحقق طرحها و راهبردهای منطقهای صهیونیستها به ویژه «نقشه اسرائیل بزرگ» باشد.
روزنامه جروزالم پست، در گزارشی نوشت که توافق مکه میتواند روند عادیسازی روابط ریاض و تلآویو را پیچیدهتر کند. در این گزارش آمده که منافع رژیم صهیونیستی در تسریع تلاشها برای وارد کردن عربستان به یک ساختار امنیتی منطقهای به رهبری آمریکا است، ساختاری که رژیم صهیونیستی و کشورهای عربی را نیز شامل شود.
بر اساس این گزارش، آمریکا باید از خود بپرسد چرا یکی از مهمترین شرکای عرب این کشور احساس نیاز کرده به دنبال یک ساختار امنیتی جایگزین باشد و چگونه میتوان مانع از آن شد که این ساختار به سمت رویکردی آشکارا ضد رژیم صهیونیستی حرکت کند.
روزنامه «تایمز اسرائیل» نیز در تحلیلی نوشت که پیمان مکه با چشمانداز آمریکا برای ایجاد یک معماری امنیتی منطقهای متشکل از کشورهای عربی و اسرائیل در تعارض قرار دارد و نشان میدهد عربستان، ترکیه و پاکستان حاضر نیستند امنیت منطقه را در قالب یک چارچوب «اسرائیلمحور» تعریف کنند و این مسئله برای تلآویو یک چالش راهبردی محسوب میشود.
روزنامه هاآرتص نیز گزارش داد که مقامات امنیتی اسرائیل فعلاً این پیمان را تهدید نظامی فوری نمیدانند اما آنرا نشانهای از کاهش نفوذ آمریکا در منطقه تلقی میکنند. اسرائیل نگران کاهش نفوذ واشینگتن در خاورمیانه است و توافق مکه نشان میدهد متحدان سنتی آمریکا در حال یافتن گزینههای جایگزین هستند. عربستان دیگر مانند گذشته به تضمینهای امنیتی آمریکا اعتماد ندارد و این تحول میتواند نظم منطقهای مورد نظر اسرائیل را تضعیف کند.
با وجود نگرانی اکثر صهیونیستها از این تواق اما برخی رسانههای عبری ارزیابی محتاطانهتری ارائه کردهاند. اسرائیلهیوم با عنوان معنادار «همه چیز به اسرائیل مربوط نیست»، دقیقاً برداشت ضداسرائیلی را زیر سوال برده است. این روزنامه مینویسد نگرانی اسرائیل قابل درک است اما اینکه تصور کنیم این نگرانی انگیزه اصلی عربستان بوده، درست نیست. ریاض در پی «عمق استراتژیک» است، یعنی میخواهد در شرایط کاهش اطمینان به تضمینهای خارجی، شرکای امنیتی بیشتری داشته باشد. ترکیه نیز در حال افزایش وزن منطقهای خود است و پاکستان هم وارد چارچوبی شده که میتواند بهتدریج گسترش یابد.
تحلیلگران نزدیک به موسسه «بگین-سادات» نیز معتقدند که نباید در کوتاهمدت درباره تبدیل این پیمان به یک ناتوی اسلامی اغراق کرد. آنها یادآوری میکنند که این توافق هنوز فاقد فرماندهی مشترک، ساختار یکپارچه پدافند هوایی، دکترین عملیاتی واحد و سازوکار روشن تصمیمگیری است. از اینرو، در شرایط فعلی این توافق بیشتر یک چارچوب سیاسی بازدارنده محسوب میشود تا یک ائتلاف نظامی کامل. با این حال همین تحلیلگران تأکید دارند که اهمیت واقعی توافق در جهتگیری راهبردی آن است نه در توان عملیاتی فعلی.
وبسایت اقتصادی «گلوبز» اما با بدبینی آن را اگرچه ضداسرائیلی نمیبیند اما آن را دور شدن سعودی از مسیر عادیسازی روابط با تلآویو و اخطاری مهم برآورد میکند.
کاهش اعتماد کشورهای منطقه به آمریکا
برخی تحلیلگران اسرائیلی معتقدند که این توافق نشانه تلاش عربستان، ترکیه و پاکستان برای ایجاد یک ساختار امنیتی مستقل از آمریکا است، ساختاری که میتواند نفوذ اسرائیل در ترتیبات امنیتی منطقه را کاهش دهد.
«چاکی گوزانسکی» از پژوهشگران مرکز مطالعات امنیت ملی اسرائیل (INSS)و مسئول سابق پرونده خلیج فارس در شورای امنیت ملی این رژیم معتقد است که مهمترین پیام توافق مکه، کاهش اعتماد کشورهای منطقه به چتر امنیتی آمریکا است. او معتقد است عربستان پس از جنگ ایران و حملات موشکی اخیر به این نتیجه رسیده که نمیتواند صرفاً به واشینگتن تکیه کند و در حال اجرای سیاست «تنوعبخشی امنیتی» است، همان کاری که پیشتر در حوزه اقتصادی انجام داده بود.
این تحلیلگر صهیونیستی، با تردید به این تفاهم مینگرد و یادآوری میکند که قبلاً عربستان-پاکستان شبیه همین تفاهم را داشتند اما در طول جنگ، عربستان حملات زیادی از محور مقاومت متحمل شد و ندیدیم که این ائتلاف کمک چندانی به آن بکند.
نگرانی از نفوذ ترکیه و پاکستان
مؤسسه سیاسی و اقتصادی خاورمیانه (MEPEI) معتقد است که یکی از موضوعات مورد توجه محافل راهبردی رژیم صهیونیستی، ورود پاکستان به این پیمان است.
تحلیلگران این موسسه میگویند حضور پاکستان در این توافق فقط به معنای اضافه شدن یک ارتش بزرگ نیست بلکه «چتر هستهای پاکستان» را نیز وارد معادلات امنیتی خاورمیانه میکند.
برخی تحلیلها در اسرائیل این موضوع را مهمترین تحول راهبردی توافق مکه دانستهاند؛ زیرا برای نخستین بار یک قدرت هستهای اسلامی بهصورت رسمی وارد یک چارچوب دفاع جمعی با عربستان شده است.
از سوی دیگر، بخش قابل توجهی از تحلیلهای صهیونیستی بر نقش ترکیه متمرکز است. در این ارزیابیها گفته میشود که اردوغان در سالهای اخیر تلاش کرده خود را بهعنوان رهبر سیاسی جهان اهل سنت معرفی کند و توافق مکه ابزار جدیدی برای افزایش نفوذ آنکارا خواهد بود.
به گزارش تایمز اسرائیل، از نگاه تحلیلگران اسرائیلی، ترکیه تنها عضو این پیمان است که دارای تجربه عملیاتی گسترده، صنایع دفاعی پیشرفته و عضویت در ناتو است، بنابراین احتمالاً نقش محوری در ساختار آینده این ائتلاف خواهد داشت.
نگرانی از گسترش ائتلاف
برخی محافل فکری صهیونیستی معتقدند خطر اصلی توافق مکه در وضعیت فعلی نیست بلکه در احتمال گسترش آن نهفته است. آنها هشدار میدهند که اگر کشورهایی مانند مصر، اردن، آذربایجان یا حتی برخی شیخنشینهای خلیج فارس به این سازوکار بپیوندند، یک بلوک ژئوپلیتیکی با جمعیت، توان اقتصادی و ظرفیت نظامی بسیار بالا شکل خواهد گرفت که میتواند موازنه قدرت منطقه را تغییر دهد. رویترز نیز گزارش داده که ترکیه از ابتدا ایده گسترش این چارچوب به کشورهای دیگر را مطرح کرده است.
در فضای تلگرامی عبری نیز لحن تندتری علیه این توافق وجود دارد. در چندین کانال، سخنان خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان برجسته شد که درباره اسرائیل گفته است:«همه کشورهای مسلمان باید علیه اسرائیل متحد شوند» و توافق را آغاز روند اتحاد جهان اسلام توصیف کرده بود. این جملات در فضای مجازی صهیونیستی بهعنوان نشانهای از ظرفیت بالقوه ضداسرائیلی پیمان عنوان شده است.
هراس صهیونیستها از گسترش ائتلاف ضد صهیونیستی را میتوان به خوبی در اظهارات اخیر نتانیاهو مشاهده کرد که گفت:«ما یک سیستم کامل ششضلعی از ائتلافها در اطراف یا درون خاورمیانه، شامل هند، کشورهای عربی، کشورهای آفریقایی، یونان و قبرس و همچنین کشورهایی در آسیا که فعلاً از آنها نام نمیبرم ایجاد خواهیم کرد». ائتلافی که به گفته نتانیاهو علیه محور شیعی و سنی رادیکال خواهد بود.
در مجموع، اگرچه صهیونیستها «توافق مکه» را تهدید نظامی فوری برای این رژیم نمیدانند اما آن را یکی از مهمترین تحولات ژئوپلیتیکی خاورمیانه پس از توافق ابراهیم ارزیابی میکنند که میتواند در سالهای آینده معادلات امنیتی منطقه را دگرگون کرده و حلقه امنیتی پیرامون تلآویو را تنگتر کند.
