الوقت- با عبور از گردنه سخت بحران سیاسی تشکیل دولت جدید، این روزها موضوع پر حرف و حدیث «انحصار سلاح» بار دیگر به صدر مباحث سیاسی عراق بازگشته است و جالب آنکه معرکهگردان اینبار قضیه نه فشارهای خارجی واشنگتن بلکه نقشآفرینی مقتدی صدر بوده است.
مقتدی صدر، رهبر جریان صدر که چندصباحی را به یک انزوای سیاسی خودخواسته رفته بود، روز چهارشنبه (6 خرداد) با صدور بیانیهای درباره انحلال کامل «سرایا السلام» شاخه نظامی وابسته به جریان خود و الحاق آن به ساختار دولت عراق به خبرسازترین چهره این کشور تبدیل شد. این تصمیم که بازتاب گستردهای در فضای سیاسی و امنیتی عراق داشت، همانگونه که انتظار میرفت خوراک تبلیغاتی مغتنمی را به مخالفان مقاومت در عراق پیشکش کرد تا بار دیگر به بهانه ضرورت کنترل سلاح در دست دولت نوک پیکان حملات سیاسی را متوجه گروههای مقاومت و بهویژه حشدالشعبی کنند.
صدر در بیانیه خود اعلام کرد که به دلیل «مصلحت عمومی کشور» و برای جلوگیری از تهدیداتی که عراق را در معرض خطر قرار داده، سرایا السلام بهطور کامل از چارچوب جریان شیعی ملی خارج شده و به دولت و فرماندهی کل نیروهای مسلح عراق میپیوندد.
این تصمیم با استقبال سریع دولت عراق همراه شد. دفتر علی الزیدی، نخستوزیر عراق آن را اقدامی در جهت تقویت اقتدار دولت، حاکمیت قانون و محدود شدن سلاح به دست دولت توصیف کرد و همزمان از دیگر گروههای مسلح نیز خواسته شد فعالیت خود را از این پس در چارچوب نهادهای رسمی دنبال کنند.
اگرچه مقتدی صدر در سالهای گذشته چندین بار از تعلیق فعالیت یا انحلال سرایا السلام سخن گفته بود اما آنچه تصمیم اخیر را متفاوت میکند، تأکید صریح او بر پیوستن کامل این نیروها به دولت عراق و نیز دعوت علنی از گروههای زیرمجموعه حشدالشعبی برای پیمودن همین مسیر است.
افزایش فشار به حشدالشعبی
این تصمیم در مقطعی اتخاذ شده که آمریکا در ماههای اخیر تلاش کرده با ابزار فشار سیاسی و تهدید به تحریم اقتصادی، مسیر تحولات سیاسی عراق را مطابق خواست خود مدیریت کند.
واشینگتن پس از مداخله آشکار ترامپ در روند تشکیل دولت و شکست در پروژه منزوی کردن مقاومت از مشارکت در کابینه، اکنون بر روی مناقشات داخلی عراق بر سر مسئله کنترل سلاح حساب باز کرده است.
در چنین فضایی گروههای مقاومت نسبت به بیانیه صدر واکنش نشان دادند و آن را اقدامی در جهت منافع اشغالگران برآورد کردند.
در همین ارتباط، گردان "اولیاء الدم" وابسته به "کتائب سیدالشهدا" عراق در واکنش به بیانیه صدر اعلام کرد تا زمانی که اشغالگری آمریکا و ظلم آن علیه عراق پایان نیابد، هیچگونه تحویل سلاح یا عقبنشینی از مبارزه در کار نخواهد بود. این گردان همچنین تأکید کرد:«در زمان جنگ ما را فرزندان پاکنهادان مینامند اما در دوران صلح، نام کسانی را که از سرزمین دفاع کردهاند فراموش میکنند. وطن را رهگذران موقت حفظ نمیکنند بلکه مردان وفادار مقاومت هستند که در همه سختیها پاسدار عراق هستند».
نگاهی به مواضع کلی گروههای مقاومت نشان میدهد از دیدگاه آنها فشار آمریکا برای خلع سلاح ارتباط مستقیمی با راهبرد بلندمدت آن برای تثبیت حضور نظامی خود در عراق دارد. این در حالی است که این گروهها بارها اعلام کردهاند تا زمانی که نیروهای آمریکایی و ائتلاف ناتو در خاک عراق حضور دارند، سلاح خود را کنار نخواهند گذاشت.
این نیروها با چنین دیدگاهی اکنون صرفاً یک گروه "شبه نظامی" نیز نیستند بلکه با تشکیل شاخههای سیاسی و استفاده از پایگاه قدرتمند مردمی نفوذ خود را در پارلمان و کابینه بسط دادهاند. بازتاب این نفوذ فزاینده را میتوان در نتایج انتخابات پارلمانی سال گذشته مشاهده کرد که بخش قابل توجهی از افکارعمومی با رأی قاطع خود بار دیگر حمایتشان از جریان مقاومت را نشان دادند.
از اینرو، گروههای مقاومت نیز با تکیه بر همین پشتوانه مردمی با جدیت مسیر پایان دادن به حضور نظامی آمریکا را دنبال میکنند. نمود روشن این رویکرد را میتوان در حملات اخیر به پایگاههای آمریکا مشاهده کرد که خسارات قابلتوجهی به نیروها و تأسیسات آمریکایی وارد کرد و نشان داد مقاومت همچنان از ظرفیت میدانی بالایی برخوردار است.
در چنین شرایطی، آمریکا نگران افزایش قدرت مقاومت در عراق است و تلاش دارد با استفاده از اهرمهای فشار خود و همچنین برخی بازیگران داخلی، فضای سیاسی عراق را به سمت انحلال حشدالشعبی سوق دهد.
صدر در میدان واشینگتن- تلآویو
اگرچه تصمیم مقتدی صدر درباره انحلال «سرایا السلام» در ظاهر اقدامی درونجریانی و مرتبط با معادلات داخلی عراق به نظر میرسد اما با توجه به تحولات پرشتاب منطقه، نمیتوان آنرا صرفاً در چارچوب تحولات داخلی ارزیابی کرد.
در این میان، حسن هانیزاده، کارشناس مسائل غرب آسیا در گفتگو با خبرنگار «الوقت» درباره اهداف صدر از انحلال سرایاالسلام در شرایط کنونی گفت:«باتوجه به شکست آمریکا و رژیم صهیونیستی در جنگ 40 روزه، فاز جدیدی از اعمال فشار به ایران و محور مقاومت در منطقه کلید خورده که این مسئله همزمان با حملات دامنهدار اسرائیل به لبنان و فشار واشینگتن به دولت عراق برای خلع سلاح مقاومت در حال اجراست. اقدام صدر هم نشان میدهد طرح «دیوید پترائوس» فرمانده سابق نیروهای آمریکا در عراق درحال شکلگیری است و مقتدی صدر با این اقدام خود سعی دارد زمینه خلع سلاح نیروهای حشدالشعبی را هموار کند. همچنین، دولت الزیدی هم تمایل دارد با استفاده از ابزارهای خشونتآمیز گروههای مقاومت را خلع سلاح کند».
هانیزاده با بیان اینکه همزمان با پروژه خلع سلاح، اقدامات دیگری هم در جریان است، تاکید کرد:«سلسله تحرکاتی در اقلیم کردستان مشاهده میشود مبنی بر اینکه گروههای تجزیهطلب در حال آرایش نظامی برای انجام عملیات هستند و لذا نیروهای مسلح ایران با هوشمندی کامل تمام تحرکات آمریکا و گروههای تجزیهطلب را رصد میکنند».
این کارشناس مسائل منطقه درباره افزایش فشارهای واشینگتن به بغداد برای خلع سلاح مقاومت و اینکه آیا اقدام صدر میتواند در نهایت مقدمهای برای تحقق این سناریوی واشینگتن باشد تاکید کرد:«اقدام صدر برای تحویل سلاحها نمایشی است و تاثیری روی سایر گروهها نخواهد داشت و صدر بدون توجه به خطراتی که امنیت عراق را تهدید میکند این اقدام را در چارچوب ساستهای واشینگتن و تلآویو انجام میدهد. از آنجا که صدر جایگاه خود را در بین مردم عراق از دست داده است، لذا با این اقدام نمیتواند زمینه خلع سلاح مقاومت را از طریق قهری فراهم کند و اگر دولت مرکزی هم بخواهد با استفاده از نیروهای نظامی این طرح را عملی کند، در آینده با چالش جدی مواجه خواهد شد».
سایه تهدید بازگشت داعش
خلع سلاح مقاومت در شرایطی دنبال میشود که همچنان تهدید داعش برای بازگشت مجدد به منطقه وجود دارد. گزارش اخیر بازرس کل آمریکا درباره عملیات «عزم راسخ» زنگ خطر تازهای را درباره تحرک مجدد داعش در سوریه و عراق به صدا درآورده است.
بر اساس این گزارش، داعش از خلأ امنیتی ناشی از تحولات شمالشرق سوریه بهره برده و توانسته زمینه بازسازی هستههای خود را فراهم کند. در این گزارش آمده که در آغاز سال ۲۰۲۶، پس از فروپاشی ساختار امنیتی تحت کنترل نیروهای «قسد» بین ۱۵ تا ۲۰ هزار نفر از اعضا و خانوادههای وابسته به داعش از اردوگاهها و مراکز نگهداری گریخته و ناپدید شدهاند.
این آمار برای عراق به طور خاص نگران کننده است، زیرا بخش زیادی از این نیروها میتوانند از طریق مرزهای مشترک دوباره به مناطق بیابانی این کشور نفوذ کرده و ناامنی ایجاد کنند.
هانی زاده در این باره خاطرنشان کرد:«گزارشها نشان میدهد که واشینگتن دوباره در حال سازماندهی داعش است تا آنها را وارد عراق کند و در چنین شرایطی تلاش خلع سلاح مقاومت عراق میتواند آسیب جدی به دولت و امنیت این کشور وارد کند. بنابراین، اوضاع به گونهای است که هر اقدامی علیه گروههای مردمی عراق میتواند به جنگ داخلی منجر شود».
در چنین فضای غبارآلود عراق، این پرسش مطرح میشود که آیا اکنون زمان مناسبی برای طرح موضوع انحلال یا تضعیف حشدالشعبی است؟ نیرویی که در سالهای اوج قدرت داعش نقش محوری در جلوگیری از سقوط عراق ایفا کرد و با فداکاری گسترده توانست این گروه تروریستی را از خاک عراق بیرون براند.
بنابراین، فشار برای حذف مقاومت از معادلات امنیتی عراق، آنهم در شرایطی که حضور نیروهای آمریکایی ادامه دارد و تهدید داعش بار دیگر در حال اوجگیری است، بیش از آنکه اقدامی در راستای ثبات باشد میتواند زمینهساز بیثباتی جدید در عراق و منطقه شود.
