الوقت - مصر که از آن بهعنوان یکی از قدرتمندترین ارتشهای آفریقا و جهان عرب یاد میشود، با افتتاح مجتمع فرماندهی راهبردی «اکتاگون» (The Octagon) وارد مرحله جدیدی از نوسازی ساختار نظامی خود شده است؛ پروژهای که از نگاه مقامهای مصری نماد «ارتش آینده» این کشور است، اما از منظر بسیاری از تحلیلگران منطقهای و بینالمللی، پیامدهای آن فراتر از حوزه نظامی بوده و ابعاد ژئوپلیتیکی گستردهای دارد.
این مجتمع که در پایتخت اداری جدید مصر احداث شده، بهعنوان مقر جدید وزارت دفاع و فرماندهی راهبردی نیروهای مسلح فعالیت خواهد کرد. رسانههای رسمی مصر از جمله سازمان اطلاعرسانی دولتی مصر (State Information Service) و روزنامه الاهرام این مجموعه را یکی از بزرگترین مراکز فرماندهی نظامی جهان توصیف کردهاند؛ مرکزی که قرار است تمامی شاخههای نیروهای مسلح، سامانههای فرماندهی، مدیریت بحران و عملیات مشترک را در یک شبکه یکپارچه گرد هم آورد.
افتتاحی با پیام سیاسی
عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور مصر، شخصاً در مراسم افتتاح این مرکز حضور یافت؛ حضوری که به دلیل ظاهر شدن او با لباس نظامی، توجه رسانههای عربی و بینالمللی را جلب کرد. رسانههای مصری گزارش دادند که این نخستین بار در حدود هشت سال گذشته بود که السیسی با لباس نظامی در یک مراسم عمومی حاضر میشد؛ اقدامی که بسیاری از تحلیلگران آن را حامل پیامی درباره اهمیت راهبردی این پروژه برای ارتش مصر ارزیابی کردند.
حامیان دولت مصر معتقدند افتتاح اکتاگون، بخشی از برنامه «جمهوری جدید» السیسی و گامی اساسی در مسیر نوسازی ساختار فرماندهی ارتش، افزایش سرعت تصمیمگیری و ارتقای آمادگی عملیاتی نیروهای مسلح است.
در مقابل، برخی اقتصاددانان و تحلیلگران مخالف دولت، از جمله کارشناسان گفتوگوکننده با الجزیره و میدل ایست آی معتقدند اجرای چنین پروژه عظیمی در شرایطی که مصر با بحران بدهی خارجی، تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی و فشارهای اقتصادی روبهروست، پرسشهایی درباره اولویتهای بودجهای دولت ایجاد کرده است. از نگاه آنان، هرچند ارتقای توان دفاعی برای مصر اهمیت دارد، اما هزینههای سنگین چنین پروژههایی میتواند فشار بیشتری بر اقتصاد این کشور وارد کند.
اکتاگون؛ قلب جدید فرماندهی ارتش مصر
اکتاگون در زمینی به وسعت حدود ۹۲ کیلومتر مربع احداث شده و از ۱۳ منطقه عملیاتی، اداری و خدماتی تشکیل شده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی دولت مصر، هشت ساختمان اصلی این مجموعه با طراحی هشتضلعی ساخته شدهاند که نام «اکتاگون» نیز از همین معماری گرفته شده است.
این مرکز علاوه بر استقرار وزارت دفاع، میزبان اتاقهای عملیات مشترک، مراکز فرماندهی، سامانههای ارتباطی، مراکز اطلاعاتی، بخشهای پشتیبانی، لجستیک، مدیریت بحران و زیرساختهای ارتباطی پیشرفته است. مقامهای مصری اعلام کردهاند که هدف از این طراحی، ایجاد یک سامانه یکپارچه فرماندهی و کنترل برای تمامی نیروهای زمینی، هوایی، دریایی و پدافند هوایی است.
چرا مصر اکتاگون را ساخت؟
بررسی گزارشهای الاهرام، الجزیره و تحلیلهای منتشرشده در اندیشکدههای عربی نشان میدهد که قاهره چهار هدف اصلی را از احداث این مجتمع دنبال میکند.
نخستین هدف یکپارچهسازی فرماندهی نیروهای مسلح است. به اعتقاد کارشناسان نظامی، تمرکز تمامی مراکز فرماندهی در یک مجموعه باعث میشود تبادل اطلاعات میان نیروها با سرعت بیشتری انجام شود و فرماندهان بتوانند در شرایط بحرانی، تصمیمات هماهنگتر و سریعتری اتخاذ کنند.
هدف دوم آمادگی برای مقابله با تهدیدات نوین امنیتی عنوان شده است. دولت مصر اعلام کرده اکتاگون تنها یک مقر نظامی نیست، بلکه مرکز مدیریت بحرانهای ملی نیز محسوب میشود. این مجموعه برای مقابله با حملات سایبری، جنگهای ترکیبی، تهدیدات تروریستی، جنگهای نسل چهارم و پنجم و مدیریت شرایط اضطراری طراحی شده است.
هدف سوم نیز نوسازی ساختار فرماندهی ارتش به نظر میرسد و در این ارتباط کارشناسان مؤسسههای مطالعاتی مصر معتقدند این پروژه بخشی از برنامه گسترده ارتقای فناوری نیروهای مسلح است. اکتاگون به سامانههای فرماندهی و کنترل (C4I)، ارتباطات امن، شبکههای اطلاعاتی، هوش مصنوعی و سامانههای پیشرفته تحلیل داده مجهز شده تا سرعت واکنش و هماهنگی عملیاتی ارتش افزایش یابد.
همچنین تقویت بازدارندگی و نمایش قدرت منطقهای مصر به عنوان چهارمین هدف از سوی رسانههای مصری عنوان شده است. بسیاری از تحلیلگران عرب معتقدند افتتاح این مرکز علاوه بر کارکرد عملیاتی، حامل یک پیام سیاسی برای بازیگران منطقهای است؛ اینکه مصر همچنان قصد دارد جایگاه خود را بهعنوان یکی از قدرتهای اصلی نظامی جهان عرب و شمال آفریقا حفظ کند.
اهداف ژئوپلیتیکی اکتاگون
مصر با حدود ۴۵۰ هزار نیروی فعال، صدها هزار نیروی ذخیره و یکی از متنوعترین زرادخانههای نظامی منطقه، همچنان از مهمترین قدرتهای نظامی خاورمیانه و شمال آفریقا به شمار میرود. بر اساس رتبهبندی سال ۲۰۲۶ مؤسسه Global Firepower، این کشور در جایگاه نوزدهم قدرتمندترین ارتشهای جهان قرار گرفته است.
با این حال، بسیاری از اندیشکدههای عربی معتقدند اکتاگون صرفاً برای مدیریت عملیات نظامی ساخته نشده، بلکه بخشی از راهبرد ژئوپلیتیکی جدید قاهره است.
روزنامه الاهرام به نقل از کارشناسان امنیتی مصر مینویسد این پروژه با هدف تثبیت جایگاه مصر بهعنوان محور امنیتی جهان عرب طراحی شده است. سرتیپ بازنشسته عادل العمده، مشاور نظامی آکادمی مطالعات راهبردی مصر، افتتاح این مرکز را «پیامی روشن از قدرت و بازدارندگی» توصیف کرده و معتقد است قاهره میخواهد نشان دهد همچنان بازیگر اصلی معادلات امنیتی خاورمیانه و شرق مدیترانه است.
تحلیلگران مرکز مطالعات سیاسی و راهبردی الاهرام (ACPSS) نیز بر این باورند که تشدید بحرانهای پیرامونی، از جنگ داخلی سودان گرفته تا بیثباتی لیبی، تحولات دریای سرخ، رقابت بر سر منابع انرژی شرق مدیترانه و تهدیدهای گروههای تروریستی در صحرای سینا، مصر را به سمت ایجاد یک ساختار فرماندهی متمرکز و سریع سوق داده است.
در همین راستا، مرکز مطالعات الجزیره نیز در تحلیلی تأکید میکند که اکتاگون را باید در چارچوب راهبرد جدید مصر برای افزایش ظرفیت مدیریت بحرانهای چندجبههای ارزیابی کرد. به اعتقاد این مرکز، قاهره در سالهای اخیر با طیفی از تهدیدهای همزمان در مرزهای غربی، جنوبی، شرقی و دریایی مواجه شده و به همین دلیل به دنبال ایجاد یک مرکز فرماندهی یکپارچه برای مدیریت همزمان این بحرانها بوده است.
بسیاری از تحلیلگران منطقهای نیز معتقدند یکی از انگیزههای غیرمستقیم مصر از احداث «اکتاگون»، تقویت جایگاه راهبردی خود در رقابت با ترکیه است. طی سالهای اخیر، اختلاف دو کشور بر سر پروندههای لیبی، شرق مدیترانه، اکتشاف منابع گاز و نفوذ در شمال آفریقا، رقابت ژئوپلیتیکی قاهره و آنکارا را تشدید کرده است. از این منظر، اکتاگون با ارتقای توان فرماندهی و مدیریت عملیات مشترک، بخشی از تلاش مصر برای افزایش بازدارندگی و تثبیت نقش خود بهعنوان یکی از قدرتهای اصلی امنیتی در شرق مدیترانه و جهان عرب ارزیابی میشود.
از سوی دیگر، برخی تحلیلگران غربی نگاه محتاطانهتری دارند. اندیشکده کارنگی خاورمیانه معتقد است اگرچه نوسازی ساختار فرماندهی ارتش میتواند توان عملیاتی مصر را افزایش دهد، اما این پروژه در کنار توسعه گسترده پایتخت اداری جدید، بخشی از سیاست تمرکز قدرت در دولت السیسی نیز محسوب میشود. به باور این اندیشکده، انتقال نهادهای سیاسی، امنیتی و نظامی به یک منطقه جدید، علاوه بر ملاحظات دفاعی، اهداف حکمرانی و امنیت داخلی را نیز دنبال میکند.
کارشناسان مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی (IISS) نیز بر این باورند که اکتاگون بیانگر تغییر رویکرد ارتش مصر از یک نیروی صرفاً متکی بر تجهیزات سنگین به سمت فرماندهی شبکهمحور و عملیات مشترک است؛ تغییری که در بسیاری از ارتشهای مدرن جهان نیز دنبال شده و بر استفاده از فناوریهای نوین، ارتباطات امن و تصمیمگیری لحظهای استوار است.
