الوقت- ولایت بدخشان در شمالشرق افغانستان این روزها بار دیگر به یکی از مهمترین کانونهای ناامنی و تحرکات ضدطالبان تبدیل شده است. بر اساس گزارشهای منتشرشده از منابع محلی، گروه تازهتأسیس «جبهه سپاهیان میهن» در یک عملیات غافلگیرانه موفق شده است مرکز ولسوالی یفتل پایین را برای ساعاتی به تصرف خود درآورد. منابع محلی میگویند اعضای این گروه پس از ورود به مرکز ولسوالی، کنترل ساختمانهای اداری را در دست گرفتند، پرچم طالبان را از فراز ساختمان فرمانداری پایین کشیدند و پرچم خود را برافراشتند. هرچند طالبان با اعزام نیروهای کمکی توانستند دوباره کنترل منطقه را به دست گیرند، اما این رخداد از نگاه بسیاری از ناظران امنیتی، یکی از جدیترین چالشهای طالبان در شمال افغانستان از زمان بازگشت این گروه به قدرت در سال ۲۰۲۱ محسوب میشود.
این تحول در شرایطی رخ داده است که طالبان طی چهار سال گذشته همواره مدعی بودهاند که بر سراسر افغانستان تسلط کامل دارند و تهدیدهای مسلحانه مخالفان به شدت کاهش یافته است. با این حال، رخدادهای اخیر در بدخشان نشان میدهد که مخالفان طالبان در برخی مناطق کوهستانی و مرزی همچنان توانایی سازماندهی، جذب نیرو و اجرای عملیاتهای غافلگیرانه را حفظ کردهاند.
بدخشان؛ ولایتی با اهمیت راهبردی
بدخشان یکی از مهمترین و راهبردیترین ولایتهای شمالشرق افغانستان است که از شمال با تاجیکستان، از شرق از طریق دالان واخان با چین و از جنوب با پاکستان هممرز است. این موقعیت جغرافیایی، بدخشان را به یکی از حساسترین مناطق افغانستان تبدیل کرده است؛ زیرا این ولایت دروازه ارتباط افغانستان با آسیای مرکزی و چین به شمار میرود و هرگونه ناامنی در آن میتواند ابعاد فرامنطقهای پیدا کند.
علاوه بر موقعیت ژئوپلیتیکی، بدخشان از نظر اقتصادی نیز اهمیت ویژهای دارد. این ولایت دارای ذخایر غنی لاجورد، لعل، طلا، نقره و دیگر سنگهای قیمتی است و سالهاست که معادن آن یکی از منابع مهم درآمد گروههای مسلح، فرماندهان محلی و دولتهای مختلف افغانستان بوده است. به همین دلیل، کنترل بدخشان تنها یک مسئله امنیتی نیست، بلکه با منافع اقتصادی و رقابت بر سر منابع طبیعی نیز گره خورده است.
از آرامش نسبی تا بازگشت ناامنی
بدخشان در سالهای گذشته، به دلیل دورافتادگی، بافت کوهستانی و جمعیت پراکنده، نسبت به بسیاری از ولایتهای افغانستان از آرامش بیشتری برخوردار بود. هرچند در دوران حضور نیروهای خارجی نیز فعالیت گروههای مسلح در این منطقه وجود داشت، اما شدت درگیریها به مراتب کمتر از ولایتهایی مانند هلمند، قندهار یا ننگرهار بود.
پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، این گروه تلاش کرد کنترل کامل خود را بر ولایت تثبیت کند، اما طی ماههای اخیر نشانههای افزایش فعالیت گروههای مخالف به تدریج آشکار شده است. درگیریهای پراکنده، حملات چریکی و عملیاتهای شبانه در نقاط مختلف بدخشان افزایش یافته و اکنون با تصرف موقت مرکز ولسوالی یفتل پایین، این تحرکات وارد مرحله تازهای شده است.
سقوط موقت یفتل پایین
بر اساس گزارش منابع خبری افغانستان، نیروهای مخالف طالبان برای نخستین بار از زمان بازگشت طالبان به قدرت توانستند مرکز ولسوالی یفتل پایین را برای مدتی در اختیار بگیرند. منابع محلی اعلام کردهاند که افراد «جبهه سپاهیان میهن» پس از ورود به مرکز ولسوالی، کنترل ساختمانهای دولتی را در دست گرفته و پرچم طالبان را پایین کشیدند.
در پی این تحولات، طالبان نیروهای بیشتری را از ولایتهای همجوار به بدخشان اعزام کردهاند. گزارشها حاکی از آن است که علاوه بر نیروهای رزمی، واحدهای اطلاعاتی و نیروهای ویژه طالبان نیز برای جلوگیری از گسترش فعالیت مخالفان وارد این ولایت شدهاند.
هرچند طالبان پس از چند ساعت با اعزام نیروهای کمکی و تجهیزات بیشتر موفق شدند دوباره کنترل منطقه را در اختیار بگیرند، اما همین عملیات کوتاه نیز از نظر نظامی و تبلیغاتی اهمیت زیادی داشت؛ زیرا نشان داد مخالفان طالبان همچنان قادرند مراکز اداری این گروه را هدف قرار دهند و حتی برای مدت کوتاهی کنترل آنها را در دست بگیرند.
منابع امنیتی افغانستان میگویند طالبان نگران هستند که موفقیت عملیات یفتل پایین، زمینه را برای افزایش تحرک سایر گروههای مخالف در شمال افغانستان فراهم کند. به همین دلیل، این گروه تلاش دارد با تقویت حضور نظامی خود، از تکرار چنین حملاتی جلوگیری کند.
اختلافات درون طالبان
همزمان با افزایش درگیریها، گزارشهایی نیز از بروز اختلاف در میان فرماندهان طالبان منتشر شده است. منابع نزدیک به طالبان به رسانههای افغانستان گفتهاند که اعزام گسترده نیروها به بدخشان با انتقاد برخی فرماندهان محلی روبهرو شده است.
به گفته این منابع، اختلافها بیشتر بر سر نحوه مدیریت امنیت ولایت، شیوه مقابله با مخالفان و انتصاب فرماندهان جدید است. برخی فرماندهان محلی معتقدند تصمیمهای امنیتی از سوی رهبری طالبان در کابل بدون در نظر گرفتن شرایط میدانی اتخاذ میشود و همین مسئله موجب نارضایتی در میان نیروهای محلی شده است.
چرا بدخشان برای طالبان اهمیت دارد؟
بدخشان تنها یک ولایت مرزی نیست، بلکه از چند جهت برای طالبان اهمیت حیاتی دارد.
نخست آنکه این ولایت مرز طولانی با تاجیکستان دارد؛ کشوری که روابط پرتنشی با طالبان داشته و در سالهای اخیر میزبان شماری از مخالفان این گروه بوده است. دوم آنکه دالان واخان، افغانستان را به چین متصل میکند و پکن امنیت این مسیر را برای اجرای طرحهای اقتصادی و جلوگیری از فعالیت گروههای افراطی بسیار مهم میداند.
از سوی دیگر، معادن ارزشمند بدخشان یکی از منابع بالقوه درآمدی طالبان به شمار میرود و هرگونه ناامنی میتواند استخراج و انتقال این منابع را با مشکل مواجه کند. افزون بر این، کوهستانی بودن منطقه، امکان فعالیت گروههای مسلح و جنگهای چریکی را افزایش داده و کنترل کامل آن را برای هر دولتی دشوار کرده است.
پیامدهای تحولات اخیر
تحولات بدخشان نشان میدهد که این ولایت از یک منطقه نسبتاً آرام به یکی از مهمترین جبهههای امنیتی افغانستان تبدیل شده است. تصرف موقت یک مرکز ولسوالی، افزایش فعالیت گروههای مسلح، اعزام گسترده نیروهای طالبان و گزارشهای مربوط به اختلافات داخلی این گروه، همگی از پیچیدهتر شدن وضعیت امنیتی شمال افغانستان حکایت دارند.
اگر روند کنونی ادامه یابد، بدخشان میتواند به یکی از مهمترین عرصههای رویارویی طالبان و مخالفان مسلح این گروه تبدیل شود؛ وضعیتی که نه تنها امنیت شمال افغانستان، بلکه ثبات مناطق مرزی با تاجیکستان و مسیر راهبردی واخان را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان معتقدند آنچه امروز در بدخشان جریان دارد، صرفاً یک درگیری محلی نیست، بلکه میتواند نشانه آغاز مرحلهای تازه از چالشهای امنیتی طالبان در شمال افغانستان باشد.
