الوقت - پس از مداخله نظامی آمریکا در ونزوئلا و ربایش رئیس جمهور این کشور، ترامپ این روزها چشم به کوبا دوخته و تهدیدات خود را متوجه هاوانا کرده است. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا پس از حمله به ونزوئلا نیز اعلام کرده بود که میزان نفت صادراتی ونزوئلا به مقصد کوبا به «صفر» خواهد رسید. ترامپ همچنین مدعی شده است که «کوبا در آستانه سقوط است. این کشور دیگر هیچ درآمدی ندارد. تمام درآمدش از نفت ونزوئلا بود و حالا دیگر نفتی دریافت .»
با وجود این فشارها، کوبا همچنان بخشی از نیاز نفتی خود را از منابع دیگری مانند مکزیک تأمین میکند. با این حال، تحلیلگران هشدار میدهند که قطع نفت ونزوئلا میتواند اقتصاد بهشدت آسیبپذیر کوبا را به نقطه بحرانی برساند.
با این حال برای بسیاری سوال اینجاست که رئیس جمهور جنجالی آمریکا به طور دقیق از کوبا چه میخواهد و چرا واشنگتن این روزها تهدیدات خود علیه هاوانا را تشدید کرده است؟
از کوبای دیروز تا کوبای امروز
از زمان انقلاب ۱۹۵۹، کوبا جایگاه منحصر به فردی در سیاست خارجی ایالات متحده داشته و دولت کوبا در همه چند دهه گذشته همواره اقتدار واشنگتن را به چالش کشیده است. حمله به خلیج خوکها، بحران موشکی و دههها تحریم از سوی آمریکا در کنار صدها اقدامات پنهانی و تلاش برای انزوای دیپلماتیک کوبا، نشان داده که کوبا چالش دائمی برای آمریکاست و این چالش همچنان پس از حدود 7 دهه برای آمریکاییها پابرجاست.
در عین حال از سال ۱۹۵۹، انقلاب کوبا دستاوردهای اجتماعی واقعی مانند سوادآموزی تقریباً همگانی، امید به زندگی قابل مقایسه با کشورهای توسعهیافته، یک سیستم مراقبتهای بهداشتی اولیه مطلوب و یک زندگی فرهنگی غنی با وجود کمبود منابع مادی داشته و توانسته روی استقلال خود در برابر آمریکا ایستادگی کند. حتی پس از فروپاشی اتحادیه جماهیر شوروی، کوبا نه رونق گرفت و نه فروپاشید و در یک مسیر ثابت دوام آورد.
وضعیت امروز کوبا اما بسیار متفاوت است. کوبا عمیقترین بحران اقتصادی خود را در دهههای اخیر تجربه میکند و با تورم بالای 20 درصد، سالها کاهش تولید ناخالص داخلی و کمبود مزمن مواد غذایی، سوخت و دارو دست به گریبان است. گردشگری - منبع اصلی ارز خارجی این جزیره - تحت تاثیرات همهگیری کرونا و زیرساختهای قدیمی فروپاشیده است. تا سالها، ونزوئلا انرژی کوبا را تامین میکرد، اما پس از فروپاشی ونزوئلا وضعیت برای کوباییها دشوارتر شده است. با ربایش مادورو و مسدود شدن مؤثر جریان نفت ونزوئلا، این شریان حیاتی به طور ناگهانی برای کوبا قطع شده است و منابع نفتی محدود مکزیک برای کوبا کافی نیست. اکنون کوبا با خاموشیهای پی در پی مواجه است و زندگی روزمره و حمل و نقل، تولید و توزیع مواد غذایی مختل شده است.
با این حال، فروپاشی اقتصادی منجر به شورش در کوبا نشده است. ترس از هرج و مرج و خشونت در کنار انسجام نخبگان باعث شده تا مردم کوبا شرایط فعلی را تحمل کنند و فشار آمریکا به جای ایجاد شکاف در دولت کوبا، آن را مستحکمتر کرده است.
ترامپ از کوبا چه میخواهد؟
برای بسیاری جای سوال است که ایالات متحده دقیقاً از رهبران کوبا چه میخواهد؟ برخلاف ونزوئلا، کوبا به عنوان یک کشور جزیرهای نفت بسیار کمی دارد و صادرات آن محدود است. کوبا حتی مجبور به واردات شکر شده است، محصولی که زمانی به تولید آن مشهور بود.
در عین حال هیچ مخالفت معناداری در هاوانا علیه دولت کوبا وجود ندارد.
«مایکل بوستامانته »، متخصص امور کوبا در دانشگاه میامی معتقد است که آمریکا به روشنی و صراحت چیزی را که از کوبا میخواهد اعلام نکرده است، اما چیزی که دولت ترامپ بدنبال متوقف کردن آن است، هجوم مهاجران کوبایی است.
بوستامانته گفت: «دولت کوبا میتواند مهاجرت دستهجمعی به آمریکا را به عنوان راهی برای ترغیب واشنگتن به رفتن پای میز مذاکره برای [کاهش] تحریمها آغاز کند.» او خاطرنشان کرد که هاوانا پیش از این چندین بار از این تاکتیک استفاده کرده است، از جمله در اواخر دهه ۱۹۶۰ که صدها هزار نفر با « پروازهای آزادی» به میامی رفتند.
از سوی دیگر در سالهای اخیر مهاجرت گسترده دیگری از کوبا به آمریکا رخ داده است و بیش از یک میلیون نفر این کشور را ترک کردهاند. این مهاجرت گسترده باعث شده تا جمعیت کوبا بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ بیش از ۱۰ درصد کاهش یابد. این مهاجرت تحت تاثیر همهگیری کووید-۱۹ رخ داد، چون گردشگری کوبا را به عنوان منبع اصلی درآمد ساکنان کوبا از بین برد.
در سال 2024 تنها 2.2 میلیون بازدیدکننده از کوبا بازدید کردند که کمتر از نصف قبل از همهگیری کوناست و کوبا از آن زمان حدود 10 درصد از جمعیت خود را از دست داده است.
این وضعیت باعث آشفتگی اقتصادی بیشتر شده و بسیاری از کوباییها به دنبال فرصتهایی برای رفتن به خارج از کشور هستند. از طرف دیگر تصمیم دانیل اورتگا ، رئیس جمهور نیکاراگوئه در سال ۲۰۲۱ برای لغو ویزا برای کوباییها، به تسهیل این موج مهاجرت کمک کرد و به کوباییها اجازه داد بدون نیاز به قایق به ایالات متحده مهاجرت کنند.
ترامپ با جدیت تمام در پی معکوس کردن روند مهاجرت از کوبا به آمریکاست و کوباییها را به طرز بیسابقهای اخراج کرده است. دولت فعلی در آمریکا مسیر مهاجرت قانونی از کوبا را عملاً غیرممکن کرده و ماه گذشته تمام درخواستهای مهاجرت و پناهندگی کوباییها را متوقف کرده است .
با این حال، تعداد اخراجیهای کوبایی تا کنون نسبتاً کم بوده است. دولت ترامپ سال گذشته ۱۶۰۰ کوبایی را به کشورشان بازگرداند. این در حالی است که از سال مالی ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ براساس گزارش گمرک و گشت مرزی ایالات متحده بیش از 675 هزار کوبایی سعی کردند وارد آمریکا شوند.
منبع فلزات کمیاب
کوبا همچنین منبع فلزات خاکی کمیاب، به ویژه کبالت و روی است که ایالات متحده به طور فزایندهای آنها را برای توسعه اقتصاد فناوری خود حیاتی میداند. در حال حاضر چین به دلیل تسلط خود در استخراج عناصر خاکی کمیاب به آمریکا فشار وارد میکند و این مزیت چین باعث شده تا پکن کارت برنده در مقابل آمریکا داشته باشد. منابع کمیاب در کوبا میتواند آمریکا را از واردات این مواد از چین بی نیاز کند. از این منظر شاید بخشی از اهداف فشار آمریکا به کوبا تحت تاثیر دستیابی به عناصر کمیاب معدنی صورت گیرد.
احتمال مداخله نظامی در کوبا
در عین حال، بسیاری انجام عملیات نظامی دولت ترامپ در کوبا را غیرمحتمل میدانند. «مایکل بوستامانته » معتقد است که تاکتیک دولت ترامپ در برابر کوبا این است که با فشار و محاصره این جزیره دچار فروپاشی اقتصادی و سیاسی شود، اما چنین سناریویی چندان محتمل نیست، چون کوبا از چندین دوره سخت اقتصادی و مهاجرتهای گسترده جان سالم به در برده است. این کشور پس از سقوط اتحاد جماهیر شوروی در اوایل دهه 1990، با کاهش 30 درصدی تولید ناخالص داخلی مواجه شده و اوضاع آن بسیار بدتر از امروز بود، اما این اوضاع بد باعث فروپاشی سیاسی دولت کوبا نشد و اکنون نیز به نظر نمیرسد که فشار اقتصادی بتواند به فروپاشی کوبا منجر شود.
در واقع به نظر میرسد که سیاست ایالات متحده در قبال کوبا همچنان با الگوی دوران جنگ سرد تعریف میشود. الگویی که بر تحریم اقتصادی شش دههای متمرکز است و با وجود شکست در اعمال فشار بر کوبا برای اجرای اصلاحات سیاسی، هنوز هم پابرجاست، اما این کارزار فشار نتوانسته است تغییر سیاسی در کوبا ایجاد کند. این کارزار البته یک نتیجه کلی داشته و همواره باعث نزدیکی بیشتر کوبا به پکن و مسکو شده است. موضوعی که واشنگتن به هیچ عنوان از آن راضی نیست.
به استثنای دو سال نزدیکی در دوره دوم ریاست جمهوری باراک اوباما و اصلاحات سیاسی جزئی در دوران دولت جو بایدن، آمریکا همچنان با کوبا به عنوان یک تهدید رفتار میکند و سیاست ایالات متحده در قبال کوبا که در ابتدا در روزهای اولیه جنگ سرد تدوین شده بود، همچنان به همان شکل گذشته ادامه دارد.
تهدیدات کوبا برای آمریکا واقعی است؟
آمریکا بارها نارضایتی خود را از روابط کوبا با روسیه و چین اعلام کرده است، با این حال رابطه کوبا با روسیه بیشتر نمادین است تا واقعی. توافقات اقتصادی بین دو طرف به دلیل مشکلات مالی و عدم اجرای آنها با مشکل مواجه شده است. صادرات نفت روسیه به کوبا برای کاهش کمبود مکرر برق این جزیره هم کافی نبوده است.
روابط کوبا و چین هم چشمگیر نیست. کوبا یکی از امضاکنندگان طرح کمربند و جاده چین است و قراردادهای زیرساختی و انرژی با پکن امضا کرده و به شرکت ملی نفت چین سهمی در حفاری نفت کوبا داده است، اما در مقایسه با بازارهای بزرگتر در آمریکای لاتین، کوبا نقطه کوچکی در روابط اقتصاد خارجی چین است. تجارت دوجانبه چین با این جزیره با تقریباً 862 میلیون دلار در سال 2023، تنها یک سوم تجارت آن با السالوادور است که جمعیت آن 60 درصد جمعیت کوبا است. صادرات مواد اولیه کوبا مانند نیکل و کبالت به نیز پیش نرفت و شرکتهای چینی که در کوبا پروژههایی را اجرا میکنند، از ناتوانی هاوانا در پرداخت بدهیهای خود ناامید شدهاند.
روابط نظامی کوبا با چین نیز جزئی و در حد جلسات تشریفات نظامی دو کشور است. برگزاری رزمایشهای مشترک دشوار است و هیچ پایگاه نظامی چینی در این جزیره وجود ندارد. گزارشهای سال ۲۰۲۴ در مورد پایگاههای نظارتی چین در کوبا نگرانیهایی را در محافل امنیت ملی ایالات متحده ایجاد کرد، اما به سختی میتوان این وضعیت را برای ایالات متحده وخیم نامید. وجود پستهای شنود در این جزیره چیز جدیدی نیست. اتحاد جماهیر شوروی (و سپس روسیه) برای دههها بزرگترین تأسیسات نظارتی خود را در نیمکره غربی در لوردس، کوبا، اداره میکردند. البته، اگر چین در آنجا یک تأسیسات راداری راهاندازی کند، ممکن است حرکت بیشتر هواپیماها و کشتیهای آمریکایی در منطقه را زیر نظر بگیرد. با این حال، چنین اطلاعاتی اهمیت محدودی برای چین دارد زیرا هرگونه جنگ آمریکا و چین در نزدیکی سواحل چین رخ خواهد داد، نه در کارائیب. بنابراین، عملیات اطلاعاتی ایالات متحده در شرق آسیا برای پکن بسیار نگرانکنندهتر است و فعالیتهای محدود نظامی و اقتصادی چین در کوبا تهدید فوری برای آمریکا به نظر نمیرسد.
