الوقت- یکسال پس از نامه تاریخی عبدالله اوجالان، رهبر زندانی حزب کارگران کردستان (پکک) که در آن احزاب کرد را به خلع سلاح و پیوستن به روند صلح با ترکیه فراخوانده بود، او دومین پیام خود را از داخل زندان خطاب به نیروهای این حزب منتشر کرد.
اوجالان روز جمعه در پیام خود تأکید کرد که سیاست مبتنی بر خشونت و درگیری باید جای خود را به فرایندی دموکراتیک و مبتنی بر ادغام اجتماعی دهد. وی تصمیم حزب برای انحلال ساختار سازمانی خود و پایان دادن به راهبرد مبارزه مسلحانه را نه اقدامی صرفاً نمادین بلکه گامی عملی برای ایجاد «آشتی فکری» با ترکیه و بازگشایی صفحهای تازه در روابط میان دولت و جامعه کرد توصیف کرد.
رهبر پکک با اشاره به پیوند تاریخی میان اقوام ساکن ترکیه یادآور شد که ترکها و کردها جدا از یکدیگر قابل تصور نیستند و متون اولیه دوران تأسیس جمهوری نیز بر مفهوم وحدت مشترک دو ملت تأکید داشتهاند. او فراخوان منتشر شده در 27 فوریه 2025 را تلاشی برای احیای روح همگرایی و حرکت به سوی «جمهوری دموکراتیک» خواند.
در پیام اوجالان به وضوح به این مسئله اشاره شده که هدف اصلی مرحله جدید، شکستن چرخهای است که «از خونریزی و منازعه تغذیه میکند» و جایگزینی آن با فرایندی مبتنی بر سازندگی سیاسی و مسئولیتپذیری اجتماعی است.
وی تأکید کرد که در این مرحله، هدف تصرف نهادهای حکومتی نیست بلکه فراهم کردن امکان مشارکت برابر تمامی شهروندان در فرآیند سیاسی است. همچنین در این پیام، «نبود سازوکارهای دموکراتیک حقوقی، یکی از دلایل اصلی بحرانها و تنشهای کنونی ارزیابی شده و ایجاد فضای لازم برای بیان آزاد دیدگاهها از سوی همه گروهها، شرط عبور از بحرانهای تاریخی معرفی شده است».
پکک در سال ۱۹۷۸ به رهبری اوجالان تأسیس شد و هدف اولیه آن تأسیس یک کشور مستقل کردی از طریق مبارزه مسلحانه بود. از سال ۱۹۸۴، این گروه وارد جنگ چریکی علیه دولت ترکیه شد و این منازعه طی چهار دهه، به یکی از طولانیترین درگیریهای خاورمیانه تبدیل شده و دهها هزار کشته برجای گذاشته است. با گذشت زمان و بهویژه پس از بازداشت اوجالان در سال ۱۹۹۹، گفتمان رسمی پکک به تدریج تغییر کرد، از خواست استقلال کامل به سمت خودمختاری دموکراتیک و کسب حقوق سیاسی در چارچوب مرزهای ترکیه حرکت کرد. این تغییر گفتمانی زمینه را برای گفتگو و روند صلح فراهم ساخت.
تا اینکه در اواخر سال ۲۰۲۴، با ابتکار دولت حرکت ملی به رهبری «باغچهلی» روند جدیدی از صلح در ترکیه آغاز شد. پس از سلسله نشستها و گفتگوهای مستمر، اوجالان در فوریه ۲۰۲۵ خواستار انحلال ساختار مسلحانه پکک و گذار به فعالیت سیاسی و دموکراتیک در چارچوب قوانین ترکیه شد، اقدامی که نقطه عطفی در مسیر کاهش خشونت و گسترش مشارکت سیاسی کردها به شمار میرود.
پس از نامه اوجالان، پکک پس از اعلام آتشبس در ماه می اعلام کرد به مبارزه مسلحانه پایان میدهد و ساختار سازمانی خود را منحل میکند. سپس در تیرماه، گروهی از چریکها به رهبری بسه هوزات، رئیس مشترک شورای اجرایی اتحادیه جوامع کردستان (KCK)با سوزاندن نمادین سلاحهایشان نخستین اقدام عملی را انجام دادند و هفته گذشته نیز خروج کامل نیروهای چریکی از خاک ترکیه را اعلام کردند.
ترکیه حاضر به عقبنشینی نیست
هر چند پیام اوجالان نشانهای از حسن نیت پ ک ک برای توافق با ترکیه است اما دولتمردان آنکارا تاکنون انعطافی در مواضع امنیتی و سختگیرانه خود نسبت به پکک نشان ندادهاند.
وزیر جدید دادگستری ترکیه در نخستین موضعگیری رسمی خود درباره «حق امید» برای آزادی زندانیان سیاسی از جمله اوجالان اعلام کرده که چنین حقی در قوانین فعلی وجود ندارد و هرگونه تغییر در این زمینه در صلاحیت پارلمان است.
این درحالی است که کمیسیون دموکراسی، برادری و وحدت ملی ترکیه در جلسه ۱۸ فوریه خود گزارش نهایی درباره «راهحل دموکراتیک مسئله کرد» را تصویب کرد اما اشاره مستقیمی به حق امید نشده و تنها بندی درباره اجرای احکام دادگاه حقوق بشر اروپا گنجانده شده است، موضوعی که برخی آن را مرتبط با بحث آزادی اوجالان ارزیابی میکنند. بنابراین، نبود انعطاف آنکارا روند صلح را شکننده و پرچالش کرده است.
فعالیتهای کمیسیون پارلمانی ۵۱ نفره با حضور ۱۱ حزب از مجموع ۱۲ حزب حاضر در پارلمان تشکیل شده است و این کمیسیون تاکنون در ۱۶ نشست با شخصیتها و نهادهای مختلف مشورت کرده است.
با اینکه مقامات ترکیه بارها نشستهایی را به ریاست ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ملی (میت)، برای نحوه مذاکره با پ ک ک برگزار کردهاند ولی به دلیل اختلاف نظرها بین دولت و پارلمان تاکنون به جمعبندی نهایی نرسیدهاند.
چالش جدی در روند صلح
مذاکرات بین پکک و ترکیه از اواخر دهه 1980 تاکنون در دورههای مختلف با فراز و فرودهایی همراه بوده است و تلاشهای صلح متعدد و پیچیده بودهاند اما همواره چالشهای زیادی وجود داشته که مانع از دستیابی به راهحلهای دائمی شده است.
ترکیه در سالهای اولیه روی کار آمدن اردوغان به عنوان نخستوزیر ترکیه، بیشتر به گزینههای صلح و آشتی با کردها توجه نشان داد اما عدم اعتماد متقابل و فشارهای سیاسی و نظامی باعث شد که پیشرفتهای واقعی در این زمینه به دست نیاید.
در سال 2003، اوجالان درخواست آتشبس جدیدی از پکک کرد. این آتشبس بهطور نسبی پایدار بود، اگرچه در برخی مواقع نقض شد اما در مجموع، این دوره با کاهش سطح خشونتها و تلاش برای گفتگوهای سیاسی همراه بود.
در سال 2009، دولت ترکیه تحت رهبری اردوغان فرایند صلح رسمی با پکک را آغاز کرد. این فرایند به نام "فرایند حل" یا "فرایند صلح" شناخته میشود و هدف آن کاهش خشونتها و دستیابی به یک راهحل سیاسی برای مسئله کردها بود.
دو طرف طی سالهای 2011 و 2012 نیز چندین دور مذاکرات برگزار کردند که در سال 2013 پکک خواستار عقبنشینی اعضای خود به شمال عراق، آزادی 8 گروگان ترک و آتشبس شد اما در جولای 2015 این مذاکرات فروپاشید و با شروع مجدد درگیریها، روند صلح و مذاکرات بهطور غیررسمی به پایان رسید و ترکیه اقدامات سختگیرانهتری علیه اعضا و هواداران پ.ک.ک به ویژه در جنوب شرق ترکیه و شمال عراق و سوریه آغاز کرد.
هرچند طی یکسال گذشته برخی گروههای وابسته به پکک در پاسخ به پیام اوجالان و پیوستن به مسیر صلح، با تحویل سلاحهای خود تلاش کردند حسن نیت خود را نشان دهند اما هنوز هیچ گشایش ملموسی در روابط میان پکک و آنکارا مشاهده نشده است.
حتی برخلاف خواسته رهبران حزب کارگران کردستان، ترکیه نه تنها از مواضع خود عقبنشینی نکرده، بلکه استحکامات خود در نزدیکی پایگاههای پکک را نیز تقویت کرده است. در این میان، تیم اقلیم کردستان عراق سازمان CPT اخیرا اعلام کرد که با وجود روند صلح و توقف درگیریها میان ترکیه و حزب پ ک ک؛ ارتش ترکیه همچنان به ساخت پایگاههای نظامی جدید، تقویت پایگاههای قدیمی، احداث جادههای نظامی، انفجار کوهها و قطع درختان جنگلهای اقلیم کردستان ادامه میدهد و این موضوع نگرانیها درباره آینده روند صلح در ترکیه را افزایش داده است.
بنابراین، تعلل ترکیه و اصرار به ادامه وضعیت قبلی باعث میشود پکک تحویل سلاحهای باقی مانده را به تأخیر بیندازد یا مسیر خلع سلاح را به طور کامل متوقف کند، اقدامی که اعتماد متقابل را کاهش میدهد و فضای سیاسی و امنیتی منطقه را متشنجتر میکند.
پیامدهای این وضعیت فراتر از روابط دو طرف است و تشدید بیاعتمادی و کند شدن روند خلع سلاح نه تنها فرصتهای همکاری را محدود میکند بلکه احتمال بروز بحرانهای امنیتی و انسانی در مناطق مرزی با سوریه و عراق را افزایش میدهد. تجربه اخیر نشان داد که پس از درگیری عناصر تحریرالشام با گروههای دموکراتیک سوریه (قسد)، شماری از کردهای ساکن اقلیم کردستان خواستار اعزام به شمال سوریه برای حمایت از برادران کُرد شدند.
از اینرو، تشدید احتمالی تنشها میان آنکارا و کردها ممکن است باعث شکلگیری تحرکات مشابه محلی علیه ترکیه شود که شامل اعزام داوطلبان، تقویت شبکههای لجستیکی و اطلاعاتی و افزایش فشار امنیتی در مرزهای ترکیه خواهد بود.
از سوی دیگر، فشارهای داخلی در ترکیه، شامل ملیگرایی، رقابتهای حزبی و حساسیت عمومی نسبت به امنیت ملی، مانع از عقبنشینی آنکارا از مواضع سختگیرانه شده است. این تعارض میان نیاز به مصالحه و محدودیتهای داخلی، روند صلح را به فرایندی طولانی، شکننده و پرابهام تبدیل کرده است. در نتیجه، تحقق صلح پایدار نیازمند تغییرات ملموس در سازوکارهای حقوقی و سیاسی ترکیه است، امری که بدون آن، پکک ممکن است دوباره به گزینههای مسلحانه روی آورد.
پیام اوجالان اگرچه گامی مهم در مسیبر کاهش درگیریها و بازگشت به میز مذاکرات قلمداد میشود اما با وجود چالشهای گسترده نمیتواند به تنهایی گرهی از اختلافات چهاردههای بگشاید. پیام اوجالان و اقدامات اخیر پکک نشان میدهد که صلح واقعی تنها از مسیر متقابل و با پذیرش خواستههای دو طرف قابل دستیابی است. لذا، هرگونه یکجانبهگرایی، مقاومت آنکارا در اصلاح سازوکارهای حقوقی و سیاسی و ادامه محدودیتها، تشدید تنشها، اختلال در روند خلع سلاح و پیامدهای امنیتی و راهبردی جدی به همراه خواهد داشت. در غیاب انعطاف و اراده سیاسی، مسیر مصالحه نه تنها طولانی و دشوار، بلکه بالقوه پرخطر و شکننده باقی خواهد ماند که آینده امنیت و ثبات جنوب شرق ترکیه و منطقه را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد.
