الوقت- پیروزی غیرمنتظره مخالفان نتانیاهو در انتخابات ریاست کنست، صفحه جدیدی را در حیات سیاسی پارلمان رژیم صهیونیستی گشود.
متان کاهانا، نامزد حزب میانهروی «یشار» و از متحدان گادی آیزنکوت، با کسب ۶۶ رأی از مجموع ۱۲۰ کرسی، توانست با اتکا به حمایت احزاب عربی، مسند ریاست را از آن خود کند و ضربهای سنگین بر پیکره اردوگاه نخستوزیر پیشین وارد آورد .
این رأیگیری که پس از انتخاباتی بینتیجه و در میانه رقابتهای نفسگیر برای تشکیل کابینه برگزار شد، نه تنها کنترل دستور کار پارلمان را به جریان خواهان تغییر سپرد، بلکه مسیر را برای برچیدن میراث سیاسی نتانیاهو هموارتر ساخت.
رقابت بر سر ریاست کنست، چیزی فراتر از تلاش برای تصاحب یک جایگاه پارلمانی بود. گادی آیزنکوت و متحدانش میخواهند کنترل نهادهای اصلی پارلمان را از حزب لیکود خارج کنند؛ آن هم پیش از آنکه بتوانند بر سر تشکیل دولت جایگزین به توافق برسند. حمایت احزاب عربی از کاهانا این پرسش را جدیتر کرد که آیا میتوان این همکاری پارلمانی را به ائتلافی سیاسی تبدیل کرد که مانع ادامه نخستوزیری بنیامین نتانیاهو شود؟
چرا انتخاب رئیس جدید کنست اهمیت دارد؟
در شرایطی که مذاکرات برای تشکیل دولت جدید همچنان ادامه دارد، یکی از راههایی که مخالفان نتانیاهو برای تثبیت قدرت خود در اختیار دارند، تصاحب مراکز اصلی تصمیمگیری در پارلمان است.
در این میان، ریاست کنست جایگاهی ویژه دارد. این سمت صرفاً تشریفاتی نیست، بلکه دارنده آن در اداره فعالیتهای پارلمان، تعیین دستور کار جلسات علنی و مدیریت روند قانونگذاری نقش مؤثری ایفا میکند.
رئیس کنست بر روند فعالیت پارلمان نظارت دارد و در اداره جلسات، تعیین برنامه مذاکرات و پیشبرد سازوکارهای پارلمانی نقش مهمی بر عهده میگیرد. کنترل این جایگاه میتواند بر سرعت بررسی طرحهای قانونی، زمان طرح آنها برای رأیگیری و نحوه اداره فعالیتهای پارلمان تأثیر بگذارد.
از همین رو، جایگزینی امیر اوحانا از حزب لیکود با متان کاهانا میتواند حتی پیش از تشکیل دولت جدید، برتری قابل توجهی برای مخالفان نتانیاهو ایجاد کند.
در واقع، هدف این جریان تفکیک دو مرکز قدرت از یکدیگر است: کنترل دولت که همچنان محل مناقشه است و کنترل کنست که مخالفان نتانیاهو در آن به اکثریت دست یافتهاند.
وبسایت یدیعوت آحارونوت (ynet) در گزارش ۱۷ نوامبر خود نوشت که جریان آیزنکوت تنها به دنبال تغییر رئیس کنست نیست، بلکه میخواهد کنترل چند جایگاه مهم دیگر، از جمله ریاست کمیسیون سازماندهی پارلمان، کمیسیون مالی و کمیسیون امور خارجی و امنیت را نیز به دست بگیرد.
در شرایط کنونی، حزب رعم و فهرست مشترک بدون آنکه متعهد به پیوستن به دولت آینده شوند یا تمام شروط سیاسی احزاب جریان آیزنکوت را بپذیرند، به پیروزی کاهانا کمک شایانی کردند که بسیار حائز اهمیت است.
برای احزاب عربی، این همکاری فرصتی فراهم میکند تا بر تقسیم مسئولیتها و روند فعالیت پارلمان تأثیر بگذارند. این در حالی است که آنها در انتخابات اخیر مجموعاً ۱۹ کرسی به دست آوردهاند و به یکی از بازیگران مهم معادلات پارلمانی تبدیل شدهاند.
در مقابل، برای آیزنکوت و متحدانش، حمایت احزاب عربی این امکان را فراهم کرد تا توانایی خود را برای ایجاد اکثریت پارلمانی حتی پیش از توافق بر سر تشکیل دولت، به نمایش بگذارند.
این رقابت تنها به انتخاب یک نامزد محدود نمیشود. لیکود تلاش کرد با جریان آیزنکوت به توافق برسد؛ به این صورت که از انتصاب کاهانا حمایت کند، مشروط بر اینکه نمایندگان احزاب عربی به سمت نواب رئیس کنست منصوب نشوند. اما جریان آیزنکوت این شرط را نپذیرفت.
از سوی دیگر، حزب یهودیت توراتی که هفت کرسی در اختیار دارد، اعلام کرد از کاهانا حمایت نخواهد کرد؛ هرچند بر اساس گزارشهای منتشرشده تا آن زمان، هنوز تصمیم نهایی خود را درباره رأی مخالف یا ممتنع اعلام نکرده بود.
نکته مهم این است که انتخاب رئیس کنست به اکثریت مطلق ۶۱ رأی نیاز ندارد و کسب اکثریت ساده آرای نمایندگان حاضر در رأیگیری کافی است.
امیر اوحانا نیز در ۱۰ نوامبر اعلام کرد که در پی درخواست رسمی ۶۷ نماینده برای انتخاب رئیس جدید، رأیگیری در ۱۷ نوامبر برگزار خواهد شد. او با وجود مخالفت سیاسی با این اقدام، اعلام کرد که به خواست اکثریت نمایندگان احترام میگذارد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده در جریان جلسه کنست در ۱۷ نوامبر، انتخاب رئیس جدید به یکی از محورهای اصلی مباحثات پارلمان تبدیل شده بود و کاهانا از حمایت گستردهتری برخوردار بود. البته باید میان حمایتهای اعلامشده پیش از رأیگیری و نتیجه رسمی و نهایی شمارش آرا تفاوت قائل شد.
چرا احزاب عربی حاضر به همکاری با مخالفان نتانیاهو هستند؟
یکی از مهمترین ابعاد این تحولات، همکاری میان احزاب صهیونیستی مخالف نتانیاهو و احزاب عربی است. این همکاری از آن جهت اهمیت دارد که برخی رهبران جریان آیزنکوت پیشتر با تشکیل دولتی که متکی بر حمایت احزاب عربی باشد، مخالفت کرده بودند.
با این حال، باید میان حمایت از یک نامزد برای تصدی جایگاهی پارلمانی و مشارکت در ائتلاف دولتی تفاوت قائل شد.
در شرایط کنونی، حزب رعم و فهرست مشترک میتوانند از متان کاهانا برای ریاست کنست حمایت کنند، بدون آنکه متعهد به پیوستن به دولت آینده شوند یا تمام شروط سیاسی احزاب جریان آیزنکوت را بپذیرند.
برای احزاب عربی، این همکاری فرصتی فراهم میکند تا بر تقسیم مسئولیتها و روند فعالیت پارلمان تأثیر بگذارند و کنترل کنست را از جریان نتانیاهو خارج کنند. این در حالی است که آنها در انتخابات اخیر مجموعاً ۱۹ کرسی به دست آوردهاند و به یکی از بازیگران مهم معادلات پارلمانی تبدیل شدهاند.
در مقابل، برای آیزنکوت و متحدانش، حمایت احزاب عربی این امکان را فراهم میکند که توانایی خود را برای ایجاد اکثریت پارلمانی و اداره کنست، حتی پیش از توافق بر سر تشکیل دولت، به نمایش بگذارند.
با این حال، این همکاری بدون اختلاف نیست. نتانیاهو و متحدانش در لیکود و جریان صهیونیسم دینی تلاش میکنند اتکای مخالفان به آرای احزاب عربی را اقدامی غیرقابل قبول جلوه دهند.
در مقابل، آیزنکوت این تلاش را رد کرده و تأکید کرده است که کنست باید نماینده همه شهروندان اسرائیل باشد و نمیتوان نمایندگان عرب را از مشارکت در فعالیتهای پارلمان کنار گذاشت.
همچنین سابقه همکاری خود حزب لیکود با احزاب عربی در برخی رأیگیریهای پارلمانی، بخشی از استدلال مخالفان در پاسخ به انتقادهای این حزب محسوب میشود.
فراتر از ریاست کنست؛ تصاحب مراکز اصلی قدرت پارلمانی
تغییر رئیس کنست تنها بخشی از برنامه گستردهتر جریان آیزنکوت برای انتقال مراکز نفوذ پارلمان به اردوگاه مخالفان نتانیاهو است.
بر اساس گزارش یدیعوت آحارونوت در ۱۷ نوامبر، تقسیم مسئولیتها میان احزاب این جریان شامل چند انتصاب مهم است:
کمیسیون سازماندهی پارلمان: روی پولکمن از حزب یشار قرار است ریاست آن را بر عهده بگیرد. این کمیسیون مسئول سازماندهی فعالیتهای کنست و تعیین ساختار اولیه کمیسیونهای پارلمانی است.
کمیسیون مالی: لیران آویشار بنحورین از حزب باهم برای ریاست این کمیسیون موقت در نظر گرفته شده است.
کمیسیون امور خارجی و امنیت: آویگدور لیبرمن، رهبر حزب اسرائیل خانه ما، قرار است در دوره انتقالی ریاست آن را بر عهده بگیرد.
کمیسیون لغو قوانین مربوط به کنترل رسانهها: میرَو بنآری قرار است ریاست کمیسیون ویژهای را که به این موضوع میپردازد، بر عهده بگیرد.
کمیسیون بررسی قانون ناتوانی نخستوزیر و محدودیت دوره نخستوزیری: نعما لازیمی از حزب دموکراتها برای ریاست آن در نظر گرفته شده است.
کمیسیون لغو قانون اداره تحقیقات پلیس (ماحاش): افرات رایتن از حزب دموکراتها قرار است ریاست آن را بر عهده بگیرد. اهمیت ماحاش به دلیل تصویب قانونی در سال ۲۰۲۶در کنیست افزایش یافت که ساختار سازمانی و شیوه انتصاب مدیر این نهاد را تغییر داد و آن را به نهادی مستقل از دادستانی تبدیل کرد. ائتلاف راستگرایان معتقدند که ماحاش به دلیل وابستگی پیشین به دادستانی کل، استقلال کافی نداشته و اصلاح ساختار آن ضروری بوده است.
این تقسیم مسئولیتها از آن جهت اهمیت دارد که به جریان آیزنکوت بر چند مرکز مهم فعالیت پارلمان، از جمله مدیریت جلسات، تعیین اولویتهای قانونگذاری، نظارت بر دولت، بررسی مسائل بودجهای و رسیدگی به موضوعات امنیتی و قضایی، نفوذ میدهد.
به عبارت دیگر، حتی اگر نتانیاهو در دوره مذاکرات همچنان نخستوزیر باقی بماند، اما با پارلمانی مواجه است که بخش مهمی از مراکز تصمیمگیری آن دیگر در اختیار ائتلاف سابق نیست.
آیا اکثریت جدید میتواند قوانین و میراث سیاسی نتانیاهو را تغییر دهد؟
یکی از اهداف مهمی که در رسانههای صهیونیستی درباره آن گزارش شده، استفاده از اکثریت جدید برای لغو بخشی از قوانین تصویبشده در دوره دولت نتانیاهو، بهویژه بخشهایی از اصلاحات قضایی است.
بر اساس گزارشها، جریان آیزنکوت چند اقدام را در دستور کار خود قرار داده است:
لغو بخشهایی از اصلاحات قضایی: در اولویت این جریان، بازنگری در قوانینی قرار دارد که جایگاه مشاور حقوقی دولت را تضعیف کرده و ترکیب کمیته انتخاب قضات را تغییر دادهاند. این موضوع یکی از مهمترین محورهای اختلاف سیاسی و اجتماعی در اسرائیل طی سالهای اخیر بوده است.
تغییر قوانین مرتبط با دستگاه قضایی و نهادهای اجرایی: جریان آیزنکوت به دنبال بررسی لغو قانون مربوط به اداره تحقیقات پلیس (ماحاش) و برخی قوانین دیگر مرتبط با نظام قضایی و مشاوره حقوقی دولت است.
محدود کردن دوره نخستوزیری: یکی دیگر از موضوعات مطرحشده در رایزنیها، تصویب قانونی است که مانع تشکیل دولت توسط فرد متهم به جرائم کیفری شود. این موضوع مستقیماً با وضعیت حقوقی بنیامین نتانیاهو ارتباط دارد که محاکمه کیفری او همچنان ادامه دارد.
کنست جدید میتواند مانع نخستوزیری مجدد نتانیاهو شود؟
در رژیم صهیونیستی، نخستوزیر مستقیماً از سوی مردم انتخاب نمیشود، بلکه در چارچوب یک روند پارلمانی به قدرت میرسد. پس از انتخابات، رئیسجمهور با نمایندگان احزاب مشورت میکند و مأموریت تشکیل دولت را به یکی از اعضای کنست میسپارد. فرد مأمور نیز باید بتواند دولتی تشکیل دهد که از رأی اعتماد پارلمان برخوردار شود.
بنابراین، تغییر رئیس کنست بهخودیخود حق نتانیاهو برای دریافت مأموریت تشکیل دولت یا تلاش مجدد برای نخستوزیری را سلب نمیکند. رئیس جدید کنست نیز اختیار مستقلی برای جلوگیری از معرفی نتانیاهو بهعنوان نامزد نخستوزیری ندارد.
با این حال، کنترل جدید پارلمان میتواند از چند جهت شرایط را برای او دشوارتر کند:
نخست؛ کاهش قدرت مانور لیکود: از دست دادن ریاست کنست، توانایی حزب نتانیاهو برای تعیین دستور کار پارلمان و تأثیرگذاری بر روند قانونگذاری و نظارت بر دولت را کاهش میدهد.
دوم؛ افزایش فشار سیاسی و حقوقی: اکثریت جدید میتواند طرحهای قانونیای را پیش ببرد که مستقیماً با موقعیت سیاسی و حقوقی نتانیاهو مرتبط هستند؛ البته با رعایت محدودیتهای قانونی و مراحل تصویب قوانین.
سوم؛ تغییر موازنه در مذاکرات ائتلافی: هنگامی که جریان آیزنکوت کنترل مراکز اصلی پارلمان را در اختیار داشته باشد، میتواند خود را بهعنوان جایگزینی سیاسی معرفی کند که حتی پیش از تشکیل دولت نیز توانایی اداره کنست را دارد.
چهارم؛ احتمال همکاری با یهودیت توراتی: این حزب که هفت کرسی در اختیار دارد، هنوز حمایت قطعی خود را از نتانیاهو برای نخستوزیری اعلام نکرده است. موضع آن میتواند در تلاش دو طرف برای دستیابی به اکثریت ۶۱ کرسی تعیینکننده باشد.
در مجموع میتوان گفت انتخاب رییس جدید کنست پیروزی مهمی برای مخالفان نتانیاهو و نشانه تغییر مهمی در موازنه قدرت سیاسی رژیم بود.
اگر همکاری میان جریان آیزنکوت و احزاب عربی به رأیگیریهای پارلمانی محدود بماند، نتانیاهو همچنان میتواند از اختلافات میان آنها بهرهبرداری کند. اما اگر این همکاری به توافقی بر سر تشکیل دولت نیز گسترش یابد، موازنه قدرتی که در انتخابات شکل گرفته است، میتواند به تغییر دولت نیز منجر شود.
